Kanda.Sarga 2.73

श्रुत्वा तु पितरम् वृत्तम् भ्रातरु च विवासितौ ।भरतः दुह्ख सम्तप्तैदम् वचनम् अब्रवीत्॥

śrutvā tu pitaram vṛttam bhrātaru ca vivāsitau |bharataḥ duhkha samtaptaidam vacanam abravīt ||

किम् नुण्कार्यम् हतस्य इह मम राज्येन शोचतः ।विहीनस्य अथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ समेन च॥

kim nuṇkāryam hatasya iha mama rājyena śocataḥ |vihīnasya atha pitrā ca bhrātrā pitṛ samena ca ||

दुह्खे मे दुह्खम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इव आदधाः ।राजानम् प्रेत भावस्थम् कृत्वा रामम् च तापसम्॥

duhkhe me duhkham akaror vraṇe kṣāram iva ādadhāḥ |rājānam preta bhāvastham kṛtvā rāmam ca tāpasam ||

कुलस्य त्वम् अभावाय काल रात्रिर् इव आगता ।अन्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे न अवबुद्धवान्॥

kulasya tvam abhāvāya kāla rātrir iva āgatā |angāram upagūhya sma pitā me na avabuddhavān ||

मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि ।सुखम् परिहृतम् मोहात्कुलेऽस्मिन् कुलपाम्सनि॥

mṛtyumāpādito rājā tvayā me pāpadarśini |sukham parihṛtam mohātkule'smin kulapāmsani ||

त्वाम् प्राप्य हि पिता मे.द्य सत्यसन्धो महायशाः ।तीव्रदुःखाभिसम्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः॥

tvām prāpya hi pitā me.dya satyasandho mahāyaśāḥ |tīvraduḥkhābhisamtapto vṛtto daśaratho nṛpaḥ ||

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनम् गतः॥

vināśito mahārājaḥ pitā me dharmavatsalaḥ |kasmātpravrājito rāmaḥ kasmādeva vanam gataḥ ||

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्र शोक अभिपीडिते ।दुष्करम् यदि जीवेताम् प्राप्य त्वाम् जननीम् मम॥

kausalyā ca sumitrā ca putra śoka abhipīḍite |duṣkaram yadi jīvetām prāpya tvām jananīm mama ||

ननु तु आर्यो अपि धर्म आत्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् ।वर्तते गुरु वृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते॥

nanu tu āryo api dharma ātmā tvayi vṛttim anuttamām |vartate guru vṛttijño yathā mātari vartate ||

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घ दर्शिनी ।त्वयि धर्मम् समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते॥

tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrgha darśinī |tvayi dharmam samāsthāya bhaginyām iva vartate ||

तस्याः पुत्रम् कृत आत्मानम् चीर वल्कल वाससम् ।प्रस्थाप्य वन वासाय कथम् पापे न शोचसि॥

tasyāḥ putram kṛta ātmānam cīra valkala vāsasam |prasthāpya vana vāsāya katham pāpe na śocasi ||

अपाप दर्शिनम् शूरम् कृत आत्मानम् यशस्विनम् ।प्रव्राज्य चीर वसनम् किम् नु पश्यसि कारणम्॥

apāpa darśinam śūram kṛta ātmānam yaśasvinam |pravrājya cīra vasanam kim nu paśyasi kāraṇam ||

लुब्धाया विदितः मन्ये न ते अहम् राघवम् प्रति ।तथा हि अनर्थो राज्य अर्थम् त्वया नीतः महान् अयम्॥

lubdhāyā viditaḥ manye na te aham rāghavam prati |tathā hi anartho rājya artham tvayā nītaḥ mahān ayam ||

अहम् हि पुरुष व्याघ्राव् अपश्यन् राम लक्ष्मणौ ।केन शक्ति प्रभावेन राज्यम् रक्षितुम् उत्सहे॥

aham hi puruṣa vyāghrāv apaśyan rāma lakṣmaṇau |kena śakti prabhāvena rājyam rakṣitum utsahe ||

तम् हि नित्यम् महा राजो बलवन्तम् महा बलः ।उअपाश्रितः अभूद् धर्म आत्मा मेरुर् मेरु वनम् यथा॥

tam hi nityam mahā rājo balavantam mahā balaḥ |uapāśritaḥ abhūd dharma ātmā merur meru vanam yathā ||

सो अहम् कथम् इमम् भारम् महा धुर्य समुद्यतम् ।दम्यो धुरम् इव आसाद्य सहेयम् केन च ओजसा॥

so aham katham imam bhāram mahā dhurya samudyatam |damyo dhuram iva āsādya saheyam kena ca ojasā ||

अथ वा मे भवेत् शक्तिर् योगैः बुद्धि बलेन वा ।सकामाम् न करिष्यामि त्वाम् अहम् पुत्र गर्धिनीम्॥

atha vā me bhavet śaktir yogaiḥ buddhi balena vā |sakāmām na kariṣyāmi tvām aham putra gardhinīm ||

न मे विकाङ्खा जायेत त्यक्तुम् त्वाम् पापनिश्चयाम् ।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा॥

na me vikāṅkhā jāyeta tyaktum tvām pāpaniścayām |yadi rāmasya nāvekṣā tvayi syānmātṛvatsadā ||

उत्पन्ना तु कथम् बुद्धिस्तवेयम् पापदर्शिनि ।साधुचारित्रविभ्राष्टे पूर्वेषाम् नो विगर्हिता॥

utpannā tu katham buddhistaveyam pāpadarśini |sādhucāritravibhrāṣṭe pūrveṣām no vigarhitā ||

अस्मिन् कुले हि सर्वेषाम् ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते समाहिताः॥

asmin kule hi sarveṣām jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |apare bhrātarastasmin pravartante samāhitāḥ ||

न हि मन्ये नृशसे त्वम् राजधर्ममवेक्षसे ।गतिम् वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्॥

na hi manye nṛśase tvam rājadharmamavekṣase |gatim vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm ||

सततम् राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।राज्ञामेतत्समम् तत्स्यादिक्ष्वाकूणाम् विशेषतः॥

satatam rājavṛtte hi jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |rājñāmetatsamam tatsyādikṣvākūṇām viśeṣataḥ ||

तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् ।अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम्॥

teṣām dharmaikarakṣāṇām kulacāritrayoginām |atra cāritraśauṇḍīryam tvām prāpya vinivartatam ||

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।बुद्धेर्मोहः कथमयम् सम्भूतस्त्वयि गर्हितः॥

tavāpi sumahābhāgā janendrāḥ kulapūrvagāḥ |buddhermohaḥ kathamayam sambhūtastvayi garhitaḥ ||

न तु कामम् करिष्यामि तवाऽह्म् पापनिश्चये ।त्वया व्यसनमारब्धम् जीवितान्तकरम् मम॥

na tu kāmam kariṣyāmi tavā'hm pāpaniścaye |tvayā vyasanamārabdham jīvitāntakaram mama ||

एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् ।निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम्॥

eṣa tvidānīmevāhamapriyārtham tavanagham |nivartayiṣyāmi vanāt bhrātaram svajana priyam ||

निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः ।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना॥

nivartayitvā rāmam ca tasyāham dīptatejanaḥ |dāsabhūto bhaviṣyāmi susthireṇāntarātmanā ||

इति एवम् उक्त्वा भरतः महात्मा ।प्रिय इतरैः वाक्य गणैअः तुदम्स् ताम् ।शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः ।सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः॥

iti evam uktvā bharataḥ mahātmā |priya itaraiḥ vākya gaṇaiaḥ tudams tām |śoka āturaḥ ca api nanāda bhūyaḥ |simho yathā parvata gahvarasthaḥ ||