Kanda.Sarga 2.75

दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्॥

dīrghakālātsamutthāya samjñām labdhvā ca vīryavān |netrābhyāmaśrupūrṇābhyām dīnāmudvīkṣya mātaram ||

सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।राज्यम् न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्॥

so'mātyamadhyebharato jananīmabhyakutsayat |rājyam na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram ||

अभिषेकम् न जानामि यो.भूद्रज्Jना समीक्षितः ।विप्रकृष्टे ह्यहम् देशे शत्रुघ्न सहितोऽवसम्॥

abhiṣekam na jānāmi yo.bhūdrajJnā samīkṣitaḥ |viprakṛṣṭe hyaham deśe śatrughna sahito'vasam ||

वनवासम् न जानामि रामस्यहम् महात्मनः ।विवासनम् वा सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत्॥

vanavāsam na jānāmi rāmasyaham mahātmanaḥ |vivāsanam vā saumitreḥ sītāyāśca yathābhavat ||

तथैव क्रोशतः तस्य भरतस्य महात्मनः ।कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत्॥

tathaiva krośataḥ tasya bharatasya mahātmanaḥ |kausalyā śabdam ājñāya sumitrām idam abravīt ||

आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।तम् अहम् द्रष्टुम् इच्चामि भरतम् दीर्घ दर्शिनम्॥

āgataḥ krūra kāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ |tam aham draṣṭum iccāmi bharatam dīrgha darśinam ||

एवम् उक्त्वा सुमित्राम् सा विवर्णा मलिन अम्बरा ।प्रतस्थे भरतः यत्र वेपमाना विचेतना॥

evam uktvā sumitrām sā vivarṇā malina ambarā |pratasthe bharataḥ yatra vepamānā vicetanā ||

स तु राम अनुजः च अपि शत्रुघ्न सहितः तदा ।प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया निवेशनम्॥

sa tu rāma anujaḥ ca api śatrughna sahitaḥ tadā |pratasthe bharataḥ yatra kausalyāyā niveśanam ||

ततः शत्रुघ्न भरतौ कौसल्याम् प्रेक्ष्य दुह्खितौ ।पर्यष्वजेताम् दुह्ख आर्ताम् पतिताम् नष्ट चेतनाम्॥

tataḥ śatrughna bharatau kausalyām prekṣya duhkhitau |paryaṣvajetām duhkha ārtām patitām naṣṭa cetanām ||

रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् ।भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता॥

rudantau rudatīm duḥkhātsametyāryām manassvinīm |bharatam pratyuvāca idam kausalyā bhṛśa duhkhitā ||

इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् ।सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा॥

idam te rājya kāmasya rājyam prāptam akaṇṭakam |samprāptam bata kaikeyyā śīghram krūreṇa karmaṇā ||

प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् ।कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी॥

prasthāpya cīra vasanam putram me vana vāsinam |kaikeyī kam guṇam tatra paśyati krūra darśinī ||

क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति ।हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः॥

kṣipram mām api kaikeyī prasthāpayitum arhati |hiraṇya nābho yatra āste sutaḥ me sumahā yaśāḥ ||

अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् ।अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः॥

athavā svayam eva aham sumitra anucarā sukham |agni hotram puraḥ kṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ ||

कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि ।यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः॥

kāmam vā svayam eva adya tatra mām netum arhasi |yatra asau puruṣa vyāghraḥ tapyate me tapaḥ sutaḥ ||

इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् ।हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया॥

idam hi tava vistīrṇam dhana dhānya samācitam |hasti aśva ratha sampūrṇam rājyam niryātitam tayā ||

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः ।विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना॥

ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambharstito'naghaḥ |vivyathe bharatastīvram vraṇe tudyeva sūcinā ||

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः॥

papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |vilapya bahudhā'samjño labdhasamjñstataḥ sthitaḥ ||

एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा ।कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम्॥

evam vilapamānām tām bharataḥ prānjalis tadā |kausalyām pratyuvāca idam śokaiḥ bahubhir āvṛtām ||

आर्ये कस्मात् अजानन्तम् गर्हसे माम् अकिल्बिषम् ।विपुलाम् च मम प्रीतिम् स्थिराम् जानासि राघवे॥

ārye kasmāt ajānantam garhase mām akilbiṣam |vipulām ca mama prītim sthirām jānāsi rāghave ||

कृता शास्त्र अनुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन ।सत्य सम्धः सताम् श्रेष्ठो यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

kṛtā śāstra anugā buddhir mā bhūt tasya kadācana |satya samdhaḥ satām śreṣṭho yasya āryo anumate gataḥ ||

प्रैष्यम् पापीयसाम् यातु सूर्यम् च प्रति मेहतु ।हन्तु पादेन गाम् सुप्ताम् यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

praiṣyam pāpīyasām yātu sūryam ca prati mehatu |hantu pādena gām suptām yasya āryo anumate gataḥ ||

कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् ।अधर्मः यो अस्य सो अस्याः तु यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

kārayitvā mahat karma bhartā bhṛtyam anarthakam |adharmaḥ yo asya so asyāḥ tu yasya āryo anumate gataḥ ||

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।ततः तु द्रुह्यताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat |tataḥ tu druhyatām pāpam yasya āryo anumate gataḥ ||

बलि षड् भागम् उद्धृत्य नृपस्य अरक्षतः प्रजाः ।अधर्मः यो अस्य सो अस्य अस्तु यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

bali ṣaḍ bhāgam uddhṛtya nṛpasya arakṣataḥ prajāḥ |adharmaḥ yo asya so asya astu yasya āryo anumate gataḥ ||

सम्श्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञ दक्षिणाम् ।ताम् विप्रलपताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

samśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajña dakṣiṇām |tām vipralapatām pāpam yasya āryo anumate gataḥ ||

हस्ति अश्व रथ सम्बाधे युद्धे शस्त्र समाकुले ।मा स्म कार्षीत् सताम् धर्मम् यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

hasti aśva ratha sambādhe yuddhe śastra samākule |mā sma kārṣīt satām dharmam yasya āryo anumate gataḥ ||

उपदिष्टम् सुसूक्ष्म अर्थम् शास्त्रम् यत्नेन धीमता ।स नाशयतु दुष्ट आत्मा यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

upadiṣṭam susūkṣma artham śāstram yatnena dhīmatā |sa nāśayatu duṣṭa ātmā yasya āryo anumate gataḥ ||

मा च तम् प्यूढबाह्वम्सम् चन्द्रार्कसम्तेजनम् ।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनम् यस्यार्योऽनुमते गतः॥

mā ca tam pyūḍhabāhvamsam candrārkasamtejanam |drākṣīdrājyasthamāsīnam yasyāryo'numate gataḥ ||

पायसम् कृसरम् चागम् वृथा सो अश्नातु निर्घृणः ।गुरूमः च अपि अवजानातु यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

pāyasam kṛsaram cāgam vṛthā so aśnātu nirghṛṇaḥ |gurūmaḥ ca api avajānātu yasya āryo anumate gataḥ ||

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून् परिवदेत्स्वयम् ।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तम् यस्यार्योऽनुमते गतः॥

gāśca spṛśatu pādena gurūn parivadetsvayam |mitre druhyeta so'tyantam yasyāryo'numate gataḥ ||

विश्वासात्कथितम् किम्चित्परिवादम् मिथः क्वचित् ।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योओऽनुमते गतः॥

viśvāsātkathitam kimcitparivādam mithaḥ kvacit |vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyāryoo'numate gataḥ ||

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा निरपत्रपः ।लोके भवतु विद्वेष्यो यस्यार्योऽनुमते गतः॥

akartā hyakṛtajñaśca tyaktātmā nirapatrapaḥ |loke bhavatu vidveṣyo yasyāryo'numate gataḥ ||

पुत्रैः दारैः च भृत्यैः च स्व गृहे परिवारितः ।स एको मृष्टम् अश्नातु यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

putraiḥ dāraiḥ ca bhṛtyaiḥ ca sva gṛhe parivāritaḥ |sa eko mṛṣṭam aśnātu yasya āryo anumate gataḥ ||

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।अनवाप्य क्रियाम् धर्म्याम् यश्यार्योऽनुमते गतः॥

aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |anavāpya kriyām dharmyām yaśyāryo'numate gataḥ ||

मात्मनः सम्ततिम् द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।आयुः समग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः॥

mātmanaḥ samtatim drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |āyuḥ samagramaprāpya yasyāryo'numate gataḥ ||

राज स्त्री बाल वृद्धानाम् वधे यत् पापम् उच्यते ।भृत्य त्यागे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम्॥

rāja strī bāla vṛddhānām vadhe yat pāpam ucyate |bhṛtya tyāge ca yat pāpam tat pāpam pratipadyatām ||

लाक्षया मधुमाम्सेन लोहेन च विषेण च ।सदैव बिभृयाद्भृत्यान् यस्यार्योऽसुमते गतः॥

lākṣayā madhumāmsena lohena ca viṣeṇa ca |sadaiva bibhṛyādbhṛtyān yasyāryo'sumate gataḥ ||

सम्ग्रामे समुपोढे स शत्रुपक्ष्भयम्करे ।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमे गतः॥

samgrāme samupoḍhe sa śatrupakṣbhayamkare |palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'nume gataḥ ||

कपालपाणिः पृथिवीमटताम् चीरसम्वृतः ।भिक्समाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतह्॥

kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatām cīrasamvṛtaḥ |bhiksamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gatah ||

पाने प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।काम्क्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः॥

pāne prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |kāmkrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ ||

यस्य धर्मे मनो भूयादधर्मम् स निषेवताम् ।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः॥

yasya dharme mano bhūyādadharmam sa niṣevatām |apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ ||

सम्चितान्यस्य वित्तानि विविधानि सहस्रशः ।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्ताम् यश्यार्योऽनुमते गतः॥

samcitānyasya vittāni vividhāni sahasraśaḥ |dasyubhirvipralupyantām yaśyāryo'numate gataḥ ||

उभे सम्ध्ये शयानस्य यत् पापम् परिकल्प्यते ।तच् च पापम् भवेत् तस्य यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

ubhe samdhye śayānasya yat pāpam parikalpyate |tac ca pāpam bhavet tasya yasya āryo anumate gataḥ ||

यद् अग्नि दायके पापम् यत् पापम् गुरु तल्पगे ।मित्र द्रोहे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम्॥

yad agni dāyake pāpam yat pāpam guru talpage |mitra drohe ca yat pāpam tat pāpam pratipadyatām ||

देवतानाम् पितृऋणाम् च माता पित्रोस् तथैव च ।मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषाम् यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

devatānām pitṛṛṇām ca mātā pitros tathaiva ca |mā sma kārṣīt sa śuśrūṣām yasya āryo anumate gataḥ ||

सताम् लोकात् सताम् कीर्त्याः सज् जुष्टात् कर्मणः तथा ।भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्य एव यस्य आर्यो अनुमते गतः॥

satām lokāt satām kīrtyāḥ saj juṣṭāt karmaṇaḥ tathā |bhraśyatu kṣipram adya eva yasya āryo anumate gataḥ ||

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।दीर्घबाहुर्महावक्षा यस्यार्योऽसुमते गतः॥

apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |dīrghabāhurmahāvakṣā yasyāryo'sumate gataḥ ||

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।स भूयात्सततक्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः॥

bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |sa bhūyātsatatakleśī yasyāryo'numate gataḥ ||

आशामाशम् समानानाम् दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।आर्थिनाम् वितथाम् कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः॥

āśāmāśam samānānām dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |ārthinām vitathām kuryādyasyāryo'numate gataḥ ||

मायया रमताम् नित्यम् परुषः पिशुनोऽशुचिः ।राज्Jनो भीत स्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः॥

māyayā ramatām nityam paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |rājJno bhīta stvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ ||

ऋतुस्नाताम् सतीम् भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः॥

ṛtusnātām satīm bhāryāmṛtukālānurodhinīm |ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ ||

धर्मदारान् परित्यज्य परदारान्नि षेवताम् ।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः॥

dharmadārān parityajya paradārānni ṣevatām |tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ ||

विप्रलु प्तप्रजातस्य दुष्कृतम् ब्राह्मणस्य यत् ।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः॥

vipralu ptaprajātasya duṣkṛtam brāhmaṇasya yat |tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ ||

पानीयदूषके पापम् तथैव विषदायके ।यत्तदेकः स लभताम् यस्यार्योऽनुमते गतः॥

pānīyadūṣake pāpam tathaiva viṣadāyake |yattadekaḥ sa labhatām yasyāryo'numate gataḥ ||

ब्राह्मणायोद्यताम् पूजाम् विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।बालवत्साम् च गाम् दोग्दु यस्यर्योऽनुमते गतः॥

brāhmaṇāyodyatām pūjām vihantu kaluṣendriyaḥ |bālavatsām ca gām dogdu yasyaryo'numate gataḥ ||

तृष्णार्तम् सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।लभेत तस्य यत्पापम् यस्यार्योऽनुमते गतः॥

tṛṣṇārtam sati pānīye vipralambhena yojayet |labheta tasya yatpāpam yasyāryo'numate gataḥ ||

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः॥

bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ ||

विहीनाम् पति पुत्राभ्याम् कौसल्याम् पार्थिव आत्मजः ।एवम् आश्वसयन्न् एव दुह्ख आर्तः निपपात ह॥

vihīnām pati putrābhyām kausalyām pārthiva ātmajaḥ |evam āśvasayann eva duhkha ārtaḥ nipapāta ha ||

तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम् ।भरतम् शोक सम्तप्तम् कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत्॥

tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānam acetanam |bharatam śoka samtaptam kausalyā vākyam abravīt ||

मम दुह्खम् इदम् पुत्र भूयः समुपजायते ।शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे॥

mama duhkham idam putra bhūyaḥ samupajāyate |śapathaiḥ śapamāno hi prāṇān uparuṇatsi me ||

दिष्ट्या न चलितः धर्मात् आत्मा ते सह लक्ष्मणः ।वत्स सत्य प्रतिज्ञो मे सताम् लोकान् अवाप्स्यसि॥

diṣṭyā na calitaḥ dharmāt ātmā te saha lakṣmaṇaḥ |vatsa satya pratijño me satām lokān avāpsyasi ||

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतम् भ्रातृवत्सलम् ।परिष्वज्य महाबाहुम् रुरोद भृशदुःखिता॥

ityuktvā cāṅkamānīya bharatam bhrātṛvatsalam |pariṣvajya mahābāhum ruroda bhṛśaduḥkhitā ||

एवम् विलपमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः ।मोहाच् च शोक सम्रोधात् बभूव लुलितम् मनः॥

evam vilapamānasya duhkha ārtasya mahātmanaḥ |mohāc ca śoka samrodhāt babhūva lulitam manaḥ ||

लालप्यमानस्य विचेतनस्य ।प्रनष्ट बुद्धेः पतितस्य भूमौ ।मुहुर् मुहुर् निह्श्वसतः च दीर्घम् ।सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः॥

lālapyamānasya vicetanasya |pranaṣṭa buddheḥ patitasya bhūmau |muhur muhur nihśvasataḥ ca dīrgham |sā tasya śokena jagāma rātriḥ ||