Kanda.Sarga 2.20

तस्मिम्स्तु पुरुष्व्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।आर्तशच्दो महान् जज्ञे स्त्रीणाम न्तःपुरे तदा॥

tasmimstu puruṣvyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |ārtaśacdo mahān jajñe strīṇāma ntaḥpure tadā ||

क्R^त्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तः पुरस्य च ।गतिर्यः शरणम् चासीत् स रोओमोऽद्य प्रवत्स्यति॥

kR^tyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥ purasya ca |gatiryaḥ śaraṇam cāsīt sa roomo'dya pravatsyati ||

कौसल्यायाम् यथा युक्तो जनन्याम् वर्तते सदा ।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः॥

kausalyāyām yathā yukto jananyām vartate sadā |tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ ||

न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।कृद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति॥

na krudhyatyabhiśasto'pi krodhanīyāni varjayan |kṛddhān prasādayan sarvān sa ito'dya pravatsyati ||

अभुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकम् चरत्ययम् ।यो गतिम् सर्वभूतानाम् परित्यजति राघवम्॥

abhuddhirbata no rājā jīvalokam caratyayam |yo gatim sarvabhūtānām parityajati rāghavam ||

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरम् चापि चुक्रुशुः॥

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |patimācukruśuścaiva sasvaram cāpi cukruśuḥ ||

स हि चान्तः पुरे घोरमार्तशब्धम् महीपतिः ।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने॥

sa hi cāntaḥ pure ghoramārtaśabdham mahīpatiḥ |putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatāsane ||

रामः तु भ्Rशम् आयस्तः निह्श्वसन्न् इव कुन्जरः ।जगाम सहितः भ्रात्रा मातुर् अन्तः पुरम् वशी॥

rāmaḥ tu bhRśam āyastaḥ nihśvasann iva kunjaraḥ |jagāma sahitaḥ bhrātrā mātur antaḥ puram vaśī ||

सो अपश्यत् पुरुषम् तत्र व्Rद्धम् परम पूजितम् ।उपविष्टम् ग्Rह द्वारि तिष्ठतः च अपरान् बहून्॥

so apaśyat puruṣam tatra vRddham parama pūjitam |upaviṣṭam gRha dvāri tiṣṭhataḥ ca aparān bahūn ||

द्R^ष्ट्वै तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।जयेन जयताम् श्रेष्ठम् वर्धयन्ति स्म राघवम्॥

dR^ṣṭvai tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |jayena jayatām śreṣṭham vardhayanti sma rāghavam ||

प्रविश्य प्रथमाम् कक्ष्याम् द्वितीयायाम् ददर्श सः ।ब्राह्मणान् वेद सम्पन्नान् व्Rद्धान् राज्ञा अभिसत्क्Rतान्॥

praviśya prathamām kakṣyām dvitīyāyām dadarśa saḥ |brāhmaṇān veda sampannān vRddhān rājñā abhisatkRtān ||

प्रणम्य रामः तान् व्Rद्धाम्स् त्Rतीयायाम् ददर्श सः ।स्त्रियो व्Rद्धाः च बालाः च द्वार रक्षण तत्पराः॥

praṇamya rāmaḥ tān vRddhāms tRtīyāyām dadarśa saḥ |striyo vRddhāḥ ca bālāḥ ca dvāra rakṣaṇa tatparāḥ ||

वर्धयित्वा प्रह्Rष्टाः ताः प्रविश्य च ग्Rहम् स्त्रियः ।न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियम् तदा॥

vardhayitvā prahRṣṭāḥ tāḥ praviśya ca gRham striyaḥ |nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyam tadā ||

कौसल्या अपि तदा देवी रात्रिम् स्थित्वा समाहिता ।प्रभाते तु अकरोत् पूजाम् विष्णोह् पुत्र हित एषिणी॥

kausalyā api tadā devī rātrim sthitvā samāhitā |prabhāte tu akarot pūjām viṣṇoh putra hita eṣiṇī ||

सा क्षौम वसना ह्Rष्टा नित्यम् व्रत परायणा ।अग्निम् जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् क्Rत मन्गला॥

sā kṣauma vasanā hRṣṭā nityam vrata parāyaṇā |agnim juhoti sma tadā mantravat kRta mangalā ||

प्रविश्य च तदा रामः मातुर् अन्तः पुरम् शुभम् ।ददर्श मातरम् तत्र हावयन्तीम् हुत अशनम्॥

praviśya ca tadā rāmaḥ mātur antaḥ puram śubham |dadarśa mātaram tatra hāvayantīm huta aśanam ||

देवकार्यनिमित्तम् च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।दध्यक्षतम् घृतम् चैव मोदकान् हविषस्तदा॥

devakāryanimittam ca tatrāpaśyat samudyatam |dadhyakṣatam ghṛtam caiva modakān haviṣastadā ||

लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसम् कृसरम् तथा ।समिधः पूर्णकुम्भाम्श्छ ददर्श रघुनम्दनः॥

lājān mālyāni śuklāni pāyasam kṛsaram tathā |samidhaḥ pūrṇakumbhāmścha dadarśa raghunamdanaḥ ||

ताम् शुक्लक्षौमसम्वीताम् व्रतयोगेन कर्शिताम् ।तर्पयन्तीम् ददर्शाद्भिः देवताम् देववर्णिनीम्॥

tām śuklakṣaumasamvītām vratayogena karśitām |tarpayantīm dadarśādbhiḥ devatām devavarṇinīm ||

सा चिरस्य आत्मजम् द्Rष्ट्वा मात्R नन्दनम् आगतम् ।अभिचक्राम सम्ह्Rष्टा किशोरम् वडवा यथा॥

sā cirasya ātmajam dRṣṭvā mātR nandanam āgatam |abhicakrāma samhRṣṭā kiśoram vaḍavā yathā ||

स मातरमभिक्रान्तामुपसम्गृह्य राघवः ।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाग्रातश्च मूर्धनि॥

sa mātaramabhikrāntāmupasamgṛhya rāghavaḥ |pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāgrātaśca mūrdhani ||

तम् उवाच दुराधर्षम् राघवम् सुतम् आत्मनः ।कौसल्या पुत्र वात्सल्यात् इदम् प्रिय हितम् वचः॥

tam uvāca durādharṣam rāghavam sutam ātmanaḥ |kausalyā putra vātsalyāt idam priya hitam vacaḥ ||

व्Rद्धानाम् धर्म शीलानाम् राजर्षीणाम् महात्मनाम् ।प्राप्नुहि आयुः च कीर्तिम् च धर्मम् च उपहितम् कुले॥

vRddhānām dharma śīlānām rājarṣīṇām mahātmanām |prāpnuhi āyuḥ ca kīrtim ca dharmam ca upahitam kule ||

सत्य प्रतिज्ञम् पितरम् राजानम् पश्य राघव ।अद्य एव हि त्वाम् धर्म आत्मा यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति॥

satya pratijñam pitaram rājānam paśya rāghava |adya eva hi tvām dharma ātmā yauvarājye abhiṣekṣyati ||

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।मातरम् राघवः किम्चित् प्रसार्य अन्जलिम् अब्रवीत्॥

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |mātaram rāghavaḥ kimcit prasārya anjalim abravīt ||

स स्वभाव विनीतः च गौरवाच् च तदा आनतः ।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे॥

sa svabhāva vinītaḥ ca gauravāc ca tadā ānataḥ |prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame ||

देवि नूनम् न जानीषे महद् भयम् उपस्थितम् ।इदम् तव च दुह्खाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च॥

devi nūnam na jānīṣe mahad bhayam upasthitam |idam tava ca duhkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca ||

गमिष्ये दण्डकारण्यम् किमनेनासनेन मे ।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयम् मामुपस्थितः॥

gamiṣye daṇḍakāraṇyam kimanenāsanena me |viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yam māmupasthitaḥ ||

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।मधु मूल फलैः जीवन् हित्वा मुनिवद् आमिषम्॥

