Kanda.Sarga 4.31

स कामिनम् दीनम् अदीन सत्त्वःशोक अभिपन्नम् समुदीर्ण कोपम् ।नरेन्द्र सूनुर् नरदेव पुत्रम्रामानुजः पूर्वजम् इति उवाच॥

sa kāminam dīnam adīna sattvaḥśoka abhipannam samudīrṇa kopam |narendra sūnur naradeva putramrāmānujaḥ pūrvajam iti uvāca ||

न वानरः स्थास्यति साधु वृत्तेन मन्यते कर्म फल अनुषंगान् ।न भोक्ष्यते वानर राज्य लक्ष्मीम्तथा हि न अभिक्रमते अस्य बुद्धिः॥

na vānaraḥ sthāsyati sādhu vṛttena manyate karma phala anuṣaṃgān |na bhokṣyate vānara rājya lakṣmīmtathā hi na abhikramate asya buddhiḥ ||

मति क्षयात् ग्राम्य सुखेषु सक्तःतव प्रसाद अप्रतिकार बुद्धिः ।हतो अग्रजम् पश्यतु वालिनम्न राज्यम् एवम् विगुणस्य देयम्॥

mati kṣayāt grāmya sukheṣu saktaḥtava prasāda apratikāra buddhiḥ |hato agrajam paśyatu vālinamna rājyam evam viguṇasya deyam ||

न धारये कोपम् उदीर्ण वेगम्निहन्मि सुग्रीवम् असत्यम् अद्य ।हरि प्रवीरैः सह वालि पुत्रोनरेन्द्र पुत्र्या विचयम् करोतु॥

na dhāraye kopam udīrṇa vegamnihanmi sugrīvam asatyam adya |hari pravīraiḥ saha vāli putronarendra putryā vicayam karotu ||

तम् आत्त बाण आसनम् उत्पतंतम्निवेदित अर्थम् रण चण्ड कोपम् ।उवच रामः पर वीर हन्तास्व वेक्षितम् स अनुनयम् च वाक्यम्॥

tam ātta bāṇa āsanam utpataṃtamnivedita artham raṇa caṇḍa kopam |uvaca rāmaḥ para vīra hantāsva vekṣitam sa anunayam ca vākyam ||

न हि वै त्वत् विधो लोके पापम् एवम् समाचरेत् ।कोपम् आर्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः॥

na hi vai tvat vidho loke pāpam evam samācaret |kopam āryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ||

न इदम् अत्र त्वया ग्राह्यम् साधु वृत्तेन लक्ष्मण ।ताम् प्रीतिम् अनुवर्तस्व पूर्व वृत्तम् च संगतम्॥

na idam atra tvayā grāhyam sādhu vṛttena lakṣmaṇa |tām prītim anuvartasva pūrva vṛttam ca saṃgatam ||

साम उपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् ।वक्तुम् अर्हसि सुग्रीवम् व्यतीतम् काल पर्यये॥

sāma upahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan |vaktum arhasi sugrīvam vyatītam kāla paryaye ||

सो अग्रजेन अनुशिष्ट अर्थो यथावत् पुरुषर्षभः ।प्रविवेश पुरीम् वीरो लक्ष्मणः पर वीर हा॥

so agrajena anuśiṣṭa artho yathāvat puruṣarṣabhaḥ |praviveśa purīm vīro lakṣmaṇaḥ para vīra hā ||

ततः शुभ मतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहितेरतः ।लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनम् कपेः॥

tataḥ śubha matiḥ prājño bhrātuḥ priyahiterataḥ |lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanam kapeḥ ||

शक्र बाणासन प्रख्यम् धनुः कालांतक उपमः ।प्रगृह्य गिरि शृंगाभम् मन्दरः सानुमान् इव॥

śakra bāṇāsana prakhyam dhanuḥ kālāṃtaka upamaḥ |pragṛhya giri śṛṃgābham mandaraḥ sānumān iva ||

यथा उक्त कारी वचनम् उत्तरम् चैव स उत्तरम् ।बृहस्पति समो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजः तदा॥

yathā ukta kārī vacanam uttaram caiva sa uttaram |bṛhaspati samo buddhyā mattvā rāmānujaḥ tadā ||

