Kanda.Sarga 2.53

स तम् वृक्षम् समासाद्य सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।रामः रमयताम् श्रेष्ठैति ह उवाच लक्ष्मणम्॥

sa tam vṛkṣam samāsādya samdhyām anvāsya paścimām |rāmaḥ ramayatām śreṣṭhaiti ha uvāca lakṣmaṇam ||

अद्य इयम् प्रथमा रात्रिर् याता जन पदात् बहिः ।या सुमन्त्रेण रहिता ताम् न उत्कण्ठितुम् अर्हसि॥

adya iyam prathamā rātrir yātā jana padāt bahiḥ |yā sumantreṇa rahitā tām na utkaṇṭhitum arhasi ||

जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु ।योग क्षेमः हि सीताया वर्तते लक्ष्मण आवयोह्॥

jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu |yoga kṣemaḥ hi sītāyā vartate lakṣmaṇa āvayoh ||

रात्रिम् कथम्चित् एव इमाम् सौमित्रे वर्तयामहे ।उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः॥

rātrim kathamcit eva imām saumitre vartayāmahe |upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ ||

स तु सम्विश्य मेदिन्याम् महा अर्ह शयन उचितः ।इमाः सौमित्रये रामः व्याजहार कथाः शुभाः॥

sa tu samviśya medinyām mahā arha śayana ucitaḥ |imāḥ saumitraye rāmaḥ vyājahāra kathāḥ śubhāḥ ||

ध्रुवम् अद्य महा राजो दुह्खम् स्वपिति लक्ष्मण ।कृत कामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति॥

dhruvam adya mahā rājo duhkham svapiti lakṣmaṇa |kṛta kāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati ||

सा हि देवी महा राजम् कैकेयी राज्य कारणात् ।अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम्॥

sā hi devī mahā rājam kaikeyī rājya kāraṇāt |api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam ||

अनाथः चैव वृद्धः च मया चैव विनाकृतः ।किम् करिष्यति काम आत्मा कैकेय्या वशम् आगतः॥

anāthaḥ caiva vṛddhaḥ ca mayā caiva vinākṛtaḥ |kim kariṣyati kāma ātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ ||

इदम् व्यसनम् आलोक्य राज्ञः च मति विभ्रमम् ।कामएव अर्ध धर्माभ्याम् गरीयान् इति मे मतिः॥

idam vyasanam ālokya rājñaḥ ca mati vibhramam |kāmaeva ardha dharmābhyām garīyān iti me matiḥ ||

को हि अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।चन्द अनुवर्तिनम् पुत्रम् तातः माम् इव लक्ष्मण॥

ko hi avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |canda anuvartinam putram tātaḥ mām iva lakṣmaṇa ||

सुखी बत सभार्यः च भरतः केकयी सुतः ।मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यति अधिराजवत्॥

sukhī bata sabhāryaḥ ca bharataḥ kekayī sutaḥ |muditān kosalān eko yo bhokṣyati adhirājavat ||

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकम् भविष्यति ।ताते च वयसा अतीते मयि च अरण्यम् आश्रिते॥

sa hi sarvasya rājyasya mukham ekam bhaviṣyati |tāte ca vayasā atīte mayi ca araṇyam āśrite ||

अर्थ धर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते ।एवम् आपद्यते क्षिप्रम् राजा दशरथो यथा॥

artha dharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate |evam āpadyate kṣipram rājā daśaratho yathā ||

मन्ये दशरथ अन्ताय मम प्रव्राजनाय च ।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च॥

manye daśaratha antāya mama pravrājanāya ca |kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca ||

अपि इदानीम् न कैकेयी सौभाग्य मद मोहिता ।कौसल्याम् च सुमित्राम् च सम्प्रबाधेत मत् कृते॥

api idānīm na kaikeyī saubhāgya mada mohitā |kausalyām ca sumitrām ca samprabādheta mat kṛte ||

मा स्म मत् कारणात् देवी सुमित्रा दुह्खम् आवसेत् ।अयोध्याम् इतएव त्वम् काले प्रविश लक्ष्मण॥

mā sma mat kāraṇāt devī sumitrā duhkham āvaset |ayodhyām itaeva tvam kāle praviśa lakṣmaṇa ||

अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।अनाथाया हि नाथः त्वम् कौसल्याया भविष्यसि॥

aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |anāthāyā hi nāthaḥ tvam kausalyāyā bhaviṣyasi ||

क्षुद्र कर्मा हि कैकेयी द्वेषात् अन्याय्यम् आचरेत् ।परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्॥

kṣudra karmā hi kaikeyī dveṣāt anyāyyam ācaret |paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram ||

