Loading
Valmiki Ramayana · 31 verses
Read this chapter as a bookदृष्ट्वा आश्रम पदम् शून्यम् रामो दशरथ आत्मजः।रहिताम् पर्णशालाम् च प्रविद्धानि आसनानि च॥
dṛṣṭvā āśrama padam śūnyam rāmo daśaratha ātmajaḥ |rahitām parṇaśālām ca praviddhāni āsanāni ca ||
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीम् संनिरीक्ष्य च सर्वशः ।उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ॥
adṛṣṭvā tatra vaidehīm saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ |uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau ||
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कम् वा देशम् इतो गता ।केन आहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया॥
kva nu lakṣmaṇa vaidehī kam vā deśam ito gatā |kena āhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā ||
वृक्षेण आवार्य यदि माम् सीते हसितुम् इच्छसि ।अलम् ते हसितेन अद्य माम् भजस्व सुदुःखितम्॥
vṛkṣeṇa āvārya yadi mām sīte hasitum icchasi |alam te hasitena adya mām bhajasva suduḥkhitam ||
यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैः मृग पोतकैः ।एते हीनाः त्वया सौम्ये ध्यायन्ति अस्र आविल ईक्षणाः॥
yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastaiḥ mṛga potakaiḥ |ete hīnāḥ tvayā saumye dhyāyanti asra āvila īkṣaṇāḥ ||
सीताया रहितो अहम् वै न हि जीवामि लक्ष्मण ।वृतम् शोकेन महता सीता हरणजेन माम्॥
sītāyā rahito aham vai na hi jīvāmi lakṣmaṇa |vṛtam śokena mahatā sītā haraṇajena mām ||
पर लोके महाराजो नूनम् द्रक्ष्यति मे पिता ।कथम् प्रतिज्ञाम् संश्रुत्य मया त्वम् अभियोजितः॥
para loke mahārājo nūnam drakṣyati me pitā |katham pratijñām saṃśrutya mayā tvam abhiyojitaḥ ||
अपूरयित्वा तम् कालम् मत् सकाशम् इह आगतः ।काम वृत्तम् अनार्यम् माम् मृषा वादिनम् एव च॥
apūrayitvā tam kālam mat sakāśam iha āgataḥ |kāma vṛttam anāryam mām mṛṣā vādinam eva ca ||
धिक् त्वाम् इति परे लोके व्यक्तम् वक्ष्यति मे पिता ।विवशम् शोक संतप्तम् दीनम् भग्न मनोरथम्॥
dhik tvām iti pare loke vyaktam vakṣyati me pitā |vivaśam śoka saṃtaptam dīnam bhagna manoratham ||
माम् इह उत्सृज्य करुणम् कीर्तिः नरम् इव अन्ऋजुम् ।क्व गच्चसि वरारोहे मा मोत्सृज्य - मा मा उत्सृज्य - सुमध्यमे॥
mām iha utsṛjya karuṇam kīrtiḥ naram iva anṛjum |kva gaccasi varārohe mā motsṛjya - mā mā utsṛjya - sumadhyame ||
त्वया विरहितः च अहम् त्यक्ष्ये जीवितम् आत्मनः ।इति इव विलपन् रामः सीता दर्शन लालसः॥
tvayā virahitaḥ ca aham tyakṣye jīvitam ātmanaḥ |iti iva vilapan rāmaḥ sītā darśana lālasaḥ ||
न ददर्श सुदुःख आर्तो राघवो जनक आत्मजाम् ।अनासादयमानम् तम् सीताम् शोकपरायणम्॥
na dadarśa suduḥkha ārto rāghavo janaka ātmajām |anāsādayamānam tam sītām śokaparāyaṇam ||
पंकम् आसाद्य विपुलम् सीदन्तम् इव कुंजरम् ।लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हित काम्यया॥
paṃkam āsādya vipulam sīdantam iva kuṃjaram |lakṣmaṇo rāmam atyartham uvāca hita kāmyayā ||
मा विषादम् महाबुद्धे कुरु यत्नम् मया सह ।इदम् गिरि वरम् वीर बहु कन्दर शोभितम्॥
mā viṣādam mahābuddhe kuru yatnam mayā saha |idam giri varam vīra bahu kandara śobhitam ||
प्रिय कानन संचारा वन उन्मत्ता च मैथिली ।सा वनम् वा प्रविष्टा स्यात् नलिनीम् वा सुपुष्पिताम्॥
priya kānana saṃcārā vana unmattā ca maithilī |sā vanam vā praviṣṭā syāt nalinīm vā supuṣpitām ||
सरितम् वा अपि संप्राप्ता मीन वंजुल सेविताम् ।वित्रासयितु कामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित्॥
saritam vā api saṃprāptā mīna vaṃjula sevitām |vitrāsayitu kāmā vā līnā syāt kānane kvacit ||
