Kanda.Sarga 2.18

स ददर्श आसने रामः निषण्णम् पितरम् शुभे ।कैकेयी सहितम् दीनम् मुखेन परिशुष्यता॥

sa dadarśa āsane rāmaḥ niṣaṇṇam pitaram śubhe |kaikeyī sahitam dīnam mukhena pariśuṣyatā ||

स पितुः चरणौ पूर्वम् अभिवाद्य विनीतवत् ।ततः ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः॥

sa pituḥ caraṇau pūrvam abhivādya vinītavat |tataḥ vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ ||

राम इति उक्त्वा च वचनम् वाष्प पर्याकुल ईक्षणः ।शशाक न्Rपतिर् दीनो न ईक्षितुम् न अभिभाषितुम्॥

rāma iti uktvā ca vacanam vāṣpa paryākula īkṣaṇaḥ |śaśāka nRpatir dīno na īkṣitum na abhibhāṣitum ||

तत् अपूर्वम् नर पतेर् द्Rष्ट्वा रूपम् भय आवहम् ।रामः अपि भयम् आपन्नः पदा स्प्Rष्ट्वा इव पन्नगम्॥

tat apūrvam nara pater dRṣṭvā rūpam bhaya āvaham |rāmaḥ api bhayam āpannaḥ padā spRṣṭvā iva pannagam ||

इन्द्रियैः अप्रह्Rष्टैअः तम् शोक सम्ताप कर्शितम् ।निह्श्वसन्तम् महा राजम् व्यथित आकुल चेतसम्॥

indriyaiḥ aprahRṣṭaiaḥ tam śoka samtāpa karśitam |nihśvasantam mahā rājam vyathita ākula cetasam ||

ऊर्मि मालिनम् अक्षोभ्यम् क्षुभ्यन्तम् इव सागरम् ।उपप्लुतम् इव आदित्यम् उक्त अन्Rतम् Rषिम् यथा॥

ūrmi mālinam akṣobhyam kṣubhyantam iva sāgaram |upaplutam iva ādityam ukta anRtam Rṣim yathā ||

अचिन्त्य कल्पम् हि पितुस् तम् शोकम् उपधारयन् ।बभूव सम्रब्धतरः समुद्रैव पर्वणि॥

acintya kalpam hi pitus tam śokam upadhārayan |babhūva samrabdhataraḥ samudraiva parvaṇi ||

चिन्तयाम् आस च तदा रामः पित्R हिते रतः ।किम्स्विद् अद्य एव न्Rपतिर् न माम् प्रत्यभिनन्दति॥

cintayām āsa ca tadā rāmaḥ pitR hite rataḥ |kimsvid adya eva nRpatir na mām pratyabhinandati ||

अन्यदा माम् पिता द्Rष्ट्वा कुपितः अपि प्रसीदति ।तस्य माम् अद्य सम्प्रेक्ष्य किम् आयासः प्रवर्तते॥

anyadā mām pitā dRṣṭvā kupitaḥ api prasīdati |tasya mām adya samprekṣya kim āyāsaḥ pravartate ||

स दीनैव शोक आर्तः विषण्ण वदन द्युतिः ।कैकेयीम् अभिवाद्य एव रामः वचनम् अब्रवीत्॥

sa dīnaiva śoka ārtaḥ viṣaṇṇa vadana dyutiḥ |kaikeyīm abhivādya eva rāmaḥ vacanam abravīt ||

कच्चिन् मया न अपराधम् अज्ञानात् येन मे पिता ।कुपितः तन् मम आचक्ष्व त्वम् चैव एनम् प्रसादय॥

kaccin mayā na aparādham ajñānāt yena me pitā |kupitaḥ tan mama ācakṣva tvam caiva enam prasādaya ||

अप्रसन्नमनाः किम् नु सदा मां प्रति वत्सलः ।विवर्ण वदनो दीनो न हि माम् अभिभाषते॥

aprasannamanāḥ kim nu sadā māṃ prati vatsalaḥ |vivarṇa vadano dīno na hi mām abhibhāṣate ||

