Loading
वाल्मीकि रामायण · 40 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंतानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान् वानरर्षभः ।अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ।अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः॥
tānuvāca hariśreṣṭho hanumān vānararṣabhaḥ |avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ |ahamāvārayiṣyāmi yuṣmākaṃ paripanthinaḥ ||
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरो ऽङ्गदः ।प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु॥
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro 'ṅgadaḥ |pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu ||
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ।अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम्॥
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā |akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam ||
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः ।साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन्॥
aṅgadasya mukhācchrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ |sādhu sādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan ||
पूजयित्वा ऽङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ।जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेगा इव द्रुतम्॥
pūjayitvā 'ṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham |jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvegā iva drutam ||
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः॥
te praviṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ ||
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।पपुः सर्वे मधु तदा रसवत् फलमाददुः॥
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm |papuḥ sarve madhu tadā rasavat phalamādaduḥ ||
उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागतान् ।ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान् मधुवने तदा॥
utpatya ca tataḥ sarve vanapālān samāgatān |tāḍayanti sma śataśaḥ saktān madhuvane tadā ||
मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।पिबन्ति सहिताः सर्वे निघ्नन्ति स्म तथा ऽपरे॥
madhūni droṇamātrāṇi bāhubhiḥ parigṛhya te |pibanti sahitāḥ sarve nighnanti sma tathā 'pare ||
केचित्पीत्वा ऽपविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ।मधूच्छिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः॥
kecitpītvā 'pavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |madhūcchiṣṭena kecicca jaghnuranyonyamutkaṭāḥ ||
अपरे वृक्षमूले तु शाखां गृह्य व्यवस्थिताः ।अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते॥
apare vṛkṣamūle tu śākhāṃ gṛhya vyavasthitāḥ |atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate ||
उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।क्षिपन्ति च तदा ऽन्योन्यं स्खलन्ति च तथा ऽपरे॥
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |kṣipanti ca tadā 'nyonyaṃ skhalanti ca tathā 'pare ||
केचित् क्ष्वेलां प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् ।हरयो मधुना मत्ताः केचित् सुप्ता महीतले॥
kecit kṣvelāṃ prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |harayo madhunā mattāḥ kecit suptā mahītale ||
कृत्वा केचिद्धसन्त्यन्ये केचित् कुर्वन्ति चेतरत् ।कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये केचिद्बुद्ध्यन्ति चेतरत्॥
kṛtvā keciddhasantyanye kecit kurvanti cetarat |kṛtvā kecidvadantyanye kecidbuddhyanti cetarat ||
ये ऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ।ते ऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः॥
ye 'pyatra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |te 'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ ||
जानुभिस्तु प्रकृष्टाश्च देवमार्गं प्रदर्शिताः ।अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः॥
jānubhistu prakṛṣṭāśca devamārgaṃ pradarśitāḥ |abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ ||
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः॥
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ ||
ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन्॥
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn ||
इहागच्छत गच्छामो वानरान् बलदर्पितान् ।बलेन वारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम्॥
ihāgacchata gacchāmo vānarān baladarpitān |balena vārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam ||
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहसा ययुः॥
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahasā yayuḥ ||
मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य तरसा तरुम् ।समभ्यधावद्वेगेन ते च सर्वे प्लवङ्गमाः॥
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya tarasā tarum |samabhyadhāvadvegena te ca sarve plavaṅgamāḥ ||
ते शिलाः पादपांश्चापि पर्वतांश्चापि वानराः ।गृहीत्वा ऽभ्यगमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः॥
te śilāḥ pādapāṃścāpi parvatāṃścāpi vānarāḥ |gṛhītvā 'bhyagaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ ||
ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः॥
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ ||
वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान् बलदर्पितान् ।अभ्यक्रामंस्ततो वीराः पालास्तत्र सहस्रशः॥
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |abhyakrāmaṃstato vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ ||
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा॥
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |abhyadhāvanta vegena hanumatpramukhāstadā ||
तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितो ऽङ्गदः॥
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito 'ṅgadaḥ ||
मदान्धश्च न वेदैनमार्यको ऽयं ममेति सः ।अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले॥
madāndhaśca na vedainamāryako 'yaṃ mameti saḥ |athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale ||
स भग्नबाहूरुभुजो विह्वलः शोणितोक्षितः ।मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः॥
sa bhagnabāhūrubhujo vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ |mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ ||
स समाश्वस्य सहसा संक्रुद्धो राजमातुलः ।वानरान् वारयामास दण्डेन मधुमोहितान्॥
sa samāśvasya sahasā saṃkruddho rājamātulaḥ |vānarān vārayāmāsa daṇḍena madhumohitān ||
स कथंचिद्विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।उवाचैकान्तमाश्रित्य भृत्यान् स्वान् समुपागतान्॥
sa kathaṃcidvimuktastairvānarairvānararṣabhaḥ |uvācaikāntamāśritya bhṛtyān svān samupāgatān ||
एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति॥
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati ||
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे ।अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान्॥
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān ||
इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः ।पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम्॥
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetat sugrīvasya mahātmanaḥ |pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam ||
स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः ।घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान्॥
sa vānarānimān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ |ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān ||
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः ।अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति॥
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo no bhaviṣyati ||
एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः ।जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः॥
evamuktvā dadhimukho vanapālān mahābalaḥ |jagāma sahasotpatya vanapālaiḥ samanvitaḥ ||
निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः॥
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ ||
रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह॥
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha ||
सन्निपत्य महावीर्यः सर्वैस्तैः परिवारितः ।हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः॥
sannipatya mahāvīryaḥ sarvaistaiḥ parivāritaḥ |harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ ||
स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत्॥
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat ||