Kanda.Sarga 2.82

ताम् आर्य गण सम्पूर्णाम् भरतः प्रग्रहाम् सभाम् ।ददर्श बुद्धि सम्पन्नः पूर्ण चन्द्राम् निशाम् इव॥

tām ārya gaṇa sampūrṇām bharataḥ pragrahām sabhām |dadarśa buddhi sampannaḥ pūrṇa candrām niśām iva ||

आसनानि यथा न्यायम् आर्याणाम् विशताम् तदा ।अदृश्यत घन अपाये पूर्ण चन्द्रा इव शर्वरी॥

āsanāni yathā nyāyam āryāṇām viśatām tadā |adṛśyata ghana apāye pūrṇa candrā iva śarvarī ||

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी॥

sā vidvajjanasampūrṇā sabhā surucirā tadā |adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī ||

राज्ञः तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।इदम् पुरोहितः वाक्यम् भरतम् मृदु च अब्रवीत्॥

rājñaḥ tu prakṛtīḥ sarvāḥ samagrāḥ prekṣya dharmavit |idam purohitaḥ vākyam bharatam mṛdu ca abravīt ||

तात राजा दशरथः स्वर् गतः धर्मम् आचरन् ।धन धान्यवतीम् स्फीताम् प्रदाय पृथिवीम् तव॥

tāta rājā daśarathaḥ svar gataḥ dharmam ācaran |dhana dhānyavatīm sphītām pradāya pṛthivīm tava ||

रामः तथा सत्य धृतिः सताम् धर्मम् अनुस्मरन् ।न अजहात् पितुर् आदेशम् शशी ज्योत्स्नाम् इव उदितः॥

rāmaḥ tathā satya dhṛtiḥ satām dharmam anusmaran |na ajahāt pitur ādeśam śaśī jyotsnām iva uditaḥ ||

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तम् राज्यम् निहत कण्टकम् ।तत् भुन्क्ष्व मुदित अमात्यः क्षिप्रम् एव अभिषेचय॥

pitrā bhrātrā ca te dattam rājyam nihata kaṇṭakam |tat bhunkṣva mudita amātyaḥ kṣipram eva abhiṣecaya ||

उदीच्याः च प्रतीच्याः च दाक्षिणात्याः च केवलाः ।कोट्या अपर अन्ताः सामुद्रा रत्नानि अभिहरन्तु ते॥

udīcyāḥ ca pratīcyāḥ ca dākṣiṇātyāḥ ca kevalāḥ |koṭyā apara antāḥ sāmudrā ratnāni abhiharantu te ||

तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् शोकेन अभिपरिप्लुतः ।जगाम मनसा रामम् धर्मज्ञो धर्म कान्क्षया॥

tat śrutvā bharataḥ vākyam śokena abhipariplutaḥ |jagāma manasā rāmam dharmajño dharma kānkṣayā ||

स बाष्प कलया वाचा कल हम्स स्वरः युवा ।विललाप सभा मध्ये जगर्हे च पुरोहितम्॥

sa bāṣpa kalayā vācā kala hamsa svaraḥ yuvā |vilalāpa sabhā madhye jagarhe ca purohitam ||

चरित ब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः ।धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यम् मद्विधो हरेत्॥

carita brahmacaryasya vidyā snātasya dhīmataḥ |dharme prayatamānasya ko rājyam madvidho haret ||

कथम् दशरथाज् जातः भवेद् राज्य अपहारकः ।राज्यम् च अहम् च रामस्य धर्मम् वक्तुम् इह अर्हसि॥

katham daśarathāj jātaḥ bhaved rājya apahārakaḥ |rājyam ca aham ca rāmasya dharmam vaktum iha arhasi ||

ज्येष्ठः श्रेष्ठः च धर्म आत्मा दिलीप नहुष उपमः ।लब्धुम् अर्हति काकुत्स्थो राज्यम् दशरथो यथा॥

jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ ca dharma ātmā dilīpa nahuṣa upamaḥ |labdhum arhati kākutstho rājyam daśaratho yathā ||

अनार्य जुष्टम् अस्वर्ग्यम् कुर्याम् पापम् अहम् यदि ।इक्ष्वाकूणाम् अहम् लोके भवेयम् कुल पाम्सनः॥

anārya juṣṭam asvargyam kuryām pāpam aham yadi |ikṣvākūṇām aham loke bhaveyam kula pāmsanaḥ ||

यद्द् हि मात्रा कृतम् पापम् न अहम् तत् अभिरोचये ।इहस्थो वन दुर्गस्थम् नमस्यामि कृत अन्जलिः॥

yadd hi mātrā kṛtam pāpam na aham tat abhirocaye |ihastho vana durgastham namasyāmi kṛta anjaliḥ ||

रामम् एव अनुगच्चामि स राजा द्विपदाम् वरः ।त्रयाणाम् अपि लोकानाम् राघवो राज्यम् अर्हति॥

rāmam eva anugaccāmi sa rājā dvipadām varaḥ |trayāṇām api lokānām rāghavo rājyam arhati ||

तत् वाक्यम् धर्म सम्युक्तम् श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।हर्षान् मुमुचुर् अश्रूणि रामे निहित चेतसः॥

tat vākyam dharma samyuktam śrutvā sarve sabhāsadaḥ |harṣān mumucur aśrūṇi rāme nihita cetasaḥ ||

यदि तु आर्यम् न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुम् वनात् ।वने तत्र एव वत्स्यामि यथा आर्यो लक्ष्मणः तथा॥

yadi tu āryam na śakṣyāmi vinivartayitum vanāt |vane tatra eva vatsyāmi yathā āryo lakṣmaṇaḥ tathā ||

सर्व उपायम् तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुम् बलात् ।समक्षम् आर्य मिश्राणाम् साधूनाम् गुण वर्तिनाम्॥

sarva upāyam tu vartiṣye vinivartayitum balāt |samakṣam ārya miśrāṇām sādhūnām guṇa vartinām ||

विष्टिकर्मान्तिकाः सर्वे मार्गशोधनरक्षकाः ।प्रस्थापिता मया पूर्वम् यात्रापि मम रोचते॥

viṣṭikarmāntikāḥ sarve mārgaśodhanarakṣakāḥ |prasthāpitā mayā pūrvam yātrāpi mama rocate ||

एवम् उक्त्वा तु धर्म आत्मा भरतः भ्रातृ वत्सलः ।समीपस्थम् उवाच इदम् सुमन्त्रम् मन्त्र कोविदम्॥

evam uktvā tu dharma ātmā bharataḥ bhrātṛ vatsalaḥ |samīpastham uvāca idam sumantram mantra kovidam ||

तूर्णम् उत्थाय गच्च त्वम् सुमन्त्र मम शासनात् ।यात्राम् आज्ञापय क्षिप्रम् बलम् चैव समानय॥

tūrṇam utthāya gacca tvam sumantra mama śāsanāt |yātrām ājñāpaya kṣipram balam caiva samānaya ||

एवम् उक्तः सुमन्त्रः तु भरतेन महात्मना ।हृष्टः सो अदिशत् सर्वम् यथा सम्दिष्टम् इष्टवत्॥

evam uktaḥ sumantraḥ tu bharatena mahātmanā |hṛṣṭaḥ so adiśat sarvam yathā samdiṣṭam iṣṭavat ||

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बल अध्यक्षा बलस्य च ।श्रुत्वा यात्राम् समाज्ञप्ताम् राघवस्य निवर्तने॥

tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo bala adhyakṣā balasya ca |śrutvā yātrām samājñaptām rāghavasya nivartane ||

ततः योध अन्गनाः सर्वा भर्तृऋन् सर्वान् गृहे गृहे ।यात्रा गमनम् आज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः॥

tataḥ yodha anganāḥ sarvā bhartṛṛn sarvān gṛhe gṛhe |yātrā gamanam ājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ ||

ते हयैः गो रथैः शीघ्रैः स्यन्दनैः च मनो जवैः ।सह योधैः बल अध्यक्षा बलम् सर्वम् अचोदयन्॥

te hayaiḥ go rathaiḥ śīghraiḥ syandanaiḥ ca mano javaiḥ |saha yodhaiḥ bala adhyakṣā balam sarvam acodayan ||

सज्जम् तु तत् बलम् दृष्ट्वा भरतः गुरु सम्निधौ ।रथम् मे त्वरयस्व इति सुमन्त्रम् पार्श्वतः अब्रवीत्॥

sajjam tu tat balam dṛṣṭvā bharataḥ guru samnidhau |ratham me tvarayasva iti sumantram pārśvataḥ abravīt ||

भरतस्य तु तस्य आज्ञाम् प्रतिगृह्य प्रहर्षितः ।रथम् गृहीत्वा प्रययौ युक्तम् परम वाजिभिः॥

bharatasya tu tasya ājñām pratigṛhya praharṣitaḥ |ratham gṛhītvā prayayau yuktam parama vājibhiḥ ||

स राघवः सत्य धृतिः प्रतापवान् ।ब्रुवन् सुयुक्तम् दृढ सत्य विक्रमः ।गुरुम् महा अरण्य गतम् यशस्विनम् ।प्रसादयिष्यन् भरतः अब्रवीत् तदा॥

sa rāghavaḥ satya dhṛtiḥ pratāpavān |bruvan suyuktam dṛḍha satya vikramaḥ |gurum mahā araṇya gatam yaśasvinam |prasādayiṣyan bharataḥ abravīt tadā ||

तूण समुत्थाय सुमन्त्र गच्च ।बलस्य योगाय बल प्रधानान् ।आनेतुम् इच्चामि हि तम् वनस्थम् ।प्रसाद्य रामम् जगतः हिताय॥

tūṇa samutthāya sumantra gacca |balasya yogāya bala pradhānān |ānetum iccāmi hi tam vanastham |prasādya rāmam jagataḥ hitāya ||

स सूत पुत्रः भरतेन सम्यग् ।आज्ञापितः सम्परिपूर्ण कामः ।शशास सर्वान् प्रकृति प्रधानान् ।बलस्य मुख्यामः च सुहृज् जनम् च॥

sa sūta putraḥ bharatena samyag |ājñāpitaḥ samparipūrṇa kāmaḥ |śaśāsa sarvān prakṛti pradhānān |balasya mukhyāmaḥ ca suhṛj janam ca ||

ततः समुत्थाय कुले कुले ते ।राजन्य वैश्या वृषलाः च विप्राः ।अयूयुजन्न् उष्ट्र रथान् खरामः च।नागान् हयामः चैव कुल प्रसूतान्॥

tataḥ samutthāya kule kule te |rājanya vaiśyā vṛṣalāḥ ca viprāḥ |ayūyujann uṣṭra rathān kharāmaḥ ca |nāgān hayāmaḥ caiva kula prasūtān ||