Kanda.Sarga 4.29

समीक्ष्य विमलम् व्योम गत विद्युत् बलाहकम् ।सारसा आकुल संघुष्टम् रम्य ज्योत्स्ना अनुलेपनम्॥

samīkṣya vimalam vyoma gata vidyut balāhakam |sārasā ākula saṃghuṣṭam ramya jyotsnā anulepanam ||

समृद्ध अर्थम् च सुग्रीवम् मन्द धर्मार्थ संग्रहम् ।अत्यर्थम् च असताम् मार्गम् एकांत गत मानसम्॥

samṛddha artham ca sugrīvam manda dharmārtha saṃgraham |atyartham ca asatām mārgam ekāṃta gata mānasam ||

निवृत्त कार्यम् सिद्धार्थम् प्रमद अभिरतम् सदा ।प्राप्तवन्तम् अभिप्रेतान् सर्वान् एव मनोरथान्॥

nivṛtta kāryam siddhārtham pramada abhiratam sadā |prāptavantam abhipretān sarvān eva manorathān ||

स्वाम् च पात्नीम् अभिप्रेताम् ताराम् च अपि समीप्सिताम् ।विहरंतम् अहो रात्रम् कृतार्थम् विगत ज्वरम्॥

svām ca pātnīm abhipretām tārām ca api samīpsitām |viharaṃtam aho rātram kṛtārtham vigata jvaram ||

क्रीडन्तम् इव देवेशम् गन्धर्व अप्सरसाम् गणैः ।मंत्रिषु न्यस्त कार्यम् च मंत्रिणाम् अनवेक्षकम्॥

krīḍantam iva deveśam gandharva apsarasām gaṇaiḥ |maṃtriṣu nyasta kāryam ca maṃtriṇām anavekṣakam ||

उच्छिन्न राज्य संदेहम् काम वृत्तम् इव स्थितम् ।निश्चित अर्थो अर्थ तत्त्वज्ञः काल धर्म विशेष वित्॥

ucchinna rājya saṃdeham kāma vṛttam iva sthitam |niścita artho artha tattvajñaḥ kāla dharma viśeṣa vit ||

प्रसाद्य वाक्यैः मधुरैः हेतुमद्भिः मनो रमैः ।वाक्यवित् वाक्य तत्त्वज्ञम् हरीशम् मारुतात्मजः॥

prasādya vākyaiḥ madhuraiḥ hetumadbhiḥ mano ramaiḥ |vākyavit vākya tattvajñam harīśam mārutātmajaḥ ||

हितम् तथ्यम् च पथ्यम् च साम धर्म अर्थ नीतिमत् ।प्रणय प्रीति संयुक्तम् विश्वास कृत निश्चयम्॥

hitam tathyam ca pathyam ca sāma dharma artha nītimat |praṇaya prīti saṃyuktam viśvāsa kṛta niścayam ||

हरीश्वरम् उपागम्य हनुमान् वाक्यम् अब्रवीत् ।राज्यम् प्राप्तम् यशः चैव कौली श्रीः अभिवर्थिता॥

harīśvaram upāgamya hanumān vākyam abravīt |rājyam prāptam yaśaḥ caiva kaulī śrīḥ abhivarthitā ||

मित्राणाम् संग्रहः शेषः तत् भवान् कर्तुम् अर्हति ।यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततम् साधु वर्तते॥

mitrāṇām saṃgrahaḥ śeṣaḥ tat bhavān kartum arhati |yo hi mitreṣu kālajñaḥ satatam sādhu vartate ||

तस्य राज्यम् च कीर्तिः च प्रतापः च अपि वर्धते ।यस्य कोशः च दण्डः च मित्राणि आत्मा च भूमिप ।समानि एतानि सर्वाणि स राज्यम् महत् अश्नुते॥

tasya rājyam ca kīrtiḥ ca pratāpaḥ ca api vardhate |yasya kośaḥ ca daṇḍaḥ ca mitrāṇi ātmā ca bhūmipa |samāni etāni sarvāṇi sa rājyam mahat aśnute ||