नूनम् जाति अन्तरे कस्मिम्स् स्त्रियः पुत्रैः वियोजिताः ।जनन्या मम सौमित्रे तत् अपि एतत् उपस्थितम्॥

nūnam jāti antare kasmims striyaḥ putraiḥ viyojitāḥ |jananyā mama saumitre tat api etat upasthitam ||

मया हि चिर पुष्टेन दुह्ख सम्वर्धितेन च ।विप्रायुज्यत कौसल्या फल काले धिग् अस्तु माम्॥

mayā hi cira puṣṭena duhkha samvardhitena ca |viprāyujyata kausalyā phala kāle dhig astu mām ||

मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् ।सौमित्रे यो अहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम्॥

mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam |saumitre yo aham ambāyā dadmi śokam anantakam ||

मन्ये प्रीति विशिष्टा सा मत्तः लक्ष्मण सारिका ।यस्याः तत् श्रूयते वाक्यम् शुक पादम् अरेर् दश॥

manye prīti viśiṣṭā sā mattaḥ lakṣmaṇa sārikā |yasyāḥ tat śrūyate vākyam śuka pādam arer daśa ||

शोचन्त्याः च अल्प भाग्याया न किम्चित् उपकुर्वता ।पुर्त्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिम् दम॥

śocantyāḥ ca alpa bhāgyāyā na kimcit upakurvatā |purtreṇa kim aputrāyā mayā kāryam arim dama ||

अल्प भाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया ।शेते परम दुह्ख आर्ता पतिता शोक सागरे॥

alpa bhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā |śete parama duhkha ārtā patitā śoka sāgare ||

एको हि अहम् अयोध्याम् च पृथिवीम् च अपि लक्ष्मण ।तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम्॥

eko hi aham ayodhyām ca pṛthivīm ca api lakṣmaṇa |tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam ||

अधर्म भय भीतः च पर लोकस्य च अनघ ।तेन लक्ष्मण न अद्य अहम् आत्मानम् अभिषेचये॥

adharma bhaya bhītaḥ ca para lokasya ca anagha |tena lakṣmaṇa na adya aham ātmānam abhiṣecaye ||

एतत् अन्यच् च करुणम् विलप्य विजने बहु ।अश्रु पूर्ण मुखो रामः निशि तूष्णीम् उपाविशत्॥

etat anyac ca karuṇam vilapya vijane bahu |aśru pūrṇa mukho rāmaḥ niśi tūṣṇīm upāviśat ||

विलप्य उपरतम् रामम् गत अर्चिषम् इव अनलम् ।समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः॥

vilapya uparatam rāmam gata arciṣam iva analam |samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ ||

ध्रुवम् अद्य पुरी रामायोध्या युधिनाम् वर ।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गत चन्द्रा इव शर्वरी॥

dhruvam adya purī rāmāyodhyā yudhinām vara |niṣprabhā tvayi niṣkrānte gata candrā iva śarvarī ||

न एतत् औपयिकम् राम यद् इदम् परितप्यसे ।विषादयसि सीताम् च माम् चैव पुरुष ऋषभ॥

na etat aupayikam rāma yad idam paritapyase |viṣādayasi sītām ca mām caiva puruṣa ṛṣabha ||

न च सीता त्वया हीना न च अहम् अपि राघव ।मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इव उद्धृतौ॥

na ca sītā tvayā hīnā na ca aham api rāghava |muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv iva uddhṛtau ||

न हि तातम् न शत्रुघ्नम् न सुमित्राम् परम् तप ।द्रष्टुम् इच्चेयम् अद्य अहम् स्वर्गम् वा अपि त्वया विना॥

na hi tātam na śatrughnam na sumitrām param tapa |draṣṭum icceyam adya aham svargam vā api tvayā vinā ||

ततस्तत्र सुखासीने नातिदूरे निरीक्ष्य ताम् ।न्यग्रोधे सुकृताम् शय्याम् भेजाते धर्मवत्सलौ॥

tatastatra sukhāsīne nātidūre nirīkṣya tām |nyagrodhe sukṛtām śayyām bhejāte dharmavatsalau ||

स लक्ष्मणस्य उत्तम पुष्कलम् वचो ।निशम्य च एवम् वन वासम् आदरात् ।समाः समस्ता विदधे परम् तपः ।प्रपद्य धर्मम् सुचिराय राघवः॥

sa lakṣmaṇasya uttama puṣkalam vaco |niśamya ca evam vana vāsam ādarāt |samāḥ samastā vidadhe param tapaḥ |prapadya dharmam sucirāya rāghavaḥ ||

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा ।महाबलौ राघववम्शवर्धनौ ।न तौ भयम् सम्भ्रममभ्युपेयतु ।र्यथैव सिम्हौ गिरिसानुगोचरौ॥

tatastu tasmin vijane vane tadā |mahābalau rāghavavamśavardhanau |na tau bhayam sambhramamabhyupeyatu |ryathaiva simhau girisānugocarau ||