काम क्रोध समुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः ।प्रभंजन इव अप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणः तदा॥

kāma krodha samutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ |prabhaṃjana iva aprītaḥ prayayau lakṣmaṇaḥ tadā ||

साल ताल अश्व कर्णाम् च तरसा पातयन् बलात् ।पर्यस्यन् गिरि कूटानि द्रुमान् अन्याम् च वेगितः॥

sāla tāla aśva karṇām ca tarasā pātayan balāt |paryasyan giri kūṭāni drumān anyām ca vegitaḥ ||

शिलाः च शकली कुर्वन् पद्भ्याम् गज इव आशु गः ।दूरम् एक पदम् त्यक्त्वा ययौ कार्यवशात् द्रुतम्॥

śilāḥ ca śakalī kurvan padbhyām gaja iva āśu gaḥ |dūram eka padam tyaktvā yayau kāryavaśāt drutam ||

ताम् अपश्यत् बल आकीर्णाम् हरिराज महापुरीम् ।दुर्गाम् इक्ष्वाकु शार्दूलः किष्किंधाम् गिरि संकटे॥

tām apaśyat bala ākīrṇām harirāja mahāpurīm |durgām ikṣvāku śārdūlaḥ kiṣkiṃdhām giri saṃkaṭe ||

रोषात् प्रस्फुरमाण ओष्ठः सुग्रीवम् प्रति लक्ष्मणः ।ददर्श वानरान् भीमान् किष्किंधाया बहिः चरान्॥

roṣāt prasphuramāṇa oṣṭhaḥ sugrīvam prati lakṣmaṇaḥ |dadarśa vānarān bhīmān kiṣkiṃdhāyā bahiḥ carān ||

तम् दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणम् पुरुषर्षभम्शैल शृंगाणि शतशः प्रवृद्धाम् च महीरुहान् ।जगृहुः कुंजर प्रख्या वानराः पर्वत अंतरे॥

tam dṛṣṭvā vānarāḥ sarve lakṣmaṇam puruṣarṣabhamśaila śṛṃgāṇi śataśaḥ pravṛddhām ca mahīruhān |jagṛhuḥ kuṃjara prakhyā vānarāḥ parvata aṃtare ||

तान् गृहीत प्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ।बभूव द्विगुणम् क्रुद्धो बहु इंधन इव अनलः॥

tān gṛhīta praharaṇān sarvān dṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ |babhūva dviguṇam kruddho bahu iṃdhana iva analaḥ ||

तम् ते भयपरीत अंगाः ख्सुब्धम् दृष्ट्वा प्लवंगमाः ।काल मृत्यु युगांताअभम् शतशो विद्रुता दिशः॥

tam te bhayaparīta aṃgāḥ khsubdham dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ |kāla mṛtyu yugāṃtāabham śataśo vidrutā diśaḥ ||

ततः सुग्रीव भवनम् प्रविश्य हरिपुंगवाः ।क्रोधम् आगमनम् चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन्॥

tataḥ sugrīva bhavanam praviśya haripuṃgavāḥ |krodham āgamanam caiva lakṣmaṇasya nyavedayan ||

तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषः तदा ।न तेषाम् कपि वीराणाम् शुश्राव वचनम् तदा॥

tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣaḥ tadā |na teṣām kapi vīrāṇām śuśrāva vacanam tadā ||

ततः सचिव संदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः ।गिरि कुंजर मेघ आभा नगर्या निर्ययुः तदा॥

tataḥ saciva saṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ |giri kuṃjara megha ābhā nagaryā niryayuḥ tadā ||

नख दंष्ट्र आयुधा सर्वे वीराः विकृत दर्शनाः ।सर्वे शार्दूल दर्पाः च सर्वे च विकृत आननाः॥

nakha daṃṣṭra āyudhā sarve vīrāḥ vikṛta darśanāḥ |sarve śārdūla darpāḥ ca sarve ca vikṛta ānanāḥ ||

दश नाग बलाः केचित् केचित् दश गुणोत्तराः ।केचित् नाग सहस्रस्य बभूवुः तुल्य वर्चसः॥

daśa nāga balāḥ kecit kecit daśa guṇottarāḥ |kecit nāga sahasrasya babhūvuḥ tulya varcasaḥ ||

