Kanda.Sarga 2.74

ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा ।रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः॥

tām tathā garhayitvā tu mātaram bharataḥ tadā |roṣeṇa mahatā āviṣṭaḥ punar eva abravīd vacaḥ ||

राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि ।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव॥

rājyāt bhramśasva kaikeyi nṛśamse duṣṭa cāriṇi |parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtam rudatī bhava ||

किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः ।ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ॥

kim nu te adūṣayad rājā rāmaḥ vā bhṛśa dhārmikaḥ |yayoḥ mṛtyur vivāsaḥ ca tvat kṛte tulyam āgatau ||

भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् ।कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम्॥

bhrūṇahatyām asi prāptā kulasya asya vināśanāt |kaikeyi narakam gacca mā ca bhartuḥ salokatām ||

यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा ।सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम्॥

yattvayā hīdṛśam pāpam kṛtam ghoreṇa karmaṇā |sarvalokapriyam hitvā mamāpyāpāditam bhayam ||

त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः ।अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः॥

tvat kṛte me pitā vṛttaḥ rāmaḥ ca araṇyam āśritaḥ |ayaśo jīva loke ca tvayā aham pratipāditaḥ ||

मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके ।न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि॥

mātṛ rūpe mama amitre nṛśamse rājya kāmuke |na te aham abhibhāṣyo asmi durvṛtte pati ghātini ||

कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः ।दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम्॥

kausalyā ca sumitrā ca yāḥ ca anyā mama mātaraḥ |duhkhena mahatā āviṣṭāḥ tvām prāpya kula dūṣiṇīm ||

न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः ।राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः॥

na tvam aśva pateḥ kanyā dharma rājasya dhīmataḥ |rākṣasī tatra jātā asi kula pradhvamsinī pituḥ ||

यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः ।वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः॥

yat tvayā dhārmiko rāmaḥ nityam satya parāyaṇaḥ |vanam prasthāpitaḥ duhkhāt pitā ca tridivam gataḥ ||

यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते ।भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये॥

yat pradhānā asi tat pāpam mayi pitrā vinā kṛte |bhrātṛbhyām ca parityakte sarva lokasya ca apriye ||

कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये ।कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी॥

kausalyām dharma samyuktām viyuktām pāpa niścaye |kṛtvā kam prāpsyase tu adya lokam niraya gāminī ||

किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् ।ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम्॥

kim na avabudhyase krūre niyatam bandhu samśrayam |jyeṣṭham pitṛ samam rāmam kausalyāya ātma sambhavam ||

अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते ।तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः॥

anga pratyangajaḥ putraḥ hṛdayāc ca api jāyate |tasmāt priyataraḥ mātuḥ priyatvān na tu bāndhavaḥ ||

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता ।वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ॥

anyadā kila dharmajñā surabhiḥ sura sammatā |vahamānau dadarśa urvyām putrau vigata cetasau ||

ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले ।रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा॥

tāv ardha divase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahī tale |ruroda putra śokena bāṣpa paryākula īkṣaṇā ||

अधस्तात् व्रजतः तस्याः सुर राज्ञो महात्मनः ।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभि गन्धिनः॥

adhastāt vrajataḥ tasyāḥ sura rājño mahātmanaḥ |bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhi gandhinaḥ ||

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातम् तम् स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।सुरभिम् मन्यते दृष्ट्वा भूयसीम् ताम् सुरेश्वरः॥

indro'pyaśrunipātam tam svagātre puṇyagandhinam |surabhim manyate dṛṣṭvā bhūyasīm tām sureśvaraḥ ||

निरीक्समाणः शक्रस्ताम् ददर्श सुरभिम् स्थिताम् ।आकाशे विष्ठिताम् दीनाम् रुदतीम् भृशदुःखिताम्॥

nirīksamāṇaḥ śakrastām dadarśa surabhim sthitām |ākāśe viṣṭhitām dīnām rudatīm bhṛśaduḥkhitām ||

ताम् दृष्ट्वा शोक सम्तप्ताम् वज्र पाणिर् यशस्विनीम् ।इन्द्रः प्रान्जलिर् उद्विग्नः सुर राजो अब्रवीद् वचः॥

tām dṛṣṭvā śoka samtaptām vajra pāṇir yaśasvinīm |indraḥ prānjalir udvignaḥ sura rājo abravīd vacaḥ ||

भयम् कच्चिन् न च अस्मासु कुतश्चित् विद्यते महत् ।कुतः निमित्तः शोकः ते ब्रूहि सर्व हित एषिणि॥

bhayam kaccin na ca asmāsu kutaścit vidyate mahat |kutaḥ nimittaḥ śokaḥ te brūhi sarva hita eṣiṇi ||

एवम् उक्ता तु सुरभिः सुर राजेन धीमता ।पत्युवाच ततः धीरा वाक्यम् वाक्य विशारदा॥

evam uktā tu surabhiḥ sura rājena dhīmatā |patyuvāca tataḥ dhīrā vākyam vākya viśāradā ||

शान्तम् पातम् न वः किम्चित् कुतश्चित् अमर अधिप ।अहम् तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ॥

śāntam pātam na vaḥ kimcit kutaścit amara adhipa |aham tu magnau śocāmi sva putrau viṣame sthitau ||

एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्य रश्मि प्रतापिनौ ।अर्ध्यमानौ बली वर्दौ कर्षकेण सुर अधिप॥

etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūrya raśmi pratāpinau |ardhyamānau balī vardau karṣakeṇa sura adhipa ||

मम कायात् प्रसूतौ हि दुह्खितौ भार पीडितौ ।यौ दृष्ट्वा परितप्ये अहम् न अस्ति पुत्र समः प्रियः॥

mama kāyāt prasūtau hi duhkhitau bhāra pīḍitau |yau dṛṣṭvā paritapye aham na asti putra samaḥ priyaḥ ||

यस्याः पुत्र सहस्त्रैस्तु कृत्स्नम् व्याप्तमिदम् जगत् ।ताम् दृष्ट्वा रुदतीम् शक्रो न सुतान्मन्यते परम्॥

yasyāḥ putra sahastraistu kṛtsnam vyāptamidam jagat |tām dṛṣṭvā rudatīm śakro na sutānmanyate param ||

सदाऽप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया ।श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया॥

sadā'pratimavṛttāyā lokadhāraṇakāmyayā |śrīmatyā guṇanityāyāḥ svabhāvapariceṣṭayā ||

यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचै कामधुक् ।किम् पुनर् या विना रामम् कौसल्या वर्तयिष्यति॥

yasyāḥ putrasahasrāṇi sāpi śocai kāmadhuk |kim punar yā vinā rāmam kausalyā vartayiṣyati ||

एक पुत्रा च साध्वी च विवत्सा इयम् त्वया कृता ।तस्मात् त्वम् सततम् दुह्खम् प्रेत्य च इह च लप्स्यसे॥

eka putrā ca sādhvī ca vivatsā iyam tvayā kṛtā |tasmāt tvam satatam duhkham pretya ca iha ca lapsyase ||

अहम् हि अपचितिम् भ्रातुः पितुः च सकलाम् इमाम् ।वर्धनम् यशसः च अपि करिष्यामि न सम्शयः॥

aham hi apacitim bhrātuḥ pituḥ ca sakalām imām |vardhanam yaśasaḥ ca api kariṣyāmi na samśayaḥ ||

आनाययित्वा तनयम् कौसल्याया महा द्युतिम् ।स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनम् मुनि निषेवितम्॥

ānāyayitvā tanayam kausalyāyā mahā dyutim |svayam eva pravekṣyāmi vanam muni niṣevitam ||

न ह्यहम् पापसम्कल्पे पापे पापम् त्वया कृतम् ।शक्तो धारयितुम् पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः॥

na hyaham pāpasamkalpe pāpe pāpam tvayā kṛtam |śakto dhārayitum paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ ||

सा त्वमग्निम् प्रविश वा स्वयम् वा दण्डकान्विश ।रज्जुम् बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्॥

sā tvamagnim praviśa vā svayam vā daṇḍakānviśa |rajjum badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam ||

अहमप्यवनिम् प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः॥

ahamapyavanim prāpte rāme satyaparākrame |kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ ||

इति नागैव अरण्ये तोमर अन्कुश चोदितः ।पपात भुवि सम्क्रुद्धो निह्श्वसन्न् इव पन्नगः॥

iti nāgaiva araṇye tomara ankuśa coditaḥ |papāta bhuvi samkruddho nihśvasann iva pannagaḥ ||

सम्रक्त नेत्रः शिथिल अम्बरः तदा ।विधूत सर्व आभरणः परम्तपः ।बभूव भूमौ पतितः नृप आत्मजः ।शची पतेः केतुर् इव उत्सव क्षये॥

samrakta netraḥ śithila ambaraḥ tadā |vidhūta sarva ābharaṇaḥ paramtapaḥ |babhūva bhūmau patitaḥ nṛpa ātmajaḥ |śacī pateḥ ketur iva utsava kṣaye ||