शारीरः मानसो वा अपि कच्चित् एनम् न बाधते ।सम्तापो वा अभितापो वा दुर्लभम् हि सदा सुखम्॥

śārīraḥ mānaso vā api kaccit enam na bādhate |samtāpo vā abhitāpo vā durlabham hi sadā sukham ||

कच्चिन् न किम्चित् भरते कुमारे प्रिय दर्शने ।शत्रुघ्ने वा महा सत्त्वे मात्RRणाम् वा मम अशुभम्॥

kaccin na kimcit bharate kumāre priya darśane |śatrughne vā mahā sattve mātRRṇām vā mama aśubham ||

अतोषयन् महा राजम् अकुर्वन् वा पितुर् वचः ।मुहूर्तम् अपि न इच्चेयम् जीवितुम् कुपिते न्Rपे॥

atoṣayan mahā rājam akurvan vā pitur vacaḥ |muhūrtam api na icceyam jīvitum kupite nRpe ||

यतः मूलम् नरः पश्येत् प्रादुर्भावम् इह आत्मनः ।कथम् तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते॥

yataḥ mūlam naraḥ paśyet prādurbhāvam iha ātmanaḥ |katham tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate ||

कच्चित् ते परुषम् किम्चित् अभिमानात् पिता मम ।उक्तः भवत्या कोपेन यत्र अस्य लुलितम् मनः॥

kaccit te paruṣam kimcit abhimānāt pitā mama |uktaḥ bhavatyā kopena yatra asya lulitam manaḥ ||

एतत् आचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिप्Rच्चतः ।किम् निमित्तम् अपूर्वो अयम् विकारः मनुज अधिपे॥

etat ācakṣva me devi tattvena paripRccataḥ |kim nimittam apūrvo ayam vikāraḥ manuja adhipe ||

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना ।उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः॥

evamuktā tu kaikeyī rāghaveṇa mahātmanā |uvācedaṃ sunirlajjā dhṛṣṭamātmahitaṃ vacaḥ ||

न राजा कुपितो राम व्यसनम् नास्य किम्चन ।किम्चिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते॥

na rājā kupito rāma vyasanam nāsya kimcana |kimcinmanogataṃ tvasya tvadbhayānnābhibhāṣate ||

प्रियम् त्वामप्रियम् वक्तुम् वाणी नास्योपपर्तते ।तदवश्यम् त्वया कार्यम् यदनेनाश्रुतम् मम॥

priyam tvāmapriyam vaktum vāṇī nāsyopapartate |tadavaśyam tvayā kāryam yadanenāśrutam mama ||

एष मह्यम् वरम् दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च ।स पश्चात्तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा॥

eṣa mahyam varam dattvā purā māmabhipūjya ca |sa paścāttapyate rājā yathānyaḥ prākṛtastathā ||

अतिसृज्य ददानीति वरम् मम विशाम्पतिः ।स निरर्थं गतजले सेतुम् बन्धितुमिच्छति॥

atisṛjya dadānīti varam mama viśāmpatiḥ |sa nirarthaṃ gatajale setum bandhitumicchati ||

धर्मूलमिदम् राम विदितम् च सतामपि ।तत्सत्यम् न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा॥

dharmūlamidam rāma viditam ca satāmapi |tatsatyam na tyajedrājā kupitastvatkṛte yathā ||

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभम् वा यदि वाऽशुभम् ।करिष्यसि ततः सर्वमाख्यामि पुनस्त्वहम्॥

yadi tadvakṣyate rājā śubham vā yadi vā'śubham |kariṣyasi tataḥ sarvamākhyāmi punastvaham ||

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते ।ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति॥

yadi tvabhihitaṃ rājñā tvayi tanna vipatsyate |tato'hamabhidhāsyāmi na hyeṣa tvayi vakṣyati ||

एतात्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् ।उवाच व्यथितो रामस्ताम् देवीम् नृपसन्निधौ॥

etāttu vacanaṃ śrutvā kaikeyyā samudāhṛtam |uvāca vyathito rāmastām devīm nṛpasannidhau ||

अहो धिङ्नार्हसे देवि पक्तुं मामीदृशं वचः ।अहम् हि वचनात् राज्ञः पतेयम् अपि पावके॥

aho dhiṅnārhase devi paktuṃ māmīdṛśaṃ vacaḥ |aham hi vacanāt rājñaḥ pateyam api pāvake ||

भक्षयेयम् विषम् तीक्ष्णम् मज्जेयम् अपि च अर्णवे ।नियुक्तः गुरुणा पित्रा न्Rपेण च हितेन च॥

bhakṣayeyam viṣam tīkṣṇam majjeyam api ca arṇave |niyuktaḥ guruṇā pitrā nRpeṇa ca hitena ca ||

तत् ब्रूहि वचनम् देवि राज्ञो यद् अभिकान्क्षितम् ।करिष्ये प्रतिजाने च रामः द्विर् न अभिभाषते॥

tat brūhi vacanam devi rājño yad abhikānkṣitam |kariṣye pratijāne ca rāmaḥ dvir na abhibhāṣate ||

तम् आर्जव समायुक्तम् अनार्या सत्य वादिनम् ।उवाच रामम् कैकेयी वचनम् भ्Rश दारुणम्॥

tam ārjava samāyuktam anāryā satya vādinam |uvāca rāmam kaikeyī vacanam bhRśa dāruṇam ||

पुरा देव असुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव ।रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महा रणे॥

purā deva asure yuddhe pitrā te mama rāghava |rakṣitena varau dattau saśalyena mahā raṇe ||

तत्र मे याचितः राजा भरतस्य अभिषेचनम् ।गमनम् दण्डक अरण्ये तव च अद्य एव राघव॥

tatra me yācitaḥ rājā bharatasya abhiṣecanam |gamanam daṇḍaka araṇye tava ca adya eva rāghava ||

यदि सत्य प्रतिज्ञम् त्वम् पितरम् कर्तुम् इच्चसि ।आत्मानम् च नर रेष्ठ मम वाक्यम् इदम् श्Rणु॥

yadi satya pratijñam tvam pitaram kartum iccasi |ātmānam ca nara reṣṭha mama vākyam idam śRṇu ||

स निदेशे पितुस् तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् ।त्वया अरण्यम् प्रवेष्टव्यम् नव वर्षाणि पन्च च॥

sa nideśe pitus tiṣṭha yathā tena pratiśrutam |tvayā araṇyam praveṣṭavyam nava varṣāṇi panca ca ||

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचन्म् ।त्वदर्थे विहितम् राज्ञा तेन सर्वेण राघव॥

bharatastvabhiṣicyeta yadetadabhiṣecanm |tvadarthe vihitam rājñā tena sarveṇa rāghava ||

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डक अरण्यम् आश्रितः ।अभिषेकम् इमम् त्यक्त्वा जटा चीर धरः वस॥

sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍaka araṇyam āśritaḥ |abhiṣekam imam tyaktvā jaṭā cīra dharaḥ vasa ||

भरतः कोसल पुरे प्रशास्तु वसुधाम् इमाम् ।नाना रत्न समाकीर्णम् सवाजि रथ कुन्जराम्॥

bharataḥ kosala pure praśāstu vasudhām imām |nānā ratna samākīrṇam savāji ratha kunjarām ||

एतेन त्वां नरेन्द्रोयम् कारुण्येन समाप्लुतः ।शोकसंक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्॥

etena tvāṃ narendroyam kāruṇyena samāplutaḥ |śokasaṃkliṣṭavadano na śaknoti nirīkṣitum ||

एतत्कुरु नरेन्ध्रस्य वचनं रघुनन्दन ।सत्यन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्॥

etatkuru narendhrasya vacanaṃ raghunandana |satyana mahatā rāma tārayasva nareśvaram ||

इतीव तस्यां परुषम् वदन्त्याम् ।नचैव रामः प्रविवेश शोकम् ।प्रविव्यधे चापि महानुभावो ।राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः॥

itīva tasyāṃ paruṣam vadantyām |nacaiva rāmaḥ praviveśa śokam |pravivyadhe cāpi mahānubhāvo |rājā tu putravyasanābhitaptaḥ ||