ततः तैः कपिभिर् व्याप्ताम् द्रुम हस्तैर् महाबलैः ।अपश्यत् लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किंधाम् ताम् दुरासदम्॥

tataḥ taiḥ kapibhir vyāptām druma hastair mahābalaiḥ |apaśyat lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkiṃdhām tām durāsadam ||

ततः ते हरयः सर्वे प्राकार परिख अंतरात् ।निष्क्रम्य उदग्र सत्त्वाः तु तस्थुर् आविष्कृतम् तदा॥

tataḥ te harayaḥ sarve prākāra parikha aṃtarāt |niṣkramya udagra sattvāḥ tu tasthur āviṣkṛtam tadā ||

सुग्रीवस्य प्रमादम् च पूर्वजस्य अर्थम् आत्मवान् ।दृष्ट्वा कोप वशम् वीरः पुनर् एव जगाम सः॥

sugrīvasya pramādam ca pūrvajasya artham ātmavān |dṛṣṭvā kopa vaśam vīraḥ punar eva jagāma saḥ ||

स दीर्घ उष्ण महा उच्छ्वासः कोप संरक्त लोचनः ।बभूव नर शार्दूल स धूम इव पावकः॥

sa dīrgha uṣṇa mahā ucchvāsaḥ kopa saṃrakta locanaḥ |babhūva nara śārdūla sa dhūma iva pāvakaḥ ||

बाण शल्य स्फुरत् जिह्वः सायक आसन भोगवान् ।स्व तेजो विष संघातः पंच आस्य इव पन्नगः॥

bāṇa śalya sphurat jihvaḥ sāyaka āsana bhogavān |sva tejo viṣa saṃghātaḥ paṃca āsya iva pannagaḥ ||

तम् दीप्तम् इव कालाग्निम् नागेन्द्रम् इव कोपितम् ।समासाद्य अंगदः त्रासात् विषादम् अगमत् परम्॥

tam dīptam iva kālāgnim nāgendram iva kopitam |samāsādya aṃgadaḥ trāsāt viṣādam agamat param ||

सो अंगदम् रोष ताम्राक्षः संदिदेश महायशाः ।सुग्रीवः कथ्यताम् वत्स मम आगमनम् इति उत॥

so aṃgadam roṣa tāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ |sugrīvaḥ kathyatām vatsa mama āgamanam iti uta ||

एष रामानुजः प्राप्तः त्वत् सकाशम् अरिन्दमः ।भ्रातुर् व्यसन संतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः॥

eṣa rāmānujaḥ prāptaḥ tvat sakāśam arindamaḥ |bhrātur vyasana saṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ ||

तस्य वाक्यम् यदि रुचिः क्रियताम् साधु वानरः ।इति उक्त्वा शीघ्रम् आगच्छ वत्स वाक्यम् अरिन्दम॥

tasya vākyam yadi ruciḥ kriyatām sādhu vānaraḥ |iti uktvā śīghram āgaccha vatsa vākyam arindama ||

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टो अंगदो अब्रवीत् ।पितुः समीपम् आगम्य सौमित्रिः अयम् आगतः॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo aṃgado abravīt |pituḥ samīpam āgamya saumitriḥ ayam āgataḥ ||

अथ अंगदः तस्य सुतीव्र वाचासंभ्रांत भावः परिदीन वक्त्रः ।निर्गत्य पूर्वम् नृपतेः तरस्वीततो रुमायाः चरणौ ववन्दे॥

atha aṃgadaḥ tasya sutīvra vācāsaṃbhrāṃta bhāvaḥ paridīna vaktraḥ |nirgatya pūrvam nṛpateḥ tarasvītato rumāyāḥ caraṇau vavande ||

संगृह्य पादौ पितुः उग्रतेजाजग्राह मातुः पुनर् एव पादौ ।पादौ रुमायाः च निपीडयित्वानिवेदयामास ततः तत् अर्थम्॥

saṃgṛhya pādau pituḥ ugratejājagrāha mātuḥ punar eva pādau |pādau rumāyāḥ ca nipīḍayitvānivedayāmāsa tataḥ tat artham ||

स निद्रा मद संवीतो वानरो न विबुद्धवान् ।बभूव मद मत्तः च मदनेन च मोहितः॥

sa nidrā mada saṃvīto vānaro na vibuddhavān |babhūva mada mattaḥ ca madanena ca mohitaḥ ||

