Kanda.Sarga 2.52

प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः ।उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम्॥

prabhātāyām tu śarvaryām pṛthu vṛkṣā mahā yaśāḥ |uvāca rāmaḥ saumitrim lakṣmaṇam śubha lakṣaṇam ||

भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा ।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति॥

bhāskara udaya kālo ayam gatā bhagavatī niśā |asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilaḥ tāta kūjati ||

बर्हिणानाम् च निर्घोषः श्रूयते नदताम् वने ।तराम जाह्नवीम् सौम्य शीघ्रगाम् सागरम् गमाम्॥

barhiṇānām ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatām vane |tarāma jāhnavīm saumya śīghragām sāgaram gamām ||

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः ।गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः॥

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrir mitra nandanaḥ |guham āmantrya sūtam ca so atiṣṭhad bhrātur agrataḥ ||

स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च ।स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत्॥

sa tu rāmasya vacanam niśamya pratigṛhya ca |sthapatistūrṇamāhuya sacivānidamabravīt ||

अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् ।सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर॥

asya vāhanasamyuktām karṇagrāhavatīm śubhām |supratārām dṛḍhām tīrkhe śīgram nāvamupāhara ||

तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् ।उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत्॥

tam niśamya samādeśam guhāmātyagaṇo mahān |upohya rucirām nāvam guhāya pratyavedayat ||

ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।उपस्थितेयम् नौर्देव भूयः किम् करवाणि ते॥

tataḥ saprāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |upasthiteyam naurdeva bhūyaḥ kim karavāṇi te ||

तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् ।नौरियम् पुरुषव्याग्र! ताम् त्वमारोह सुव्रत!॥

tavāmarasutaprakhya tartum sāgaragām nadīm |nauriyam puruṣavyāgra! tām tvamāroha suvrata! ||

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदम् वचः ।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति॥

athovāca mahātejā rāmo guhamidam vacaḥ |kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti ||

ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ॥

tataḥ kalāpān samnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau |jagmatur yena tau gangām sītayā saha rāghavau ||

रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् ।किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत्॥

rāmam eva tu dharmajñam upagamya vinītavat |kim aham karavāṇi iti sūtaḥ prānjalir abravīt ||

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रम् ।स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रम् पुनरेव याहि ।राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः॥

tato'bravīddāśarathiḥ sumantram |spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |sumantra śīghram punareva yāhi |rājñaḥ sakāśe bhavacāpramattaḥ ||

निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम ।रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम्॥

nivartasva iti uvāca enam etāvadd hi kṛtam mama |ratham vihāya padbhyām tu gamiṣyāmi mahāvanam ||

आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः ।सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत्॥

ātmānam tu abhyanujñātam avekṣya ārtaḥ sa sārathiḥ |sumantraḥ puruṣa vyāghram aikṣvākam idam abravīt ||

न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् ।तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने॥

na atikrāntam idam loke puruṣeṇa iha kenacit |tava sabhrātṛ bhāryasya vāsaḥ prākṛtavad vane ||

न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः ।मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम्॥

na manye brahma carye asti svadhīte vā phala udayaḥ |mārdava ārjavayoḥ vā api tvām ced vyasanam āgatam ||

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकाम्स् तु जयन्न् इव॥

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |tvam gatim prāpsyase vīra trīml lokāms tu jayann iva ||

वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः ।कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः॥

vayam khalu hatā rāma ye tayā api upavancitāḥ |kaikeyyā vaśam eṣyāmaḥ pāpāyā duhkha bhāginaḥ ||

इति ब्रुवन्न् आत्म समम् सुमन्त्रः सारथिस् तदा ।दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम्॥

iti bruvann ātma samam sumantraḥ sārathis tadā |dṛṣṭvā dura gatam rāmam duhkha ārtaḥ rurude ciram ||

ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् ।रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम्॥

tataḥ tu vigate bāṣpe sūtam spṛṣṭa udakam śucim |rāmaḥ tu madhuram vākyam punaḥ punar uvāca tam ||

इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये ।यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु॥

ikṣvākūṇām tvayā tulyam suhṛdam na upalakṣaye |yathā daśaratho rājā mām na śocet tathā kuru ||

शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः ।काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते॥

śoka upahata cetāḥ ca vṛddhaḥ ca jagatī patiḥ |kāma bhāra avasannaḥ ca tasmāt etat bravīmi te ||

यद् यद् आज्ञापयेत् किम्चित् स महात्मा मही पतिः ।कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया॥

yad yad ājñāpayet kimcit sa mahātmā mahī patiḥ |kaikeyyāḥ priya kāma artham kāryam tat avikānkṣayā ||

एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः ।यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते॥

etat artham hi rājyāni praśāsati nara īśvarāḥ |yad eṣām sarva kṛtyeṣu mano na pratihanyate ||

यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति ।न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा॥

yadyathā sa mahā rājo na alīkam adhigaccati |na ca tāmyati duhkhena sumantra kuru tat tathā ||

अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् ।ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः॥

adṛṣṭa duhkham rājānam vṛddham āryam jita indriyam |brūyāḥ tvam abhivādya eva mama hetor idam vacaḥ ||

न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा (महेति!)॥

na eva aham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |ayodhyāyāḥ cyutāḥ ca iti vane vatsyāmaha iti vā (maheti!) ||

चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान्॥

catur daśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |lakṣmaṇam mām ca sītām ca drakṣyasi kṣipram āgatān ||

एवम् उक्त्वा तु राजानम् मातरम् च सुमन्त्र मे ।अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीम् च पुनः पुनः॥

evam uktvā tu rājānam mātaram ca sumantra me |anyāḥ ca devīḥ sahitāḥ kaikeyīm ca punaḥ punaḥ ||

आरोग्यम् ब्रूहि कौसल्याम् अथ पाद अभिवन्दनम् ।सीताया मम च आर्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च॥

ārogyam brūhi kausalyām atha pāda abhivandanam |sītāyā mama ca āryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca ||

ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय ।आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे॥

brūyāḥ ca hi mahā rājam bharatam kṣipram ānaya |āgataḥ ca api bharataḥ sthāpyo nṛpa mate pade ||

भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च ।अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति॥

bharatam ca pariṣvajya yauvarājye abhiṣicya ca |asmat samtāpajam duhkham na tvām abhibhaviṣyati ||

भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः॥

bharataḥ ca api vaktavyo yathā rājani vartase |tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsv eva aviśeṣataḥ ||

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः ।तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः॥

yathā ca tava kaikeyī sumitrā ca aviśeṣataḥ |tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ ||

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम्॥

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |lokayorubhayoḥ śakyam tvayā yatsukhamedhitum ||

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः ।तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत्॥

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śoka karśitaḥ |tat sarvam vacanam śrutvā snehāt kākutstham abravīt ||

यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः ।भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि॥

yad aham na upacāreṇa brūyām snehāt aviklavaḥ |bhaktimān iti tat tāvad vākyam tvam kṣantum arhasi ||

कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् ।तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव॥

katham hi tvad vihīno aham pratiyāsyāmi tām purīm |tava tāta viyogena putra śoka ākulām iva ||

सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः ।विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी॥

sarāmam api tāvan me ratham dṛṣṭvā tadā janaḥ |vinā rāmam ratham dṛṣṭvā vidīryeta api sā purī ||

दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् ।सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे॥

dainyam hi nagarī gacced dṛṣṭvā śūnyam imam ratham |sūta avaśeṣam svam sainyam hata vīram iva āhave ||

दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् ।चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः॥

dūre api nivasantam tvām mānasena agrataḥ sthitam |cintayantyo adya nūnam tvām nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ ||

दृष्टं तद्धि त्वया राम! यादृशम् त्वत्प्रवासने ।प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्॥

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma! yādṛśam tvatpravāsane |prajānām samkulam vṛttam tvacchokaklāntacetasām ||

आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने ।रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः॥

ārta nādo hi yaḥ pauraiḥ muktaḥ tat vipravāsane |rathastham mām niśāmya eva kuryuḥ śata guṇam tataḥ ||

अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया ।नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथाइति॥

aham kim ca api vakṣyāmi devīm tava sutaḥ mayā |nītaḥ asau mātula kulam samtāpam mā kṛthāiti ||

असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् ।कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः॥

asatyam api na eva aham brūyām vacanam īdṛśam |katham apriyam eva aham brūyām satyam idam vacaḥ ||

मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः ।कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः॥

mama tāvan niyogasthāḥ tvad bandhu jana vāhinaḥ |katham ratham tvayā hīnam pravakṣyanti haya uttamāḥ ||

तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि॥

tanna śakṣyāmyaham gantumayodhyām tvadṛte'nagha |vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi ||

यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि ।सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया॥

yadi me yācamānasya tyāgam eva kariṣyasi |saratho agnim pravekṣyāmi tyakta mātraiha tvayā ||

भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते ।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव॥

bhaviṣyanti vane yāni tapo vighna karāṇi te |rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava ||

तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् ।आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम्॥

tat kṛtena mayā prāptam ratha caryā kṛtam sukham |āśamse tvat kṛtena aham vana vāsa kṛtam sukham ||

