Kanda.Sarga 2.1

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघः ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः॥

gacchatā mātulakulaṃ bharatena tadā'naghaḥ |śatrughno nityaśatrughno nītaḥ prītipuraskṛtaḥ ||

स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः॥

sa tatra nyavasadbhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ |mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ ||

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दसरथं नृपम्॥

tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ |bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ dasarathaṃ nṛpam ||

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ॥

rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau |ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau ||

सर्व एव तु तस्येष्ट श्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः॥

sarva eva tu tasyeṣṭa ścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ |svaśarīrādvinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ ||

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः ।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः॥

teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ |svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ ||

स हि देवै रुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः ।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः॥

sa hi devai rudīrṇasya rāvaṇasya vadhārthibhiḥ |arthito mānuṣe loke jajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ ||

कौसल्या शुशुभे पुत्रेणामिततेजसा ।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना॥

kausalyā śuśubhe putreṇāmitatejasā |yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā ||

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः ।भूमावनुपमः सूनुर्गणैर्धशरथोपमः॥

sa hi rūpopapannaśca vīryavānanasūyakaḥ |bhūmāvanupamaḥ sūnurgaṇairdhaśarathopamaḥ ||

स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं तु भाषते ।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते॥

sa ca nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ tu bhāṣate |ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate ||

कथंचिदुपकारेण कृतेनै केन तुष्यति ।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया॥

kathaṃcidupakāreṇa kṛtenai kena tuṣyati |na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā ||

शीलवृद्धै र्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।कथयन्नास्त वैनित्य मस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि॥

śīlavṛddhai rjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ |kathayannāsta vainitya mastrayogyāntareṣvapi ||

बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः ।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः॥

buddhimān madhurābhāṣī pūrvabhāṣī priyaṃvadaḥ |vīryavānna ca vīryeṇa mahatā svena vismitaḥ ||

न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः ।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते॥

na cānṛtakatho vidvān vṛddhānāṃ pratipūjakaḥ |anuraktaḥ prajābhiśca prajāścāpyanurajyate ||

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवाञ्छुचिः॥

sānukrośo jitakrodho brāhmaṇapratipūjakaḥ |dīnānukampī dharmajño nityaṃ pragrahavāñchuciḥ ||

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते ।मन्यते परया कीर्त्य महत्स्वर्गफलं ततः॥

kulocitamatiḥ kṣātraṃ dharmaṃ svaṃ bahumanyate |manyate parayā kīrtya mahatsvargaphalaṃ tataḥ ||

नाश्रेयसि रतो विद्वान्न विरुद्धकथारुचिः ।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पति र्यथा॥

nāśreyasi rato vidvānna viruddhakathāruciḥ |uttarottarayuktau ca vaktā vācaspati ryathā ||

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित् ।लोके पुरुषसारज्ञस्साधुरेको विनिर्मितः॥

arogastaruṇo vāgmī vapuṣmān deśakālavit |loke puruṣasārajñassādhureko vinirmitaḥ ||

स तु स्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः॥

sa tu sreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ |bahiścara iva prāṇo babhūva guṇataḥ priyaḥ ||

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ।इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः॥

samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit |iṣvastre ca pituḥ śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ ||

कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः ।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः॥

kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ |vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ ||

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः॥

dharmakāmārthatattvajñaḥ smṛtimān pratibhānavān |laukike samayācāre kṛtakalpo viśāradaḥ ||

निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान् ।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्॥

nibhṛtaḥ saṃvṛtākāro guptamantraḥ sahāyavān |amoghakrodhaharṣaśca tyāgasaṃyamakālavit ||

दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः ।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्॥

dṛḍhabhaktiḥ sthiraprajño nāsadgrāhī na durvacāḥ |nistandrirapramattaśca svadoṣaparadoṣavit ||

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः॥

śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ |yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ ||

सत्संग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च ।आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्॥

satsaṃgrahapragrahaṇe sthānavinnigrahasya ca |āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit ||

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः॥

śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣu ca |arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ ||

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ।आरोहे विनये चैव युक्तोवारणवाजिनाम्॥

vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit |ārohe vinaye caiva yuktovāraṇavājinām ||

धनुर्वेदविदां स्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः ।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः॥

dhanurvedavidāṃ sreṣṭho loke'tirathasaṃmataḥ |abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ ||

अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः॥

apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ |anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī |na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ ||

एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।संमतस्त्रिषु लोकेषुवसुधायाः क्षमागुणैः॥

evaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ |saṃmatastriṣu lokeṣuvasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ ||

बुद्द्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ।तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः॥

buddyā bṛhaspatestulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ |tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ ||

गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ।तमेवंव्रतसंपन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्॥

guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ |tamevaṃvratasaṃpannamapradhṛṣyaparākramam ||

लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ।एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्॥

lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī |etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam ||

दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ।अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः॥

dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ |atha rājño babhūvaivaṃ vṛddhasya cirajīvinaḥ ||

प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ।एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते॥

prītireṣā kathaṃ rāmo rājā syānmayi jīvati |eṣā hyasya parā prītirhṛdi saṃparivartate ||

कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ।वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः॥

kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam |vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ ||

मत्तः प्रियतरो लोके पर्ङन्य इव वृष्टिमान् ।यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ॥

mattaḥ priyataro loke parṅanya iva vṛṣṭimān |yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau ||

महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ।महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्॥

mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ |mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam ||

अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ।इत्येतै र्विविधै स्तैस्तै रन्यपार्थिवदुर्लभैः॥

anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām |ityetai rvividhai staistai ranyapārthivadurlabhaiḥ ||

शिष्टैरपरिमेयैश्छ लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैः शुभैः॥

śiṣṭairaparimeyaiścha loke lokottarairguṇaiḥ |taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditaiḥ śubhaiḥ ||

निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत ।दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्॥

niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājamamanyata |divyantarikṣe bhūmau ca ghoramutpātajaṃ bhayam ||

संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ।पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः॥

saṃcacakṣe'tha medhāvī śarīre cātmano jarām |pūrṇacandrānanasyātha śokāpanudamātmanaḥ ||

लोके रामस्य बुबुधे संप्रियत्वं महात्मनः ।आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च॥

loke rāmasya bubudhe saṃpriyatvaṃ mahātmanaḥ |ātmanaśca prajānāṃ ca śreyase ca priyeṇa ca ||

प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ।नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि॥

prāptakālena dharmātmā bhaktyā tvaritavān nṛpaḥ |nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadānapi ||

समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान् पृथिवीपतीन् ।न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः॥

samānināya medinyāḥ pradhānān pṛthivīpatīn |na tu kekayarājānaṃ janakaṃ vā narādhipaḥ ||

त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ।तान्वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान्॥

tvarayā cānayāmāsa paścāttau śroṣyataḥ priyam |tānveśmanānābharaṇairyathārhaṃ pratipūjitān ||

ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ।अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परबलार्दने॥

dadarśālaṃkṛto rājā prajāpatiriva prajāḥ |athopaviṣṭe nṛpatau tasmin parabalārdane ||

ततः प्रविविशुः शेष राजानो लोकसम्मताः ।अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च॥

tataḥ praviviśuḥ śeṣa rājāno lokasammatāḥ |atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca ||

राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ।स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः ।पुरालयै र्जानपदैश्च मानवैः ।उपोपविष्टैर्नृतो बभौ ।सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः॥

rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ |sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ |purālayai rjānapadaiśca mānavaiḥ |upopaviṣṭairnṛto babhau |sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ ||