Kanda.Sarga 2.2

ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः॥

tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ ||

दुन्धुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्॥

dundhubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan ||

राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च ।उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्॥

rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān ||

विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम् ।पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत् परिपालितम्॥

viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |pūrvakairmama rājendraissutavat paripālitam ||

सोऽहमिक्ष्ह्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् ।श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत्॥

so'hamikṣhvākubhiḥ sarvairnarendraiḥ paripālitam |śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat ||

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः॥

mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ ||

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।पाण्दुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया॥

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |pāṇdurasyātapatrasya cchāyāyāṃ jaritaṃ mayā ||

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहू न्यायूंषि जीवतः ।जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्ति मभिरोचये॥

prāpya varṣasahasrāṇi bahū nyāyūṃṣi jīvataḥ |jīrṇasyāsya śarīrasya viśrānti mabhirocaye ||

राजप्रभावजुष्टाम् हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्॥

rājaprabhāvajuṣṭām hi durvahāmajitendriyaiḥ |pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan ||

सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।सन्निकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्॥

so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |sannikṛṣṭānimān sarvānanumānya dvijarṣabhān ||

अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः ।पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः॥

anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |purandarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ ||

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम्॥

taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |yauvarājye niyoktāsmi prītaḥ puruṣapuṅgavam ||

अनुरूपः स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः ।त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्॥

anurūpaḥ sa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram ||

अनेन श्रेयसा सद्यः सम्योज्यैवमिमां महीम् ।गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै॥

anena śreyasā sadyaḥ samyojyaivamimāṃ mahīm |gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai ||

यदीदम् मेऽनुरूपार्धं मया साधु सुमन्त्रितम् ।भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्॥

yadīdam me'nurūpārdhaṃ mayā sādhu sumantritam |bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham ||

यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम् ।अन्या मद्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया॥

yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |anyā madyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā ||

इति बृवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम् ।वृष्तिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः॥

iti bṛvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam |vṛṣtimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ ||

स्निग्धोऽनुनादी सम्जजञे तत्र हर्षसमीरितः ।जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव॥

snigdho'nunādī samjajañe tatra harṣasamīritaḥ |janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva ||

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाजञाय सर्वशः ।ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदैः सह॥

tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājañāya sarvaśaḥ |brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadaiḥ saha ||

समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः ।ऊचुश्च मनसा जञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्॥

sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |ūcuśca manasā jañātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam ||

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्त्वमसि पार्थिव ।स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम्॥

anekavarṣasāhasro vṛddhasttvamasi pārthiva |sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam ||

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् ।गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम्॥

icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |gajena mahatā yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam ||

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।अजानन्निव जिजञासुरिदं वचनमब्रवीत्॥

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |ajānanniva jijañāsuridaṃ vacanamabravīt ||

श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ ।राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः॥

śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |rājānaḥ saṃśayo'yaṃ me tadidaṃ brūta tattvataḥ ||

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्॥

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam ||

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैः सह ।बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते॥

te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha |bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te ||

गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः ।प्रियानानन्ददान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्यतान् शृणु॥

guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |priyānānandadān kṛtsnān pravakṣyāmo'dyatān śṛṇu ||

दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः ।इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते॥

divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ |ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāṃpate ||

रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः ।साक्ष्हाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह॥

rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |sākṣhādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha ||

प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्ष्हमागुणैः ।बुध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः॥

prajāsukhatve candrasya vasudhāyāḥ kṣhamāguṇaiḥ |budhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ ||

धर्मजजञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः ।क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्ह्णः कृतजञो विजितेन्द्रियः॥

dharmajajañaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣhṇaḥ kṛtajaño vijitendriyaḥ ||

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ।प्रियवादी च भूतानाम् सत्यवादी च राघवः॥

mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |priyavādī ca bhūtānām satyavādī ca rāghavaḥ ||

बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ।तेना स्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते॥

bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |tenā syehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate ||

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ।सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथवत्साङ्गवेदवित्॥

devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |samyagvidyāvratasnāto yathavatsāṅgavedavit ||

गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ।कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः॥

gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnātmā mahāmatiḥ ||

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः ।यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा॥

dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā ||

गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ।संग्रामात्पुनरागम्य कुङ्जरेण रथेन वा॥

gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate |saṃgrāmātpunarāgamya kuṅjareṇa rathena vā ||

पौरान् स्वजनवन्नित्यम् कुशलं परिपृच्छति ।पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च॥

paurān svajanavannityam kuśalaṃ paripṛcchati |putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca ||

निखिलेनानुपूर्व्याच्च पिता पुत्रानिवौरसान् ।शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कचित्कर्मसु दंशिताः॥

nikhilenānupūrvyācca pitā putrānivaurasān |śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kacitkarmasu daṃśitāḥ ||

इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते ।व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः॥

iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate |vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ ||

उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ।सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः॥

utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ ||

स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः ।सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः॥

smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ ||

उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ।सुभ्रूरायतताम्राक्ष्हस्साक्ष्हाद्विष्णुरिव स्वयम्॥

uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |subhrūrāyatatāmrākṣhassākṣhādviṣṇuriva svayam ||

रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः ।प्रजापालनतत्त्वजञो न रागोपहतेन्द्रियः॥

rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |prajāpālanatattvajaño na rāgopahatendriyaḥ ||

शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किं नु महीमिमाम् ।नाऽस्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन॥

śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kiṃ nu mahīmimām |nā'sya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana ||

हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये च न कुप्यति ।युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति॥

hantyeva niyamādvadhyānavadhye ca na kupyati |yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati ||

शान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम् ।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः॥

śāntaiḥ sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananairnṛṇām |guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ ||

तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी॥

tamevaṃguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī ||

वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघव ।दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः॥

vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghava |diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ ||

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च॥

balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca ||

आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ।आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः॥

āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā |ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ ||

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः ।सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः॥

striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ |sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ ||

तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादा त्समृद्ध्यताम् ।राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्॥

teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādā tsamṛddhyatām |rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam ||

पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमाऽअत्मजम् ।तं देवदेवोपममात्मजं ते ।सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।हिताय नः क्ष्हिप्रमुदारजुष्टं ।मुदाभिषेक्तुम् वरद त्व मर्हसि॥

paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamā'atmajam |taṃ devadevopamamātmajaṃ te |sarvasya lokasya hite niviṣṭam |hitāya naḥ kṣhipramudārajuṣṭaṃ |mudābhiṣektum varada tva marhasi ||