प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः ।प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः॥

prasīda iccāmi te araṇye bhavitum pratyanantaraḥ |prītyā abhihitam iccāmi bhava me patyanantaraḥ ||

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम्॥

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |paricaryām kariṣyanti prāpsyanti paramām gatim ||

तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम्॥

tava śuśrūṣaṇam mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |ayodhyām deva lokam vā sarvathā prajahāmy aham ||

न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना ।राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा॥

na hi śakyā praveṣṭum sā mayā ayodhyā tvayā vinā |rāja dhānī mahā indrasya yathā duṣkṛta karmaṇā ||

वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः ।यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः॥

vana vāse kṣayam prāpte mama eṣa hi mano rathaḥ |yad anena rathena eva tvām vaheyam purīm punaḥ ||

चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा॥

catur daśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |kṣaṇa bhūtāni yāsyanti śataśaḥ tu tataḥ anyathā ||

भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि ।भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि॥

bhṛtya vatsala tiṣṭhantam bhartṛ putra gate pathi |bhaktam bhṛtyam sthitam sthityām tvam na mām hātum arhasi ||

एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः ।रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत्॥

evam bahu vidham dīnam yācamānam punaḥ punaḥ |rāmaḥ bhṛtya anukampī tu sumantram idam abravīt ||

जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल ।शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः॥

jānāmi paramām bhaktim mayi te bhartṛ vatsala |śṛṇu ca api yad artham tvām preṣayāmi purīm itaḥ ||

नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः॥

nagarīm tvām gatam dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |kaikeyī pratyayam gacced iti rāmaḥ vanam gataḥ ||

परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि ।राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम्॥

parituṣṭā hi sā devi vana vāsam gate mayi |rājānam na atiśanketa mithyā vādī iti dhārmikam ||

एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी ।भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात्॥

eṣa me prathamaḥ kalpo yad ambā me yavīyasī |bharata ārakṣitam sphītam putra rājyam avāpnuyāt ||

मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज ।सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा॥

mama priya artham rājñaḥ ca sarathaḥ tvam purīm vraja |samdiṣṭaḥ ca asi yā anarthāms tāms tān brūyāḥ tathā tathā ||

इति उक्त्वा वचनम् सूतम् सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत्॥

iti uktvā vacanam sūtam sāntvayitvā punaḥ punaḥ |guham vacanam aklībam rāmaḥ hetumad abravīt ||

नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने ।अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः॥

nedānīm guha yogyo'yam vaso me sajane vane |avaśyam hyāśrame vāsah kartavyastadgato vidhiḥ ||

सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् ।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च॥

so'ham gṛhītvā niyamam tapasvijanabhūṣaṇam |hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca ||

जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय ।तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत्॥

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodha kṣīram ānaya |tat kṣīram rāja putrāya guhaḥ kṣipram upāharat ||

लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत्॥

lakṣmaṇasya ātmanaḥ caiva rāmaḥ tena akaroj jaṭāḥ |dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatva madhārayat ||

तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ ।अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ॥

tau tadā cīra vasanau jaṭā maṇḍala dhāriṇau |aśobhetām ṛṣi samau bhrātarau rāma rakṣmaṇau ||

ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः ।व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत्॥

tataḥ vaikhānasam mārgam āsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |vratam ādiṣṭavān rāmaḥ sahāyam guham abravīt ||

अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा ।भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम्॥

apramattaḥ bale kośe durge jana pade tathā |bhavethā guha rājyam hi durārakṣatamam matam ||

ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः॥

tataḥ tam samanujñāya guham ikṣvāku nandanaḥ |jagāma tūrṇam avyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ||

स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत्॥

sa tu dṛṣṭvā nadī tīre nāvam ikṣvāku nandanaḥ |titīrṣuḥ śīghragām gangām idam lakṣmaṇam abravīt ||

आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः ।सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम्॥

āroha tvam nara vyāghra sthitām nāvam imām śanaiḥ |sītām ca āropaya anvakṣam parigṛhya manasvinīm ||

स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः॥

sa bhrātuḥ śāsanam śrutvā sarvam apratikūlayan |āropya maithilīm pūrvam āruroha ātmavāms tataḥ ||

अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः ।ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत्॥

atha āruroha tejasvī svayam lakṣmaṇa pūrvajaḥ |tataḥ niṣāda adhipatir guho jñātīn acodayat ||

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः ।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः॥

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tām tataḥ |brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ ||

आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया ।प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः॥

ācamya ca yathāśāstram nadīm tām saha sītayā |prāṇamatprītisamhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ ||

अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् ।आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान्॥

anujñāya sumantram ca sabalam caiva tam guham |āsthāya nāvam rāmaḥ tu codayām āsa nāvikān ||

ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता ।शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात्॥

tataḥ taiḥ coditā sā nauḥ karṇa dhāra samāhitā |śubha sphya vega abhihatā śīghram salilam atyagāt ||

मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता ।वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत्॥

madhyam tu samanuprāpya bhāgīrathyāḥ tu aninditā |vaidehī prānjalir bhūtvā tām nadīm idam abravīt ||

पुत्रः दशरथस्य अयम् महा राजस्य धीमतः ।निदेशम् पालयतु एनम् गन्गे त्वद् अभिरक्षितः॥

putraḥ daśarathasya ayam mahā rājasya dhīmataḥ |nideśam pālayatu enam gange tvad abhirakṣitaḥ ||

चतुर् दश हि वर्षाणि समग्राणि उष्य कानने ।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति॥

catur daśa hi varṣāṇi samagrāṇi uṣya kānane |bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati ||

ततः त्वाम् देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता ।यक्ष्ये प्रमुदिता गन्गे सर्व काम समृद्धये॥

tataḥ tvām devi subhage kṣemeṇa punar āgatā |yakṣye pramuditā gange sarva kāma samṛddhaye ||

त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे ।भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे॥

tvam hi tripathagā devi brahma lokam samīkṣase |bhāryā ca udadhi rājasya loke asmin sampradṛśyase ||

सा त्वाम् देवि नमस्यामि प्रशम्सामि च शोभने ।प्राप्त राज्ये नर व्याघ्र शिवेन पुनर् आगते॥

sā tvām devi namasyāmi praśamsāmi ca śobhane |prāpta rājye nara vyāghra śivena punar āgate ||

गवाम् शत सहस्राणि वस्त्राणि अन्नम् च पेशलम् ।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रिय चिकीर्षया॥

gavām śata sahasrāṇi vastrāṇi annam ca peśalam |brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priya cikīrṣayā ||

सुराघटसहस्रेण माम्सभूतोदनेन च ।यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता॥

surāghaṭasahasreṇa māmsabhūtodanena ca |yakṣye tvām prayatā devi purīm punarupāgatā ||

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च॥

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca ||

पुनरेव महाबाउर्मया भ्रात्रा च सम्गतः ।अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे॥

punareva mahābāurmayā bhrātrā ca samgataḥ |ayodhyām vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe ||

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता ।दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत्॥

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gangām aninditā |dakṣiṇā dakṣiṇam tīram kṣipram eva abhyupāgamat ||

तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः ।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः॥

tīram tu samanuprāpya nāvam hitvā nara ṛṣabhaḥ |prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca param tapaḥ ||

अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् ।भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा॥

atha abravīn mahā bāhuḥ sumitra ānanda vardhanam |bhava samrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā ||

अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने ।अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु॥

avaśyam rakṣaṇam kāryamadṛṣṭe vijane vane |agrataḥ gacca saumitre sītā tvām anugaccatu ||

पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् ।अद्य दुह्खम् तु वैदेही वन वासस्य वेत्स्यति॥

pṛṣṭhataḥ aham gamiṣyāmi tvām ca sītām ca pālayan |adya duhkham tu vaidehī vana vāsasya vetsyati ||

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।अद्य दुःखम् तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति॥

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |adya duḥkham tu vaidehī vanavāsasya vetsyati ||

प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् ।विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति॥

praṇaṣṭajanasambādham kṣetrārāmavivarbitam |viṣamam ca prapātam ca vanamadya pravekṣyati ||

श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मण्Oऽग्रतः ।अनन्तरम् च सीताया राघवो रघनन्धनः॥

śrutvā rāmasya vacanam pratisthe lakṣmaṇO'grataḥ |anantaram ca sītāyā rāghavo raghanandhanaḥ ||

गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु ।रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य ।अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् ।र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी॥

gatam tu gangā para pāram āśu |rāmam sumantraḥ pratatam nirīkṣya |adhva prakarṣāt vinivṛtta dṛṣṭir |rmumoca bāṣpam vyathitaḥ tapasvī ||

स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् ।स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः ।क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्॥

sa lokapālapratimaprabhāvavām |stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ |krameṇa vatsān muditānupāgamat ||

तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् ।वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् ।आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ।वासाय काले ययतुर् वनः पतिम्॥

tau tatra hatvā caturaḥ mahā mṛgān |varāham ṛśyam pṛṣatam mahā rurum |ādāya medhyam tvaritam bubhukṣitau |vāsāya kāle yayatur vanaḥ patim ||