Kanda.Sarga 2.48

तेषामेवम् विष्ण्णानाम्पीडितानामतीव च ।बाष्पविप्लुतनेत्राणाम् सशोकानाम् मुमूर्षया॥

teṣāmevam viṣṇṇānāmpīḍitānāmatīva ca |bāṣpaviplutanetrāṇām saśokānām mumūrṣayā ||

अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् ।उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम्॥

anugamya nivṛttānām rāmam nagara vāsinām |udgatāni iva sattvāni babhūvur amanasvinām ||

स्वम् स्वम् निलयम् आगम्य पुत्र दारैः समावृताः ।अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहित आननाः॥

svam svam nilayam āgamya putra dāraiḥ samāvṛtāḥ |aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihita ānanāḥ ||

न च आहृष्यन् न च अमोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।न च अशोभन्त पण्यानि न अपचन् गृह मेधिनः॥

na ca āhṛṣyan na ca amodan vaṇijo na prasārayan |na ca aśobhanta paṇyāni na apacan gṛha medhinaḥ ||

नष्टम् दृष्ट्वा न अभ्यनन्दन् विपुलम् वा धन आगमम् ।पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी न अभ्यनन्दत॥

naṣṭam dṛṣṭvā na abhyanandan vipulam vā dhana āgamam |putram prathamajam labdhvā jananī na abhyanandata ||

गृहे गृहे रुदन्त्यः च भर्तारम् गृहम् आगतम् ।व्यगर्हयन्तः दुह्ख आर्ता वाग्भिस् तोत्रैः इव द्विपान्॥

gṛhe gṛhe rudantyaḥ ca bhartāram gṛham āgatam |vyagarhayantaḥ duhkha ārtā vāgbhis totraiḥ iva dvipān ||

किम् नु तेषाम् गृहैः कार्यम् किम् दारैः किम् धनेन वा ।पुत्रैः वा किम् सुखैः वा अपि ये न पश्यन्ति राघवम्॥

kim nu teṣām gṛhaiḥ kāryam kim dāraiḥ kim dhanena vā |putraiḥ vā kim sukhaiḥ vā api ye na paśyanti rāghavam ||

एकः सत् पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।यो अनुगच्चति काकुत्स्थम् रामम् परिचरन् वने॥

ekaḥ sat puruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā |yo anugaccati kākutstham rāmam paricaran vane ||

आपगाः कृत पुण्याः ताः पद्मिन्यः च सराम्सि च ।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलम् शुचि॥

āpagāḥ kṛta puṇyāḥ tāḥ padminyaḥ ca sarāmsi ca |yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilam śuci ||

शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्य काननाः ।आपगाः च महा अनूपाः सानुमन्तः च पर्वताः॥

śobhayiṣyanti kākutstham aṭavyo ramya kānanāḥ |āpagāḥ ca mahā anūpāḥ sānumantaḥ ca parvatāḥ ||

काननम् वा अपि शैलम् वा यम् रामः अभिगमिष्यति ।प्रिय अतिथिम् इव प्राप्तम् न एनम् शक्ष्यन्ति अनर्चितुम्॥

kānanam vā api śailam vā yam rāmaḥ abhigamiṣyati |priya atithim iva prāptam na enam śakṣyanti anarcitum ||

विचित्र कुसुम आपीडा बहु मन्जलि धारिणः ।अकाले च अपि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च॥

vicitra kusuma āpīḍā bahu manjali dhāriṇaḥ |akāle ca api mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca ||

अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।दर्शयिष्यन्ति अनुक्रोशात् गिरयो रामम् आगतम्॥

akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |darśayiṣyanti anukrośāt girayo rāmam āgatam ||

प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।विदर्शयन्तः विविधान् भूयः चित्रामः च निर्झरान्॥

prasraviṣyanti toyāni vimalāni mahīdharāḥ |vidarśayantaḥ vividhān bhūyaḥ citrāmaḥ ca nirjharān ||

पादपाः पर्वत अग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।यत्र रामः भयम् न अत्र न अस्ति तत्र पराभवः॥

pādapāḥ parvata agreṣu ramayiṣyanti rāghavam |yatra rāmaḥ bhayam na atra na asti tatra parābhavaḥ ||

स हि शूरः महा बाहुः पुत्रः दशरथस्य च ।पुरा भवति नो दूरात् अनुगच्चाम राघवम्॥

sa hi śūraḥ mahā bāhuḥ putraḥ daśarathasya ca |purā bhavati no dūrāt anugaccāma rāghavam ||

पादच् चाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः ।स हि नाथो जनस्य अस्य स गतिः स परायणम्॥

pādac cāyā sukhā bhartus tādṛśasya mahātmanaḥ |sa hi nātho janasya asya sa gatiḥ sa parāyaṇam ||

वयम् परिचरिष्यामः सीताम् यूयम् तु राघवम् ।इति पौर स्त्रियो भर्तृऋन् दुह्ख आर्ताः तत् तत् अब्रुवन्॥

vayam paricariṣyāmaḥ sītām yūyam tu rāghavam |iti paura striyo bhartṛṛn duhkha ārtāḥ tat tat abruvan ||

युष्माकम् राघवो अरण्ये योग क्षेमम् विधास्यति ।सीता नारी जनस्य अस्य योग क्षेमम् करिष्यति॥

yuṣmākam rāghavo araṇye yoga kṣemam vidhāsyati |sītā nārī janasya asya yoga kṣemam kariṣyati ||

को न्व् अनेन अप्रतीतेन स उत्कण्ठित जनेन च ।सम्प्रीयेत अमनोज्ञेन वासेन हृत चेतसा॥

ko nv anena apratītena sa utkaṇṭhita janena ca |samprīyeta amanojñena vāsena hṛta cetasā ||

कैकेय्या यदि चेद् राज्यम् स्यात् अधर्म्यम् अनाथवत् ।न हि नो जीवितेन अर्थः कुतः पुत्रैः कुतः धनैः॥

kaikeyyā yadi ced rājyam syāt adharmyam anāthavat |na hi no jīvitena arthaḥ kutaḥ putraiḥ kutaḥ dhanaiḥ ||

यया पुत्रः च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्य कारणात् ।कम् सा परिहरेद् अन्यम् कैकेयी कुल पाम्सनी॥

yayā putraḥ ca bhartā ca tyaktāv aiśvarya kāraṇāt |kam sā parihared anyam kaikeyī kula pāmsanī ||

कैकेय्या न वयम् राज्ये भृतका निवसेमहि ।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैः अपि शपामहे॥

kaikeyyā na vayam rājye bhṛtakā nivasemahi |jīvantyā jātu jīvantyaḥ putraiḥ api śapāmahe ||

या पुत्रम् पार्थिव इन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।कः ताम् प्राप्य सुखम् जीवेद् अधर्म्याम् दुष्ट चारिणीम्॥

yā putram pārthiva indrasya pravāsayati nirghṛṇā |kaḥ tām prāpya sukham jīved adharmyām duṣṭa cāriṇīm ||

उपद्रुतमिदम् सर्वमनालम्बमनायकम् ।कैकेय्या हि कृते सर्वम् विनाशमुपयास्यति॥

upadrutamidam sarvamanālambamanāyakam |kaikeyyā hi kṛte sarvam vināśamupayāsyati ||

न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति मही पतिः ।मृते दशरथे व्यक्तम् विलोपः तत् अनन्तरम्॥

na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahī patiḥ |mṛte daśarathe vyaktam vilopaḥ tat anantaram ||

ते विषम् पिबत आलोड्य क्षीण पुण्याः सुदुर्गताः ।राघवम् वा अनुगच्चध्वम् अश्रुतिम् वा अपि गच्चत॥

te viṣam pibata āloḍya kṣīṇa puṇyāḥ sudurgatāḥ |rāghavam vā anugaccadhvam aśrutim vā api gaccata ||

मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सह लक्ष्मणः ।भरते सम्निषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा॥

mithyā pravrājitaḥ rāmaḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ |bharate samniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā ||

पूर्णचन्द्राननः श्यामो गूढजत्रुररिंदमः ।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मनपूर्वजः॥

pūrṇacandrānanaḥ śyāmo gūḍhajatrurariṃdamaḥ |ājānubāhuḥ padmākṣo rāmo lakṣmanapūrvajaḥ ||

पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः ।सौम्यः सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः॥

pūrvābhibhāṣī madhuraḥ satyavādī mahābalaḥ |saumyaḥ sarvasya lokasya candravatpriyadarśanaḥ ||

नूनम् पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।शोभयुश्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः॥

nūnam puruṣaśārdūlo mattamātaṅgavikramaḥ |śobhayuśyatyaraṇyāni vicaran sa mahārathaḥ ||

तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।चुक्रुशुर्दुःखसम्तप्तामृत्योरिव भयागमे॥

tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |cukruśurduḥkhasamtaptāmṛtyoriva bhayāgame ||

इत्येव विलपन्तीनाम् स्त्रीणाम् वेश्मसु राघवम् ।जगामास्तम् दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत॥

ityeva vilapantīnām strīṇām veśmasu rāghavam |jagāmāstam dinakaro rajanī cābhyavartata ||

नष्टज्वलनसम्पाता प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।तिमिरेणाभिलिप्तेव तदा सा नगरी बभौ॥

naṣṭajvalanasampātā praśāntādhyāyasatkathā |timireṇābhilipteva tadā sā nagarī babhau ||

उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्॥

upaśāntavaṇikpaṇyā naṣṭaharṣā nirāśrayā |ayodhyā nagarī cāsīnnaṣṭatāramivāmbaram ||

तथा स्त्रियो राम निमित्तम् आतुरा ।यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः ।सुतैः हि तासाम् अधिको हि सो अभवत्॥

tathā striyo rāma nimittam āturā |yathā sute bhrātari vā vivāsite |vilapya dīnā rurudur vicetasaḥ |sutaiḥ hi tāsām adhiko hi so abhavat ||

प्रशान्तगीतोत्सव नृत्तवादना ।व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा ।महार्णवः सम्क्षपितोदको यथा॥

praśāntagītotsava nṛttavādanā |vyapāstaharṣā pihitāpaṇodayā |tadā hyayodhyā nagarī babhūva sā |mahārṇavaḥ samkṣapitodako yathā ||