तत् भवान् वृत्त संपन्नः स्थितः पथि निरत्यये ।मित्रार्थम् अभिनीतार्थम् यथावत् कर्तुम् अर्हति॥

tat bhavān vṛtta saṃpannaḥ sthitaḥ pathi niratyaye |mitrārtham abhinītārtham yathāvat kartum arhati ||

संत्यज्य सर्व कर्माणि मित्रार्थम् यो न वर्तते ।संभ्रमात् हि कृत उत्साहः सः अनर्थेन अवरुध्यते॥

saṃtyajya sarva karmāṇi mitrārtham yo na vartate |saṃbhramāt hi kṛta utsāhaḥ saḥ anarthena avarudhyate ||

यो हि काल व्यतीतेषु मित्र कार्येषु वर्तते ।स कृत्वा महतो अपि अर्थान् न मित्रार्थेन युज्यते॥

yo hi kāla vyatīteṣu mitra kāryeṣu vartate |sa kṛtvā mahato api arthān na mitrārthena yujyate ||

तत् इदम् मित्रकार्यम् नः काल अतीतम् अरिंदम ।क्रियताम् राघवस्य एतत् वैदेह्याः परिमार्गणम्॥

tat idam mitrakāryam naḥ kāla atītam ariṃdama |kriyatām rāghavasya etat vaidehyāḥ parimārgaṇam ||

न च कालम् अतीतम् ते निवेदयति कालवित् ।त्वरमाणो अपि स प्राज्ञः तव राजन् वशानुगः॥

na ca kālam atītam te nivedayati kālavit |tvaramāṇo api sa prājñaḥ tava rājan vaśānugaḥ ||

कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घ बन्धुः च राघवः ।अप्रमेय प्रभावः च स्वयम् च अप्रतिमो गुणैः॥

kulasya hetuḥ sphītasya dīrgha bandhuḥ ca rāghavaḥ |aprameya prabhāvaḥ ca svayam ca apratimo guṇaiḥ ||

तस्य त्वम् कुरु वै कार्यम् पूर्वम् तेन कृतम् तव ।हरीश्वर हरि श्रेष्ठान् आज्ञापयितुम् अर्हसि॥

tasya tvam kuru vai kāryam pūrvam tena kṛtam tava |harīśvara hari śreṣṭhān ājñāpayitum arhasi ||

न हि तावत् भवेत् कालो व्यतीतः चोदनात् ऋते ।चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत् काल व्यतिक्रमः॥

na hi tāvat bhavet kālo vyatītaḥ codanāt ṛte |coditasya hi kāryasya bhavet kāla vyatikramaḥ ||

अकर्तुर् अपि कार्यस्य भवान् कर्ता हरीश्वर ।किम् पुनः प्रतिकर्तुः ते राज्येन च वधेन च॥

akartur api kāryasya bhavān kartā harīśvara |kim punaḥ pratikartuḥ te rājyena ca vadhena ca ||

शक्तिमान् अतिविक्रान्तो वानर ऋष्क गण ईश्वर ।कर्तुम् दाशरथेः प्रीतिम् आज्ञायाम् किम् नु सज्जसे॥

śaktimān ativikrānto vānara ṛṣka gaṇa īśvara |kartum dāśaratheḥ prītim ājñāyām kim nu sajjase ||

कामम् खलु शरैः शक्तः सुर असुर महा उरगान् ।वशे दाशरथिः कर्तुम् त्वत् प्रतिज्ञाम् अवेक्षते॥

kāmam khalu śaraiḥ śaktaḥ sura asura mahā uragān |vaśe dāśarathiḥ kartum tvat pratijñām avekṣate ||

