Loading
वाल्मीकि रामायण · 27 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंभ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं रामनिर्जितम् ।शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः॥
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śayānaṃ rāmanirjitam |śokavegaparītātmā vilalāpa vibhīṣaṇaḥ ||
वीर विक्रान्त विख्यात विनीत नयकोविद ।महार्हशयनोपेत किं शेषे ऽद्य हतो भुवि॥
vīra vikrānta vikhyāta vinīta nayakovida |mahārhaśayanopeta kiṃ śeṣe 'dya hato bhuvi ||
विक्षिप्य दीर्घौ निश्चेष्टौ भुजावङ्गदभूषितौ ।मुकुटेनापवृत्तेन भास्कराकारवर्चसा॥
vikṣipya dīrghau niśceṣṭau bhujāvaṅgadabhūṣitau |mukuṭenāpavṛttena bhāskarākāravarcasā ||
तदिदं वीर सम्प्राप्तं मया पूर्वं समीरितम् ।काममोहपरीतस्य यत्ते न रुचितं वचः॥
tadidaṃ vīra samprāptaṃ mayā pūrvaṃ samīritam |kāmamohaparītasya yatte na rucitaṃ vacaḥ ||
यन्न दर्पात् प्रहस्तो वा नेन्द्रजिन्नापरे जनाः ।न कुम्भकर्णो ऽतिरथो नातिकायो नरान्तकः ।न स्वयं त्वममन्येथास्तस्योदर्को ऽयमागतः॥
yanna darpāt prahasto vā nendrajinnāpare janāḥ |na kumbhakarṇo 'tiratho nātikāyo narāntakaḥ |na svayaṃ tvamamanyethāstasyodarko 'yamāgataḥ ||
गतः सेतुः सुनीतानां गतो धर्मस्य विग्रहः ।गतः सत्त्वस्य सङ्क्षेपः प्रस्तावानां गतिर्गता॥
gataḥ setuḥ sunītānāṃ gato dharmasya vigrahaḥ |gataḥ sattvasya saṅkṣepaḥ prastāvānāṃ gatirgatā ||
आदित्यः पतितो भूमौ मग्नस्तमसि चन्द्रमाः॥
ādityaḥ patito bhūmau magnastamasi candramāḥ ||
चित्रभानुः प्रशान्तार्चिर्व्यवसायो निरुद्यमः ।अस्मिन्निपतिते भूमौ वीरे शस्त्रभृतां वरे॥
citrabhānuḥ praśāntārcirvyavasāyo nirudyamaḥ |asminnipatite bhūmau vīre śastrabhṛtāṃ vare ||
किं शेषमिव लोकस्य हतवीरस्य साम्प्रतम् ।रणे राक्षसशार्दूले प्रसुप्त इव पांसुषु॥
kiṃ śeṣamiva lokasya hatavīrasya sāmpratam |raṇe rākṣasaśārdūle prasupta iva pāṃsuṣu ||
धृतिप्रवालः प्रसहाग्र्यपुष्पस्तपोबलः शौर्यनिबद्धमूलः ।रणे महान् राक्षसराजवृक्षः सम्मर्दितो राघवमारुतेन॥
dhṛtipravālaḥ prasahāgryapuṣpastapobalaḥ śauryanibaddhamūlaḥ |raṇe mahān rākṣasarājavṛkṣaḥ sammardito rāghavamārutena ||
तेजोविषाणः कुलवंशवंशः कोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहः सुप्तः क्षितौ रावणगन्धहस्ती॥
tejoviṣāṇaḥ kulavaṃśavaṃśaḥ kopaprasādāparagātrahastaḥ |ikṣvākusiṃhāvagṛhītadehaḥ suptaḥ kṣitau rāvaṇagandhahastī ||
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निश्वासधूमः स्वबलप्रतापः ।प्रतापवान् संयति राक्षसाग्निर्निर्वापितो रामपयोधरेण॥
parākramotsāhavijṛmbhitārcirniśvāsadhūmaḥ svabalapratāpaḥ |pratāpavān saṃyati rākṣasāgnirnirvāpito rāmapayodhareṇa ||
सिंहर्क्षलाङ्गूलककुद्विषाणः पराभिजिद्गन्धनगन्धहस्ती ।रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः क्षितीश्वरव्याघ्रहतो ऽवसन्नः॥
siṃharkṣalāṅgūlakakudviṣāṇaḥ parābhijidgandhanagandhahastī |rakṣovṛṣaścāpalakarṇacakṣuḥ kṣitīśvaravyāghrahato 'vasannaḥ ||
वदन्तं हेतुमद्वाक्यं परिमृष्टार्थनिश्चयम् ।रामः शोकसमाविष्टमित्युवाच विभीषणम्॥