जिज्ञासमाना वैदेही त्वाम् माम् च पुरुषर्षभ ।तस्या हि अन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रम् एव यतावहे॥
jijñāsamānā vaidehī tvām mām ca puruṣarṣabha |tasyā hi anveṣaṇe śrīman kṣipram eva yatāvahe ||
वनम् सर्वम् विचिनुवो यत्र सा जनक आत्मजा ।मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः॥
vanam sarvam vicinuvo yatra sā janaka ātmajā |manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ ||
एवम् उक्तः तु सौहार्दात् लक्ष्मणेन समाहितः ।सह सौमित्रिणा रामो विचेतुम् उपचक्रमे॥
evam uktaḥ tu sauhārdāt lakṣmaṇena samāhitaḥ |saha saumitriṇā rāmo vicetum upacakrame ||
तौ वनानि गिरीन् चैव सरितः च सरांसि च ।निखिलेन विचिन्वन्तौ सीताम् दशरथ आत्मजौ॥
tau vanāni girīn caiva saritaḥ ca sarāṃsi ca |nikhilena vicinvantau sītām daśaratha ātmajau ||
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाः च शिखराणि च ।निखिलेन विचिन्वन्तौ न एव ताम् अभिजग्मतुः॥
tasya śailasya sānūni śilāḥ ca śikharāṇi ca |nikhilena vicinvantau na eva tām abhijagmatuḥ ||
विचित्य सर्वतः शैलम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।न इह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीम् पर्वते शुभाम्॥
vicitya sarvataḥ śailam rāmo lakṣmaṇam abravīt |na iha paśyāmi saumitre vaidehīm parvate śubhām ||
ततो दुःख अभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् ।विचरन् दण्डक अरण्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम्॥
tato duḥkha abhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyam abravīt |vicaran daṇḍaka araṇyam bhrātaram dīpta tejasam ||
प्राप्स्यसि त्वम् महाप्राज्ञ मैथिलीम् जनक आत्मजाम् ।यथा विष्णुः महाबाहुः बलिम् बद्ध्वा महीम् इमाम्॥
prāpsyasi tvam mahāprājña maithilīm janaka ātmajām |yathā viṣṇuḥ mahābāhuḥ balim baddhvā mahīm imām ||
एवम् उक्तः तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ।उवाच दीनया वाचा दुःख अभिहत चेतनः॥
evam uktaḥ tu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ |uvāca dīnayā vācā duḥkha abhihata cetanaḥ ||
वनम् सुविचितम् सर्वम् पद्मिन्यः फुल्ल पंकजाः ।गिरिः च अयम् महाप्राज्ञ बहु कन्दर निर्झरः ।न हि पश्यामि वैदेहीम् प्राणेभ्यो अपि गरीयसीम्॥
vanam suvicitam sarvam padminyaḥ phulla paṃkajāḥ |giriḥ ca ayam mahāprājña bahu kandara nirjharaḥ |na hi paśyāmi vaidehīm prāṇebhyo api garīyasīm ||
एवम् स विलपन् रामः सीता हरण कर्शितः ।दीनः शोक समाविष्टो मुहूर्तम् विह्वलो अभवत्॥
evam sa vilapan rāmaḥ sītā haraṇa karśitaḥ |dīnaḥ śoka samāviṣṭo muhūrtam vihvalo abhavat ||
स विह्वलित सर्व अंगो गत बुद्धिः विचेतनः ।निषसाद आतुरो दीनो निःश्वस्य अशीतम् आयतम्॥
sa vihvalita sarva aṃgo gata buddhiḥ vicetanaḥ |niṣasāda āturo dīno niḥśvasya aśītam āyatam ||
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीव लोचनः ।हा प्रिये ति विचुक्रोश बहुशो बाष्प गद्गदः॥
bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīva locanaḥ |hā priye ti vicukrośa bahuśo bāṣpa gadgadaḥ ||
तम् सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रिय बान्धवम् ।बहु प्रकारम् शोक आर्तः प्रश्रितः प्रश्रित अंजलिः॥
tam sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priya bāndhavam |bahu prakāram śoka ārtaḥ praśritaḥ praśrita aṃjaliḥ ||
अनादृत्य तु तत् वाक्यम् लक्ष्मण ओष्ठ पुट च्युतम् ।अपश्यन् ताम् प्रियाम् सीताम् प्राक्रोशत् स पुनः पुनः॥
anādṛtya tu tat vākyam lakṣmaṇa oṣṭha puṭa cyutam |apaśyan tām priyām sītām prākrośat sa punaḥ punaḥ ||