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |madhu mūla phalaiḥ jīvan hitvā munivad āmiṣam ||

भरताय महा राजो यौवराज्यम् प्रयच्चति ।माम् पुनर् दण्डक अरण्यम् विवासयति तापसम्॥

bharatāya mahā rājo yauvarājyam prayaccati |mām punar daṇḍaka araṇyam vivāsayati tāpasam ||

स ष्ट्चाअष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च चर्तयन्॥

sa ṣṭcāaṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca cartayan ||

सा निकृत्तैव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता॥

sā nikṛttaiva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |papāta sahasā devī devateva divaścyutā ||

ताम् अदुह्ख उचिताम् द्Rष्ट्वा पतिताम् कदलीम् इव ।रामः तु उत्थापयाम् आस मातरम् गत चेतसम्॥

tām aduhkha ucitām dRṣṭvā patitām kadalīm iva |rāmaḥ tu utthāpayām āsa mātaram gata cetasam ||

उपाव्Rत्य उत्थिताम् दीनाम् वडवाम् इव वाहिताम् ।पाम्शु गुण्ठित सर्व अग्नीम् विममर्श च पाणिना॥

upāvRtya utthitām dīnām vaḍavām iva vāhitām |pāmśu guṇṭhita sarva agnīm vimamarśa ca pāṇinā ||

सा राघवम् उपासीनम् असुख आर्ता सुख उचिता ।उवाच पुरुष व्याघ्रम् उपश्Rण्वति लक्ष्मणे॥

sā rāghavam upāsīnam asukha ārtā sukha ucitā |uvāca puruṣa vyāghram upaśRṇvati lakṣmaṇe ||

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।न स्म दुह्खम् अतः भूयः पश्येयम् अहम् अप्रजा॥

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |na sma duhkham ataḥ bhūyaḥ paśyeyam aham aprajā ||

एकएव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः ।अप्रजा अस्मि इति सम्तापो न हि अन्यः पुत्र विद्यते॥

ekaeva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ |aprajā asmi iti samtāpo na hi anyaḥ putra vidyate ||

न द्Rष्ट पूर्वम् कल्याणम् सुखम् वा पति पौरुषे ।अपि पुत्रे विपश्येयम् इति राम आस्थितम् मया॥

na dRṣṭa pūrvam kalyāṇam sukham vā pati pauruṣe |api putre vipaśyeyam iti rāma āsthitam mayā ||

सा बहूनि अमनोज्ञानि वाक्यानि ह्Rदयच्चिदाम् ।अहम् श्रोष्ये सपत्नीनाम् अवराणाम् वरा सती॥

sā bahūni amanojñāni vākyāni hRdayaccidām |aham śroṣye sapatnīnām avarāṇām varā satī ||

अतः दुह्खतरम् किम् नु प्रमदानाम् भविष्यति ।त्वयि सम्निहिते अपि एवम् अहम् आसम् निराक्Rता॥

ataḥ duhkhataram kim nu pramadānām bhaviṣyati |tvayi samnihite api evam aham āsam nirākRtā ||

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।किम् पुनः प्रोषिते तात ध्रुवम् मरणम् एव मे॥

tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |kim punaḥ proṣite tāta dhruvam maraṇam eva me ||

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्य्मतन्त्रिता ।परिवारेण कैकेय्या समा वाप्यथवाऽवरा॥

atyantanigṛhītāsmi bharturnitymatantritā |parivāreṇa kaikeyyā samā vāpyathavā'varā ||

यो हि माम् सेवते कश्चित् अथ वा अपि अनुवर्तते ।कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य स जनो न अभिभाषते॥

yo hi mām sevate kaścit atha vā api anuvartate |kaikeyyāḥ putram anvīkṣya sa jano na abhibhāṣate ||

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत् ।कैकेय्या वदनम् द्रष्टुम् पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता॥

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavādi tat |kaikeyyā vadanam draṣṭum putra śakṣyāmi durgatā ||

दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव ।असितानि प्रकान्क्षन्त्या मया दुह्ख परिक्षयम्॥

daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava |asitāni prakānkṣantyā mayā duhkha parikṣayam ||

तदक्षयम् महाद्दुःखम् नोत्सहे सहितुम् चिरम् ।विप्रकारम् सपत्नीनामेवम् जीर्णापि राघव॥

tadakṣayam mahādduḥkham notsahe sahitum ciram |viprakāram sapatnīnāmevam jīrṇāpi rāghava ||

अपश्यन्ती तव मुखम् परिपूर्णशशिप्रभम् ।कृपणा वर्तयिष्यामि कथम् कृपणजीविकाम्॥

apaśyantī tava mukham paripūrṇaśaśiprabham |kṛpaṇā vartayiṣyāmi katham kṛpaṇajīvikām ||

उपवासैः च योगैः च बहुभिः च परिश्रमैः ।दुह्खम् सम्वर्धितः मोघम् त्वम् हि दुर्गतया मया॥

upavāsaiḥ ca yogaiḥ ca bahubhiḥ ca pariśramaiḥ |duhkham samvardhitaḥ mogham tvam hi durgatayā mayā ||

स्थिरम् तु हृदयम् मन्ये मम इदम् यन् न दीर्यते ।प्रावृषि इव महा नद्याः स्पृष्टम् कूलम् नव अम्भसा॥

sthiram tu hṛdayam manye mama idam yan na dīryate |prāvṛṣi iva mahā nadyāḥ spṛṣṭam kūlam nava ambhasā ||

मम एव नूनम् मरणम् न विद्यते ।न च अवकाशो अस्ति यम क्षये मम ।यद् अन्तको अद्य एव न माम् जिहीर्षति ।प्रसह्य सिम्हो रुदतीम् म्Rगीम् इव॥

mama eva nūnam maraṇam na vidyate |na ca avakāśo asti yama kṣaye mama |yad antako adya eva na mām jihīrṣati |prasahya simho rudatīm mRgīm iva ||

स्थिरम् हि नूनम् हृदयम् मम आयसम् ।न भिद्यते यद् भुवि न अवदीर्यते ।अनेन दुःखेन च देहम् अर्पितम् ।ध्रुवम् हि अकाले मरणम् न विद्यते॥

sthiram hi nūnam hṛdayam mama āyasam |na bhidyate yad bhuvi na avadīryate |anena duḥkhena ca deham arpitam |dhruvam hi akāle maraṇam na vidyate ||

इदम् तु दुःखम् यद् अनर्थकानि मे।व्रतानि दानानि च सम्यमाः च हि ।तपः च तप्तम् यद् अपत्य कारणात् ।सुनिष्फलम् बीजम् इव उप्तम् ऊषरे॥

idam tu duḥkham yad anarthakāni me |vratāni dānāni ca samyamāḥ ca hi |tapaḥ ca taptam yad apatya kāraṇāt |suniṣphalam bījam iva uptam ūṣare ||

यदि हि अकाले मरणम् स्वया इच्चया ।लभेत कश्चित् गुरु दुःख कर्शितः ।गता अहम् अद्य एव परेत सम्सदम् ।विना त्वया धेनुर् इव आत्मजेन वै॥

yadi hi akāle maraṇam svayā iccayā |labheta kaścit guru duḥkha karśitaḥ |gatā aham adya eva pareta samsadam |vinā tvayā dhenur iva ātmajena vai ||

अथापि किम् जीवित मद्य मे वृथा ।त्वया विना च्न्द्रनिभाननप्रभ ।अनुव्रजिष्यामि वनम् त्वयैव गौः ।सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया॥

athāpi kim jīvita madya me vṛthā |tvayā vinā cndranibhānanaprabha |anuvrajiṣyāmi vanam tvayaiva gauḥ |sudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā ||

भृशम् असुखम् अमर्षिता तदा ।बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।व्यसनम् उपनिशाम्य सा महत् ।सुतम् इव बद्धम् अवेक्ष्य किम्नरी॥

bhṛśam asukham amarṣitā tadā |bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |vyasanam upaniśāmya sā mahat |sutam iva baddham avekṣya kimnarī ||