vadantaṃ hetumadvākyaṃ parimṛṣṭārthaniścayam |rāmaḥ śokasamāviṣṭamityuvāca vibhīṣaṇam ||
नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः ।अत्युन्नतमहोत्साहः पतितो ऽयमशङ्कितः॥
nāyaṃ vinaṣṭo niśceṣṭaḥ samare caṇḍavikramaḥ |atyunnatamahotsāhaḥ patito 'yamaśaṅkitaḥ ||
नैवं विनष्टाः शोच्यन्ते क्षत्रधर्ममवस्थिताः ।वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे॥
naivaṃ vinaṣṭāḥ śocyante kṣatradharmamavasthitāḥ |vṛddhimāśaṃsamānā ye nipatanti raṇājire ||
येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता ।तस्मिन् कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम्॥
yena sendrāstrayo lokāstrāsitā yudhi dhīmatā |tasmin kālasamāyukte na kālaḥ pariśocitum ||
नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन ।परैर्वा हन्यते वीरः परान् वा हन्ति संयुगे॥
naikāntavijayo yuddhe bhūtapūrvaḥ kadācana |parairvā hanyate vīraḥ parān vā hanti saṃyuge ||
इयं हि पूर्वैः सन्दिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता ।क्षत्रियो निहतः सङ्ख्ये न शोच्य इति निश्चय॥
iyaṃ hi pūrvaiḥ sandiṣṭā gatiḥ kṣatriyasammatā |kṣatriyo nihataḥ saṅkhye na śocya iti niścaya ||
तदेवं निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वमास्थाय विज्वरः ।यदिहानन्तरं कार्यं कल्प्यं तदनुचिन्तय॥
tadevaṃ niścayaṃ dṛṣṭvā tattvamāsthāya vijvaraḥ |yadihānantaraṃ kāryaṃ kalpyaṃ tadanucintaya ||
तमुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं विभीषणः ।उवाच शोकसन्तप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम्॥
tamuktavākyaṃ vikrāntaṃ rājaputraṃ vibhīṣaṇaḥ |uvāca śokasantapto bhrāturhitamanantaram ||
यो ऽयं विमर्देषु न भग्नपूर्वः सुरैः समेतैः सह वासवेन ।भवन्तमासाद्य रणे विभग्नो वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः॥
yo 'yaṃ vimardeṣu na bhagnapūrvaḥ suraiḥ sametaiḥ saha vāsavena |bhavantamāsādya raṇe vibhagno velāmivāsādya yathā samudraḥ ||
अनेन दत्तानि सुपूजितानि भुक्ताश्च भोगा निभृताश्च भृत्याः ।धनानि मित्रेषु समर्पितानि वैराण्यमित्रेषु च यापितानि॥
anena dattāni supūjitāni bhuktāśca bhogā nibhṛtāśca bhṛtyāḥ |dhanāni mitreṣu samarpitāni vairāṇyamitreṣu ca yāpitāni ||
एषोहिताग्निश्च महातपाश्च वेदान्तगः कर्मसु चाग्र्यवीर्यः ।एतस्य यत् प्रेतगतस्य कृत्यं तत् कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात्॥
eṣohitāgniśca mahātapāśca vedāntagaḥ karmasu cāgryavīryaḥ |etasya yat pretagatasya kṛtyaṃ tat kartumicchāmi tava prasādāt ||
स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा सम्बोधितः साधु विभीषणेन ।आज्ञापयामास नरेन्द्रसूनुः स्वर्गीयमाधानमदीनसत्त्वः॥
sa tasya vākyaiḥ karuṇairmahātmā sambodhitaḥ sādhu vibhīṣaṇena |ājñāpayāmāsa narendrasūnuḥ svargīyamādhānamadīnasattvaḥ ||
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् ।क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव॥
maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam |kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः॥
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ ||