Kanda.Sarga 2.78

अत्र यात्राम् समीहन्तम् शत्रुघ्नः लक्ष्मण अनुजः ।भरतम् शोक सम्तप्तम् इदम् वचनम् अब्रवीत्॥

atra yātrām samīhantam śatrughnaḥ lakṣmaṇa anujaḥ |bharatam śoka samtaptam idam vacanam abravīt ||

गतिर् यः सर्व भूतानाम् दुह्खे किम् पुनर् आत्मनः ।स रामः सत्त्व सम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितः वनम्॥

gatir yaḥ sarva bhūtānām duhkhe kim punar ātmanaḥ |sa rāmaḥ sattva sampannaḥ striyā pravrājitaḥ vanam ||

बलवान् वीर्य सम्पन्नो लक्ष्मणो नाम यो अपि असौ ।किम् न मोचयते रामम् कृत्वा अपि पितृ निग्रहम्॥

balavān vīrya sampanno lakṣmaṇo nāma yo api asau |kim na mocayate rāmam kṛtvā api pitṛ nigraham ||

पूर्वम् एव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नय अनयौ ।उत्पथम् यः समारूढो नार्या राजा वशम् गतः॥

pūrvam eva tu nigrāhyaḥ samavekṣya naya anayau |utpatham yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśam gataḥ ||

इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मण अनुजे ।प्राग् द्वारे अभूत् तदा कुब्जा सर्व आभरण भूषिता॥

iti sambhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇa anuje |prāg dvāre abhūt tadā kubjā sarva ābharaṇa bhūṣitā ||

लिप्ता चन्दन सारेण राज वस्त्राणि बिभ्रती ।विविधम् विविधैस्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता॥

liptā candana sāreṇa rāja vastrāṇi bibhratī |vividham vividhaistaistairbhūṣaṇaiśca vibhūṣitā ||

मेखला दामभिः चित्रै रज्जु बद्धा इव वानरी ।बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्देव वानरी॥

mekhalā dāmabhiḥ citrai rajju baddhā iva vānarī |babhāse bahubhirbaddhā rajjubaddeva vānarī ||

ताम् समीक्ष्य तदा द्वाह्स्थो भृशम् पापस्य कारिणीम् ।गृहीत्वा अकरुणम् कुब्जाम् शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्॥

tām samīkṣya tadā dvāhstho bhṛśam pāpasya kāriṇīm |gṛhītvā akaruṇam kubjām śatrughnāya nyavedayat ||

यस्याः कृते वने रामः न्यस्त देहः च वः पिता ।सा इयम् पापा नृशम्सा च तस्याः कुरु यथा मति॥

yasyāḥ kṛte vane rāmaḥ nyasta dehaḥ ca vaḥ pitā |sā iyam pāpā nṛśamsā ca tasyāḥ kuru yathā mati ||

शत्रुघ्नः च तत् आज्ञाय वचनम् भृश दुह्खितः ।अन्तः पुर चरान् सर्वान् इति उवाच धृत व्रतः॥

śatrughnaḥ ca tat ājñāya vacanam bhṛśa duhkhitaḥ |antaḥ pura carān sarvān iti uvāca dhṛta vrataḥ ||

तीव्रम् उत्पादितम् दुह्खम् भ्रातृऋणाम् मे तथा पितुः ।यया सा इयम् नृशम्सस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्॥

tīvram utpāditam duhkham bhrātṛṛṇām me tathā pituḥ |yayā sā iyam nṛśamsasya karmaṇaḥ phalam aśnutām ||

एवम् उक्ता च तेन आशु सखी जन समावृता ।गृहीता बलवत् कुब्जा सा तत् गृहम् अनादयत्॥

evam uktā ca tena āśu sakhī jana samāvṛtā |gṛhītā balavat kubjā sā tat gṛham anādayat ||

ततः सुभृश सम्तप्तः तस्याः सर्वः सखी जनः ।क्रुद्धम् आज्ञाय शत्रुघ्नम् व्यपलायत सर्वशः॥

tataḥ subhṛśa samtaptaḥ tasyāḥ sarvaḥ sakhī janaḥ |kruddham ājñāya śatrughnam vyapalāyata sarvaśaḥ ||

अमन्त्रयत कृत्स्नः च तस्याः सर्व सखी जनः ।यथा अयम् समुपक्रान्तः निह्शेषम् नः करिष्यति॥

amantrayata kṛtsnaḥ ca tasyāḥ sarva sakhī janaḥ |yathā ayam samupakrāntaḥ nihśeṣam naḥ kariṣyati ||

सानुक्रोशाम् वदान्याम् च धर्मज्ञाम् च यशस्विनीम् ।कौसल्याम् शरणम् यामः सा हि नो अस्तु ध्रुवा गतिः॥

sānukrośām vadānyām ca dharmajñām ca yaśasvinīm |kausalyām śaraṇam yāmaḥ sā hi no astu dhruvā gatiḥ ||

स च रोषेण ताम्र अक्षः शत्रुघ्नः शत्रु तापनः ।विचकर्ष तदा कुब्जाम् क्रोशन्तीम् पृथिवी तले॥

sa ca roṣeṇa tāmra akṣaḥ śatrughnaḥ śatru tāpanaḥ |vicakarṣa tadā kubjām krośantīm pṛthivī tale ||

तस्या हि आकृष्यमाणाया मन्थरायाः ततः ततः ।चित्रम् बहु विधम् भाण्डम् पृथिव्याम् तत् व्यशीर्यत॥

tasyā hi ākṛṣyamāṇāyā mantharāyāḥ tataḥ tataḥ |citram bahu vidham bhāṇḍam pṛthivyām tat vyaśīryata ||

तेन भाण्डेन सम्कीर्णम् श्रीमद् राज निवेशनम् ।अशोभत तदा भूयः शारदम् गगनम् यथा॥

tena bhāṇḍena samkīrṇam śrīmad rāja niveśanam |aśobhata tadā bhūyaḥ śāradam gaganam yathā ||

स बली बलवत् क्रोधात् गृहीत्वा पुरुष ऋषभः ।कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषम् वचः॥

sa balī balavat krodhāt gṛhītvā puruṣa ṛṣabhaḥ |kaikeyīm abhinirbhartsya babhāṣe paruṣam vacaḥ ||

तैः वाक्यैः परुषैः दुह्खैः कैकेयी भृश दुह्हिता ।शत्रुघ्न भय सम्त्रस्ता पुत्रम् शरणम् आगता॥

taiḥ vākyaiḥ paruṣaiḥ duhkhaiḥ kaikeyī bhṛśa duhhitā |śatrughna bhaya samtrastā putram śaraṇam āgatā ||

ताम् प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धम् शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ।अवध्याः सर्व भूतानाम् प्रमदाः क्षम्यताम् इति॥

tām prekṣya bharataḥ kruddham śatrughnam idam abravīt |avadhyāḥ sarva bhūtānām pramadāḥ kṣamyatām iti ||

हन्याम् अहम् इमाम् पापाम् कैकेयीम् दुष्ट चारिणीम् ।यदि माम् धार्मिको रामः न असूयेन् मातृ घातकम्॥

hanyām aham imām pāpām kaikeyīm duṣṭa cāriṇīm |yadi mām dhārmiko rāmaḥ na asūyen mātṛ ghātakam ||

इमाम् अपि हताम् कुब्जाम् यदि जानाति राघवः ।त्वाम् च माम् चैव धर्म आत्मा न अभिभाषिष्यते ध्रुवम्॥

imām api hatām kubjām yadi jānāti rāghavaḥ |tvām ca mām caiva dharma ātmā na abhibhāṣiṣyate dhruvam ||

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः लक्ष्मण अनुजः ।न्यवर्तत ततः रोषात् ताम् मुमोच च मन्थराम्॥

bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ lakṣmaṇa anujaḥ |nyavartata tataḥ roṣāt tām mumoca ca mantharām ||

सा पाद मूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।निह्श्वसन्ती सुदुह्ख आर्ता कृपणम् विललाप च॥

sā pāda mūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha |nihśvasantī suduhkha ārtā kṛpaṇam vilalāpa ca ||

शत्रुघ्न विक्षेप विमूढ सम्ज्ञाम् ।समीक्ष्य कुब्जाम् भरतस्य माता ।शनैः समाश्वासयद् आर्त रूपाम् ।क्रौन्चीम् विलग्नाम् इव वीक्षमाणाम्॥

śatrughna vikṣepa vimūḍha samjñām |samīkṣya kubjām bharatasya mātā |śanaiḥ samāśvāsayad ārta rūpām |krauncīm vilagnām iva vīkṣamāṇām ||