ततः किल किलाम् चक्रुः लक्ष्मणम् प्रेक्ष्य वानराः ।प्रसादयन्तः तम् क्रुद्धम् भय मोहित चेतसः॥

tataḥ kila kilām cakruḥ lakṣmaṇam prekṣya vānarāḥ |prasādayantaḥ tam kruddham bhaya mohita cetasaḥ ||

ते महा ओघ निभम् दृष्ट्वा वज्र अशनि सम स्वनम् ।सिंह नादम् समम् चक्रुर् लक्ष्मणस्य समीपतः॥

te mahā ogha nibham dṛṣṭvā vajra aśani sama svanam |siṃha nādam samam cakrur lakṣmaṇasya samīpataḥ ||

तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः ।मद विह्वल ताम्राक्षो व्याकुल स्रग्वि भूषणः॥

tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ |mada vihvala tāmrākṣo vyākula sragvi bhūṣaṇaḥ ||

अथ अंगद वचः श्रुत्वा तेन एव च समागतौ ।मंत्रिणो वानरेन्द्रस्य सम्मत उदार दर्शिनौ॥

atha aṃgada vacaḥ śrutvā tena eva ca samāgatau |maṃtriṇo vānarendrasya sammata udāra darśinau ||

प्लक्षः च एव प्रभावः च मंत्रिणौ अर्थ धर्मयोः ।वक्तुम् उच्चावचम् प्राप्तम् लक्ष्मणम् तौ शशंसतुः॥

plakṣaḥ ca eva prabhāvaḥ ca maṃtriṇau artha dharmayoḥ |vaktum uccāvacam prāptam lakṣmaṇam tau śaśaṃsatuḥ ||

प्रसादयित्वा सुग्रीवम् वचनैः स अर्थ निश्चितैः ।आसीनम् पर्युपासीनौ यथा शक्रम् मरुत्पतिम्॥

prasādayitvā sugrīvam vacanaiḥ sa artha niścitaiḥ |āsīnam paryupāsīnau yathā śakram marutpatim ||

सत्य संधौ महाभागौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ।वयस्य भावम् संप्राप्तौ राज्य अर्हौ राज्य दायिनौ॥

satya saṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāma lakṣmaṇau |vayasya bhāvam saṃprāptau rājya arhau rājya dāyinau ||

तयोः एको धनुष्पाणिर् द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान् मुंचन्ति वानराः॥

tayoḥ eko dhanuṣpāṇir dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ |yasya bhītāḥ pravepante nādān muṃcanti vānarāḥ ||

स एष राघव भ्राता लक्ष्मणो वाक्य सारथिः ।व्यवसाय रथः प्राप्तः तस्य रामस्य शासनात्॥

sa eṣa rāghava bhrātā lakṣmaṇo vākya sārathiḥ |vyavasāya rathaḥ prāptaḥ tasya rāmasya śāsanāt ||

अयम् च तनयो राजन् ताराया दयितो अंगदः ।लक्ष्मणेन सकाशम् ते प्रेषितः त्वरया अनघ॥

ayam ca tanayo rājan tārāyā dayito aṃgadaḥ |lakṣmaṇena sakāśam te preṣitaḥ tvarayā anagha ||

सः अयम् रोष परीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान् ।वानरान् वानरपते चक्षुसा निर्दहन इव॥

saḥ ayam roṣa parītākṣo dvāri tiṣṭhati vīryavān |vānarān vānarapate cakṣusā nirdahana iva ||

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वम् स पुत्र सह बान्धवः ।गच्छ शीघ्रम् महाराज रोषो हि अद्य उपशम्यताम्॥

tasya mūrdhnā praṇamya tvam sa putra saha bāndhavaḥ |gaccha śīghram mahārāja roṣo hi adya upaśamyatām ||

यथा आह रामो धर्मात्मा तत् कुरुष्व समाहितः ।राजन् तिष्ठ स्व समये भव सत्य प्रतिश्रवः॥

yathā āha rāmo dharmātmā tat kuruṣva samāhitaḥ |rājan tiṣṭha sva samaye bhava satya pratiśravaḥ ||