प्राण त्याग अविशंकेन कृतम् तेन महत् प्रियम् ।तस्य मार्गाम वैदेहीम् पृथिव्याम् अपि च अंबरे॥

prāṇa tyāga aviśaṃkena kṛtam tena mahat priyam |tasya mārgāma vaidehīm pṛthivyām api ca aṃbare ||

न देवा न च गंधर्वा न असुरा न मरुत् गणाः ।न च यक्षा भयम् तस्य कुर्युः किम् इव राक्षसाः॥

na devā na ca gaṃdharvā na asurā na marut gaṇāḥ |na ca yakṣā bhayam tasya kuryuḥ kim iva rākṣasāḥ ||

तत् एवम् शक्ति युक्तस्य पूर्वम् प्रिय कृतः तथा ।रामस्य अर्हसि पिंगेश कर्तुम् सर्व आत्मना प्रियम्॥

tat evam śakti yuktasya pūrvam priya kṛtaḥ tathā |rāmasya arhasi piṃgeśa kartum sarva ātmanā priyam ||

न अधस्तात् अवनौ न अप्सु गतिः न उपरि च अम्बरे ।कस्यचित् सज्जते अस्माकम् कपीश्वर तव आज्ञया॥

na adhastāt avanau na apsu gatiḥ na upari ca ambare |kasyacit sajjate asmākam kapīśvara tava ājñayā ||

तत् आज्ञापय कः किम् ते कुतो वा अपि व्यवस्यतु ।हरयो हि अप्रधृष्याः ते सन्ति कोटि अग्रतो अनघ॥

tat ājñāpaya kaḥ kim te kuto vā api vyavasyatu |harayo hi apradhṛṣyāḥ te santi koṭi agrato anagha ||

तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा काले साधु निरूपितम् ।सुग्रीवः सत्त्व संपन्नः चकार मतिम् उत्तमाम्॥

tasya tad vacanam śrutvā kāle sādhu nirūpitam |sugrīvaḥ sattva saṃpannaḥ cakāra matim uttamām ||

संदिदेश अति मति मान् नीलम् नित्य कृत उद्यमम् ।दिक्षु सर्वासु सर्वेषाम् सैन्यानाम् उपसंग्रहे॥

saṃdideśa ati mati mān nīlam nitya kṛta udyamam |dikṣu sarvāsu sarveṣām sainyānām upasaṃgrahe ||

यथा सेना समग्रा मे यूथपालाः च सर्वशः ।समागच्छन्ति असंगेन सेनाग्राणि तथा कुरु॥

yathā senā samagrā me yūthapālāḥ ca sarvaśaḥ |samāgacchanti asaṃgena senāgrāṇi tathā kuru ||

ये तु अंतपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः ।समानयंतु ते शीघ्रम् त्वरिताः शासनात् मम ।स्वयम् च अनंतरम् सैन्यम् भवान् एव अनुपश्यतु॥

ye tu aṃtapālāḥ plavagāḥ śīghragā vyavasāyinaḥ |samānayaṃtu te śīghram tvaritāḥ śāsanāt mama |svayam ca anaṃtaram sainyam bhavān eva anupaśyatu ||

त्रि पंच रात्रात् ऊर्ध्वम् यः प्राप्नुयात् इह वानरः ।तस्य प्राण अन्तिको दण्डो न अत्र कार्या विचारणा॥

tri paṃca rātrāt ūrdhvam yaḥ prāpnuyāt iha vānaraḥ |tasya prāṇa antiko daṇḍo na atra kāryā vicāraṇā ||

हरीन् च वृद्धान् उपयातु स अंगदोभवान् मम आज्ञाम् अधिकृत्य निश्चितम् ।इति व्यवस्थाम् हरि पुंगव ईश्वरोविधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान्॥

harīn ca vṛddhān upayātu sa aṃgadobhavān mama ājñām adhikṛtya niścitam |iti vyavasthām hari puṃgava īśvarovidhāya veśma praviveśa vīryavān ||