Kanda.Sarga 2.54

ते तु तस्मिन् महा वृक्षौषित्वा रजनीम् शिवाम् ।विमले अभ्युदिते सूर्ये तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे॥

te tu tasmin mahā vṛkṣauṣitvā rajanīm śivām |vimale abhyudite sūrye tasmāt deśāt pratasthire ||

यत्र भागीरथी गन्गा यमुनाम् अभिवर्तते ।जग्मुस् तम् देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम्॥

yatra bhāgīrathī gangā yamunām abhivartate |jagmus tam deśam uddiśya vigāhya sumahad vanam ||

ते भूमिम् आगान् विविधान् देशामः च अपि मनो रमान् ।अदृष्ट पूर्वान् पश्यन्तः तत्र तत्र यशस्विनः॥

te bhūmim āgān vividhān deśāmaḥ ca api mano ramān |adṛṣṭa pūrvān paśyantaḥ tatra tatra yaśasvinaḥ ||

यथा क्षेमेण गच्चन् स पश्यमः च विविधान् द्रुमान् ।निवृत्त मात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत्॥

yathā kṣemeṇa gaccan sa paśyamaḥ ca vividhān drumān |nivṛtta mātre divase rāmaḥ saumitrim abravīt ||

प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् ।अग्नेर् भगवतः केतुम् मन्ये सम्निहितः मुनिः॥

prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam |agner bhagavataḥ ketum manye samnihitaḥ muniḥ ||

नूनम् प्राप्ताः स्म सम्भेदम् गन्गा यमुनयोः वयम् ।तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारि घट्टितः॥

nūnam prāptāḥ sma sambhedam gangā yamunayoḥ vayam |tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vāri ghaṭṭitaḥ ||

दारूणि परिभिन्नानि वनजैः उपजीविभिः ।भरद्वाज आश्रमे च एते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः॥

dārūṇi paribhinnāni vanajaiḥ upajīvibhiḥ |bharadvāja āśrame ca ete dṛśyante vividhā drumāḥ ||

धन्विनौ तौ सुखम् गत्वा लम्बमाने दिवा करे ।गन्गा यमुनयोह् सम्धौ प्रापतुर् निलयम् मुनेः॥

dhanvinau tau sukham gatvā lambamāne divā kare |gangā yamunayoh samdhau prāpatur nilayam muneḥ ||

रामः तु आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृग पक्षिणः ।गत्वा मुहूर्तम् अध्वानम् भरद्वाजम् उपागमत्॥

rāmaḥ tu āśramam āsādya trāsayan mṛga pakṣiṇaḥ |gatvā muhūrtam adhvānam bharadvājam upāgamat ||

ततः तु आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शन कान्क्षिणौ ।सीतया अनुगतौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः॥

tataḥ tu āśramam āsādya muner darśana kānkṣiṇau |sītayā anugatau vīrau dūrāt eva avatasthatuḥ ||

स प्रविश्य महात्मानमृषिम् शिष्यगणैर्वऋतम् ।सम्शितव्रतमेकाग्रम् तपसा लब्धचक्षुषम्॥

sa praviśya mahātmānamṛṣim śiṣyagaṇairvaṛtam |samśitavratamekāgram tapasā labdhacakṣuṣam ||

हुत अग्नि होत्रम् दृष्ट्वा एव महा भागम् कृत अन्जलिः ।रामः सौमित्रिणा सार्धम् सीतया च अभ्यवादयत्॥

huta agni hotram dṛṣṭvā eva mahā bhāgam kṛta anjaliḥ |rāmaḥ saumitriṇā sārdham sītayā ca abhyavādayat ||

न्यवेदयत च आत्मानम् तस्मै लक्ष्मण पूर्वजः ।पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भगवन् राम लक्ष्मणौ॥

nyavedayata ca ātmānam tasmai lakṣmaṇa pūrvajaḥ |putrau daśarathasya āvām bhagavan rāma lakṣmaṇau ||

भार्या मम इयम् वैदेही कल्याणी जनक आत्मजा ।माम् च अनुयाता विजनम् तपो वनम् अनिन्दिता॥

bhāryā mama iyam vaidehī kalyāṇī janaka ātmajā |mām ca anuyātā vijanam tapo vanam aninditā ||

पित्रा प्रव्राज्यमानम् माम् सौमित्रिर् अनुजः प्रियः ।अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढ व्रतः॥

pitrā pravrājyamānam mām saumitrir anujaḥ priyaḥ |ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍha vrataḥ ||

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामः तपो वनम् ।धर्मम् एव आचरिष्यामः तत्र मूल फल अशनाः॥

pitrā niyuktā bhagavan praveṣyāmaḥ tapo vanam |dharmam eva ācariṣyāmaḥ tatra mūla phala aśanāḥ ||

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः ।उपानयत धर्म आत्मा गाम् अर्घ्यम् उदकम् ततः॥

tasya tat vacanam śrutvā rāja putrasya dhīmataḥ |upānayata dharma ātmā gām arghyam udakam tataḥ ||

नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासम् चैवाभ्यकल्पयत्॥

nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |tebhyo dadau taptatapā vāsam caivābhyakalpayat ||

मृग पक्षिभिर् आसीनो मुनिभिः च समन्ततः ।रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेन आह तम् मुनिः॥

mṛga pakṣibhir āsīno munibhiḥ ca samantataḥ |rāmam āgatam abhyarcya svāgatena āha tam muniḥ ||

प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टम् स राघवम् ।भरद्वाजो अब्रवीद् वाक्यम् धर्म युक्तम् इदम् तदा॥

pratigṛhya ca tām arcām upaviṣṭam sa rāghavam |bharadvājo abravīd vākyam dharma yuktam idam tadā ||

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इह आगतम् ।श्रुतम् तव मया च इदम् विवासनम् अकारणम्॥

cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām iha āgatam |śrutam tava mayā ca idam vivāsanam akāraṇam ||

अवकाशो विविक्तः अयम् महा नद्योह् समागमे ।पुण्यः च रमणीयः च वसतु इह भगान् सुखम्॥

avakāśo viviktaḥ ayam mahā nadyoh samāgame |puṇyaḥ ca ramaṇīyaḥ ca vasatu iha bhagān sukham ||

एवम् उक्तः तु वचनम् भरद्वाजेन राघवः ।प्रत्युवाच शुभम् वाक्यम् रामः सर्व हिते रतः॥

evam uktaḥ tu vacanam bharadvājena rāghavaḥ |pratyuvāca śubham vākyam rāmaḥ sarva hite rataḥ ||

भगवन्न् इताअसन्नः पौर जानपदो जनः ।सुदर्शमिह माम् प्रेक्ष्य मन्येऽह मिममाश्रमम्॥

bhagavann itāasannaḥ paura jānapado janaḥ |sudarśamiha mām prekṣya manye'ha mimamāśramam ||

आगमिष्यति वैदेहीम् माम् च अपि प्रेक्षको जनः ।अनेन कारणेन अहम् इह वासम् न रोचये॥

āgamiṣyati vaidehīm mām ca api prekṣako janaḥ |anena kāraṇena aham iha vāsam na rocaye ||

एक अन्ते पश्य भगवन्न् आश्रम स्थानम् उत्तमम् ।रमते यत्र वैदेही सुख अर्हा जनक आत्मजा॥

eka ante paśya bhagavann āśrama sthānam uttamam |ramate yatra vaidehī sukha arhā janaka ātmajā ||

एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरद्वाजो महा मुनिः ।राघवस्य ततः वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत्॥

etat śrutvā śubham vākyam bharadvājo mahā muniḥ |rāghavasya tataḥ vākyam artha grāhakam abravīt ||

दश क्रोशैतः तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि ।महर्षि सेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः॥

daśa krośaitaḥ tāta girir yasmin nivatsyasi |maharṣi sevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ ||

गो लान्गूल अनुचरितः वानर ऋष्क निषेवितः ।चित्र कूटैति ख्यातः गन्ध मादन सम्निभः॥

go lāngūla anucaritaḥ vānara ṛṣka niṣevitaḥ |citra kūṭaiti khyātaḥ gandha mādana samnibhaḥ ||

यावता चित्र कूटस्य नरः शृन्गाणि अवेक्षते ।कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः॥

yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛngāṇi avekṣate |kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ ||

ऋषयः तत्र बहवो विहृत्य शरदाम् शतम् ।तपसा दिवम् आरूधाः कपाल शिरसा सह॥

ṛṣayaḥ tatra bahavo vihṛtya śaradām śatam |tapasā divam ārūdhāḥ kapāla śirasā saha ||

प्रविविक्तम् अहम् मन्ये तम् वासम् भवतः सुखम् ।इह वा वन वासाय वस राम मया सह॥

praviviktam aham manye tam vāsam bhavataḥ sukham |iha vā vana vāsāya vasa rāma mayā saha ||

स रामम् सर्व कामैअः तम् भरद्वाजः प्रिय अतिथिम् ।सभार्यम् सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित्॥

sa rāmam sarva kāmaiaḥ tam bharadvājaḥ priya atithim |sabhāryam saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit ||

तस्य प्रयागे रामस्य तम् महर्षिम् उपेयुषः ।प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः॥

tasya prayāge rāmasya tam maharṣim upeyuṣaḥ |prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ ||

सीतातृतीय काकुत्स्थह् परिश्रान्तः सुखोचितः ।भरद्वाजाश्रमे रम्ये ताम् रात्रि मवस्त्सुखम्॥

sītātṛtīya kākutsthah pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |bharadvājāśrame ramye tām rātri mavastsukham ||

प्रभातायाम् रजन्याम् तु भरद्वाजम् उपागमत् ।उवाच नर शार्दूलो मुनिम् ज्वलित तेजसम्॥

prabhātāyām rajanyām tu bharadvājam upāgamat |uvāca nara śārdūlo munim jvalita tejasam ||

शर्वरीम् भवनन्न् अद्य सत्य शील तव आश्रमे ।उषिताः स्म इह वसतिम् अनुजानातु नो भवान्॥

śarvarīm bhavanann adya satya śīla tava āśrame |uṣitāḥ sma iha vasatim anujānātu no bhavān ||

रात्र्याम् तु तस्याम् व्युष्टायाम् भरद्वाजो अब्रवीद् इदम् ।मधु मूल फल उपेतम् चित्र कूटम् व्रज इति ह॥

rātryām tu tasyām vyuṣṭāyām bharadvājo abravīd idam |madhu mūla phala upetam citra kūṭam vraja iti ha ||

वासमौपयिकम् मन्ये तव राम महाबल ।नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितह्॥

vāsamaupayikam manye tava rāma mahābala |nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitah ||

मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ।गम्यताम् भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः॥

mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ |gamyatām bhavatā śailaścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ ||

पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ।तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः॥

puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ |tatra kunjara yūthāni mṛga yūthāni ca abhitaḥ ||

विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ।सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान्॥

vicaranti vana anteṣu tāni drakṣyasi rāghava |saritprasravaṇaprasthān darīkandharanirgharān ||

चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव ।प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः ।र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् ।मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः ।सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम्॥

carataḥ sītayā sārdham nandiṣyati manastava |prahṛṣṭa koyaṣṭika kokila svanaiḥ |rvināditam tam vasudhā dharam śivam |mṛgaiḥ ca mattaiḥ bahubhiḥ ca kunjaraiḥ |suramyam āsādya samāvasa āśramam ||