Kanda.Sarga 2.7

जञातिदासी यतो जाता कैकेय्या तु सहोषिता ।प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया॥

jañātidāsī yato jātā kaikeyyā tu sahoṣitā |prāsādaṃ candrasaṅkāśamāruroha yadṛcchayā ||

सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत॥

siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakusumotkarām |ayodhyāṃ mantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata ||

पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम् ।वृतां चंदपथैश्चापि शिरःस्नातजनैर्वृताम्॥

patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṅkṛtām |vṛtāṃ caṃdapathaiścāpi śiraḥsnātajanairvṛtām ||

माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम् ।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्॥

mālyamodakahastaiśca dvijendrairabhināditām |śukladevagṛhadvārāṃ sarvavāditranisvanām ||

संप्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम् ।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां संप्रणर्धितगोवृशाम्॥

saṃprahṛṣṭajanākīrṇāṃ brahmaghoṣābhināditām |prahṛṣṭavarahastyaśvāṃ saṃpraṇardhitagovṛśām ||

प्रहृउष्टमुदितैः पौरैरुच्च्रि तद्वजमालिनीम् ।अयोध्यां वन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत॥

prahṛuṣṭamuditaiḥ paurairuccri tadvajamālinīm |ayodhyāṃ vantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata ||

प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम् ।अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा॥

praharṣotphullanayanāṃ pāṇḍurakṣaumavāsinīm |avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā ||

उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ।राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति॥

uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī |rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati ||

अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे ।कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः॥

atimātrapraharṣo'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me |kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ ||

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा ।आच्च्क्षे/अथ कुब्जायै भूयसीं राघवश्रियम्॥

vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī tu parayā mudā |ācckṣe/atha kubjāyai bhūyasīṃ rāghavaśriyam ||

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् ।राजा दशरथो राममभिषेचयितानघम्॥

śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam |rājā daśaratho rāmamabhiṣecayitānagham ||

धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता ।कैलासशिखराकारात्प्रासादादवरोहत॥

dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitā |kailāsaśikharākārātprāsādādavarohata ||

सा दह्यमाना कोपेन मनथरा पापदर्शिनी ।शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचन मब्रवीत्॥

sā dahyamānā kopena manatharā pāpadarśinī |śayānāmetya kaikeyīmidaṃ vacana mabravīt ||

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते ।उपप्लुतमघौघेन किमात्मानं न बुध्यसे॥

uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate |upaplutamaghaughena kimātmānaṃ na budhyase ||

अनिष्टे सुभगाकारे सौभग्येन विकत्थसे ।चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे॥

aniṣṭe subhagākāre saubhagyena vikatthase |calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyāḥ srota ivoṣṇage ||

एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्॥

evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ |kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamatparam ||

कैकेयि त्वब्रवीत्कुभां कच्चित्क्षेमं न मनथरे ।विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृ शदुःखिताम्॥

kaikeyi tvabravītkubhāṃ kaccitkṣemaṃ na manathare |viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛ śaduḥkhitām ||

मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा॥

mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram |uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā ||

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी ।विषदयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्॥

sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī |viṣadayantī provāca bhedayantī ca rāghavam ||

अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं द्वद्विनाशनम् ।रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति॥

akṣayyaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ dvadvināśanam |rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati ||

सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।दह्यमानाऽ नलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता॥

sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā |dahyamānā' naleneva tvaddhitārthamihāgatā ||

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् ।त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः॥

tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahadbhavet |tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavedatra na saṃśayaḥ ||

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे॥

narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ |ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase ||

धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।शुद्धभावे न जानीषे तेनैवमतिसन्धिता॥

dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ |śuddhabhāve na jānīṣe tenaivamatisandhitā ||

उपस्थितं पयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् ।अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति॥

upasthitaṃ payuñjānastvayi sāntvamanarthakam |arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati ||

अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके॥

apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu |kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake ||

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया॥

śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā |āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtastvayā ||

यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः ।राजञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता॥

yathā hi kuryātsarpo vā śatrurvā pratyupekṣitaḥ |rājañā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā ||

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते ।रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि॥

pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocite |rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi ||

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने॥

sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava |trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane ||

मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात्स शुभानना ।उत्तस्थौ हर्षसंपूर्णा चन्द्रलेखव शारदी॥

mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanātsa śubhānanā |uttasthau harṣasaṃpūrṇā candralekhava śāradī ||

अतीव सा तु संहृष्टाअ कैकेयी विस्मयान्विता ।एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्॥

atīva sā tu saṃhṛṣṭāa kaikeyī vismayānvitā |ekamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham ||

दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम्॥

dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā |kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam ||

इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् ।एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते॥

idaṃ tu manthare mahyamākhyāsi paramaṃ priyam |etanme priyamākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te ||

रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये ।तस्मात्तुष्टास्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति॥

rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye |tasmāttuṣṭāsmi yadrājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati ||

न मे परं किञ्चि दितस्त्वयापि न ।प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् ।तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं ।वरं वरं ते प्रददामि तं वृणु॥

na me paraṃ kiñci ditastvayāpi na |priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam |tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ |varaṃ varaṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu ||