Kanda.Sarga 4.8

परितुष्टः तु सुग्रीवः तेन वाक्येन हर्षितः ।लक्ष्मणस्य अग्रजम् शूरम् इदम् वचनम् अब्रवीत्॥

parituṣṭaḥ tu sugrīvaḥ tena vākyena harṣitaḥ |lakṣmaṇasya agrajam śūram idam vacanam abravīt ||

सर्वथा अहम् अनुग्राह्यो देवतानाम् न संशयः ।उपपन्नः गुण उपेतः सखा यस्य भवान् मम॥

sarvathā aham anugrāhyo devatānām na saṃśayaḥ |upapannaḥ guṇa upetaḥ sakhā yasya bhavān mama ||

शक्यम् खलु भवेत् राम सहायेन त्वया अनघ ।सुर राज्यम् अपि प्राप्तुम् स्व राज्यम् किमुत प्रभो॥

śakyam khalu bhavet rāma sahāyena tvayā anagha |sura rājyam api prāptum sva rājyam kimuta prabho ||

सोऽहम् सभाज्यो बन्धूनाम् सुहृदाम् चैव राघव ।यस्य अग्नि साक्षिकम् मित्रम् लब्धम् राघव वंशजम्॥

so'ham sabhājyo bandhūnām suhṛdām caiva rāghava |yasya agni sākṣikam mitram labdham rāghava vaṃśajam ||

अहम् अपि अनुरूपः ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः ।न तु वक्तुम् समर्थोऽहम् त्वयि आत्मगतान् गुणान्॥

aham api anurūpaḥ te vayasyo jñāsyase śanaiḥ |na tu vaktum samartho'ham tvayi ātmagatān guṇān ||

महात्मनाम् तु भूयिष्ठम् त्वत् विधानाम् कृत आत्मनाम् ।निश्चला भवति प्रीतिः धैर्यम् आत्मवताम् वर॥

mahātmanām tu bhūyiṣṭham tvat vidhānām kṛta ātmanām |niścalā bhavati prītiḥ dhairyam ātmavatām vara ||

रजतम् वा सुवर्णम् वा शुभानि आभरणानि च ।अविभक्तानि साधूनाम् अवगच्छन्ति साधवः॥

rajatam vā suvarṇam vā śubhāni ābharaṇāni ca |avibhaktāni sādhūnām avagacchanti sādhavaḥ ||

आढ्यो वा अपि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।निर्दोषः च सदोषः च वयस्यः परमा गतिः॥

āḍhyo vā api daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā |nirdoṣaḥ ca sadoṣaḥ ca vayasyaḥ paramā gatiḥ ||

धन त्यागः सुख त्यागो देश त्यागोऽपि वा अनघः ।वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहम् दृष्ट्वा तथा विधम्॥

dhana tyāgaḥ sukha tyāgo deśa tyāgo'pi vā anaghaḥ |vayasyārthe pravartante sneham dṛṣṭvā tathā vidham ||

तत् तथा इति अब्रवीत् रामः सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् ।लक्ष्मणस्य अग्रतः लक्ष्म्या वासवस्य इव धीमतः॥

tat tathā iti abravīt rāmaḥ sugrīvam priya darśanam |lakṣmaṇasya agrataḥ lakṣmyā vāsavasya iva dhīmataḥ ||

ततो रामम् स्थितम् दृष्ट्वा लक्ष्मणम् च महाबलम् ।सुग्रीवः सर्वतः चक्षुः वने लोलम् अपातयत्॥

tato rāmam sthitam dṛṣṭvā lakṣmaṇam ca mahābalam |sugrīvaḥ sarvataḥ cakṣuḥ vane lolam apātayat ||

स ददर्श ततः सालम् अविदूरे हरीश्वरः ।सुपुष्पम् ईषत् पत्र आढ्यम् भ्रमरैः उपशोभितम्॥

sa dadarśa tataḥ sālam avidūre harīśvaraḥ |supuṣpam īṣat patra āḍhyam bhramaraiḥ upaśobhitam ||

तस्य एकाम् पर्ण बहुलाम् शाखाम् भंक्त्वा सुशोभिताम् ।रामस्य आस्तीर्य सुग्रीवो निषसाद स राघवः॥

tasya ekām parṇa bahulām śākhām bhaṃktvā suśobhitām |rāmasya āstīrya sugrīvo niṣasāda sa rāghavaḥ ||

तौ आसीनौ ततः दृष्ट्वा हनूमान् अपि लक्ष्मणम् ।साल शाखाम् समुत्पाट्य विनीतम् उपवेशयत्॥

tau āsīnau tataḥ dṛṣṭvā hanūmān api lakṣmaṇam |sāla śākhām samutpāṭya vinītam upaveśayat ||

सुख उपविष्टम् रामम् तु प्रसन्नम् उदधिम् यथा ।साल पुष्पाव संकीर्णे तस्मिन् गिरिवर उत्तमे॥

sukha upaviṣṭam rāmam tu prasannam udadhim yathā |sāla puṣpāva saṃkīrṇe tasmin girivara uttame ||

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा ।उवाच प्रणयाद् रामम् हर्ष व्याकुलित अक्षरम्॥

tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇayā śubhayā girā |uvāca praṇayād rāmam harṣa vyākulita akṣaram ||

अहम् विनिकृतो भ्रात्रा चरामि एष भयार्दितः ।ऋष्यमूकम् गिरि वरम् हृत भार्यः सुदुःखितः॥

aham vinikṛto bhrātrā carāmi eṣa bhayārditaḥ |ṛṣyamūkam giri varam hṛta bhāryaḥ suduḥkhitaḥ ||

सोऽहम् त्रस्तः भये मग्नः वने संब्रान्त चेतनः ।वालिना निकृतः भ्रात्रा कृत वैरः च राघव॥

so'ham trastaḥ bhaye magnaḥ vane saṃbrānta cetanaḥ |vālinā nikṛtaḥ bhrātrā kṛta vairaḥ ca rāghava ||

वालिनः मे भय आर्तस्य सर्वलोक अभयंकर ।मम अपि त्वम् अनाथस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि॥

vālinaḥ me bhaya ārtasya sarvaloka abhayaṃkara |mama api tvam anāthasya prasādam kartum arhasi ||

एवम् उक्तः तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ।प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवम् प्रहसन् इव॥

evam uktaḥ tu tejasvī dharmajño dharma vatsalaḥ |pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvam prahasan iva ||

उपकार फलम् मित्रम् अपकारो अरि लक्षणम् ।अद्य एव तम् वधिष्यामि तव भार्या अपहारिणम्॥

upakāra phalam mitram apakāro ari lakṣaṇam |adya eva tam vadhiṣyāmi tava bhāryā apahāriṇam ||

इमे हि मे महाभाग पत्रिणः तिग्म तेजसः ।कार्तिकेय वन उद्भूताः शरा हेम विभूषिताः॥

ime hi me mahābhāga patriṇaḥ tigma tejasaḥ |kārtikeya vana udbhūtāḥ śarā hema vibhūṣitāḥ ||

कन्क पत्र परिच्छन्ना महेन्द्र अशनि सन्निभाः ।सुपर्वाणः सुतीक्ष्ण अग्रा सरोषा भुजगा इव॥

kanka patra paricchannā mahendra aśani sannibhāḥ |suparvāṇaḥ sutīkṣṇa agrā saroṣā bhujagā iva ||

वालि सज्ञम् अमित्रम् ते भ्रातरम् कृत किल्बिषम् ।शरैः विनिहतम् पश्य विकीर्णम् इव पर्वतम्॥

vāli sajñam amitram te bhrātaram kṛta kilbiṣam |śaraiḥ vinihatam paśya vikīrṇam iva parvatam ||

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनी पतिः ।प्रहर्षम् अतुलम् लेभे साधु साध्विति च अब्रवीत्॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinī patiḥ |praharṣam atulam lebhe sādhu sādhviti ca abravīt ||

राम शोक अभिभूतो अहम् शोक आर्तानाम् भवान् गतिः ।वयस्य इति कृत्वा हि त्वयि अहम् परिदेवये॥

rāma śoka abhibhūto aham śoka ārtānām bhavān gatiḥ |vayasya iti kṛtvā hi tvayi aham paridevaye ||

त्वम् हि पाणि प्रदानेन वयस्यो मे अग्नि साक्षिकम् ।कृतः प्राणैः बहुमतः सत्येन च शपामि अहम्॥

tvam hi pāṇi pradānena vayasyo me agni sākṣikam |kṛtaḥ prāṇaiḥ bahumataḥ satyena ca śapāmi aham ||

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदामि अहम् ।दुःखम् अन्तर्गतम् तन् मे मनो हरति नित्यशः॥

vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaḥ pravadāmi aham |duḥkham antargatam tan me mano harati nityaśaḥ ||

एतावत् उक्त्वा वचनम् बाष्प दूषित लोचनः ।बाष्प दूषितया वाचा न उच्चैः श्क्नोति भाषितुम्॥

etāvat uktvā vacanam bāṣpa dūṣita locanaḥ |bāṣpa dūṣitayā vācā na uccaiḥ śknoti bhāṣitum ||

बाष्प वेगम् तु सहसा नदी वेगम् इव आगतम् ।धारयामास धैर्येण सुग्रीवः राम संनिधौ॥

bāṣpa vegam tu sahasā nadī vegam iva āgatam |dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvaḥ rāma saṃnidhau ||

स निगृह्य तु तम् बाष्पम् प्रमृज्य नयने शुभे ।विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवम् पुनरूचिवान्॥

sa nigṛhya tu tam bāṣpam pramṛjya nayane śubhe |viniḥśvasya ca tejasvī rāghavam punarūcivān ||

पुरा अहम् वलिना राम राज्यात् स्वात् अवरोपितः ।परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतो अस्मि बलीयसा॥

purā aham valinā rāma rājyāt svāt avaropitaḥ |paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto asmi balīyasā ||

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्यो अपि गरीयसी ।सुहृदः च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते॥

hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo api garīyasī |suhṛdaḥ ca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te ||

यत्नवान् च स दुष्टात्मा मद् विनाशाय राघव ।बहुशः तत् प्रयुक्ताः च वानरा निहता मया॥

yatnavān ca sa duṣṭātmā mad vināśāya rāghava |bahuśaḥ tat prayuktāḥ ca vānarā nihatā mayā ||

शंकया एतया अहम् च दृष्ट्वा त्वाम् अपि राघव ।न उपसर्पामि अहम् भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति॥

śaṃkayā etayā aham ca dṛṣṭvā tvām api rāghava |na upasarpāmi aham bhīto bhaye sarve hi bibhyati ||

केवलम् हि सहाया मे हनुमत् प्रमुखास्त्विमे ।अतः अहम् धारयामि अद्य प्राणान् कृच्छ्र गतः अपि सन्॥

kevalam hi sahāyā me hanumat pramukhāstvime |ataḥ aham dhārayāmi adya prāṇān kṛcchra gataḥ api san ||

एते हि कपयः स्निग्धा माम् रक्षन्ति समन्ततः ।सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यम् तिष्ठन्ति च स्थिते॥

ete hi kapayaḥ snigdhā mām rakṣanti samantataḥ |saha gacchanti gantavye nityam tiṣṭhanti ca sthite ||

संक्षेपः ते एष मे राम किम् उक्त्वा विस्तरम् हि ते ।स मे ज्येष्ठो रिपुः भ्राता वाली विश्रुत पौरुषः॥

saṃkṣepaḥ te eṣa me rāma kim uktvā vistaram hi te |sa me jyeṣṭho ripuḥ bhrātā vālī viśruta pauruṣaḥ ||

तद् विनाशे अपि मे दुःखम् प्रमृष्टम् स्यात् अनन्तरम् ।सुखम् मे जीवितम् चैव तद् विनाश निबन्धनम्॥

tad vināśe api me duḥkham pramṛṣṭam syāt anantaram |sukham me jīvitam caiva tad vināśa nibandhanam ||

एष मे राम शोकान्तः शोक आर्तेन निवेदितः ।दुःखितः सुखितः वा अपि सख्युः नित्यम् सखा गतिः॥

eṣa me rāma śokāntaḥ śoka ārtena niveditaḥ |duḥkhitaḥ sukhitaḥ vā api sakhyuḥ nityam sakhā gatiḥ ||

श्रुत्वा एतत् च वचः रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् ।किम् निमित्तम् अभूत् वैरम् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः॥

śrutvā etat ca vacaḥ rāmaḥ sugrīvam idam abravīt |kim nimittam abhūt vairam śrotum icchāmi tattvataḥ ||

सुखम् हि कारणम् श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।आनन्तर्यद् विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम्॥

sukham hi kāraṇam śrutvā vairasya tava vānara |ānantaryad vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam ||

बलवान् हि मम अमर्षः श्रुत्वा त्वाम् अवमानितम् ।वर्धते हृदय उत्कम्पी प्रावृड् वेग इव अंभसः॥

balavān hi mama amarṣaḥ śrutvā tvām avamānitam |vardhate hṛdaya utkampī prāvṛḍ vega iva aṃbhasaḥ ||

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावत् आरोप्यते धनुः ।सृष्टः च हि मया बाणो निरस्तः च रिपुः तव॥

hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvat āropyate dhanuḥ |sṛṣṭaḥ ca hi mayā bāṇo nirastaḥ ca ripuḥ tava ||

एवम् उक्तः तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना ।प्रहर्षम् अतुलम् लेभे चतुर्भिः सह वानरैः॥

evam uktaḥ tu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā |praharṣam atulam lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ ||

ततः प्रहृ^इष्ट वदनः सुग्रीवः लक्ष्मणाग्रजे ।वैरस्य कारणम् तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे॥

tataḥ prahṛ^iṣṭa vadanaḥ sugrīvaḥ lakṣmaṇāgraje |vairasya kāraṇam tattvam ākhyātum upacakrame ||