Kanda.Sarga 6.42

ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् ।न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः॥

tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram |nyavedayan purīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ ||

रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः ।विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं सो ऽध्यरोहत॥

ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ |vidhānaṃ dviguṇaṃ kṛtvā prāsādaṃ so 'dhyarohata ||

स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् ।असङ्ख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः॥

sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām |asaṅkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ ||

स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् ।कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरो ऽभवत्॥

sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām |kathaṃ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo 'bhavat ||

स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः ।राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः॥

sa cintayitvā suciraṃ dhairyamālambya rāvaṇaḥ |rāghavaṃ hariyūthāṃśca dadarśāyatalocanaḥ ||

राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे ।लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम्॥

rāghavaḥ saha sainyena mudito nāma pupluve |laṅkāṃ dadarśa guptāṃ vai sarvato rākṣasairvṛtām ||

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् ।जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा॥

dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkāṃ citradhvajapatākinīm |jagāma sahasā sītāṃ dūyamānena cetasā ||

अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा ।पीड्यते शोकसन्तप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी॥

atra sā mṛgaśāvākṣī matkṛte janakātmajā |pīḍyate śokasantaptā kṛśā sthaṇḍilaśāyinī ||

पीड्यमानां स धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन् ।क्षिप्रमाज्ञापयामास वानरान् द्विषतां वधे॥

pīḍyamānāṃ sa dharmātmā vaidehīmanucintayan |kṣipramājñāpayāmāsa vānarān dviṣatāṃ vadhe ||

एवमुक्ते तु वचने रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।सङ्घर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन्॥

evamukte tu vacane rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |saṅgharṣamāṇāḥ plavagāḥ siṃhanādairanādayan ||

शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा ।इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरियूथपाः॥

śikharairvikirāmaināṃ laṅkāṃ muṣṭibhireva vā |iti sma dadhire sarve manāṃsi hariyūthapāḥ ||

उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि शिखराणि महान्ति च ।तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः॥

udyamya giriśṛṅgāṇi śikharāṇi mahānti ca |tarūṃścotpāṭya vividhāṃstiṣṭhanti hariyūthapāḥ ||

प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः ।राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा॥

prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ |rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkāmāruruhustadā ||

ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः ।लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः॥

te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ |laṅkāmevābhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ ||

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवङ्गमाः ।प्राकाराग्राण्यरण्यानि ममन्थुस्तोरणानि च॥

te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṅgamāḥ |prākārāgrāṇyaraṇyāni mamanthustoraṇāni ca ||

परिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः ।पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः॥

parikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ |pāṃsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ ||

ततः सहस्रयूथाश्च कोटीयूथाश्च वानराः ।कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा॥

tataḥ sahasrayūthāśca koṭīyūthāśca vānarāḥ |koṭīśatayutāścānye laṅkāmāruruhustadā ||

काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवङ्गमाः ।कैलासशिखराभाणि गोपुराणि प्रमथ्य च॥

kāñcanāni pramṛdnantastoraṇāni plavaṅgamāḥ |kailāsaśikharābhāṇi gopurāṇi pramathya ca ||

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसन्निभाः॥

āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |laṅkāṃ tāmabhidhāvanti mahāvāraṇasannibhāḥ ||

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः॥

jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ ||

इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः॥

ityevaṃ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ ||

वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः ।निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ।एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम्॥

vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca vanagocaraḥ |nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṃ hariyūthapāḥ |etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam ||

पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः॥

pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |āvṛtya balavāṃstasthau haribhirjitakāśibhiḥ ||

साहाय्यार्थं तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः ।पनसश्च महाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः॥

sāhāyyārthaṃ tu tasyaiva niviṣṭaḥ praghaso hariḥ |panasaśca mahābāhurvānarairbahubhirvṛtaḥ ||

दक्षिणं द्वारमागम्य वीरः शतवलिः कपिः ।आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः॥

dakṣiṇaṃ dvāramāgamya vīraḥ śatavaliḥ kapiḥ |āvṛtya balavāṃstasthau viṃśatyā koṭibhirvṛtaḥ ||

सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारापिता हरिः ।आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टिकोटिभिरावृतः॥

suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatastārāpitā hariḥ |āvṛtya balavāṃstasthau ṣaṣṭikoṭibhirāvṛtaḥ ||

उत्तरं द्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह ।आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः॥

uttaraṃ dvāramāsādya rāmaḥ saumitriṇā saha |āvṛtya balavāṃstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ ||

गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः ।वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः॥

golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ |vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ ||

ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थो रामस्य पार्श्वतः॥

ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastastho rāmasya pārśvataḥ ||

सन्नद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः ।वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः॥

sannaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |vṛto yattaistu sacivaistasthau tatra mahābalaḥ ||

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम्॥

gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |samantāt paridhāvanto rarakṣurharivāhinīm ||

ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः ।निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा॥

tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutamājñāpayattadā ||

एतच्छुत्वा ततो वाक्यं रावणस्य मुखोद्गतम् ।सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः॥

etacchutvā tato vākyaṃ rāvaṇasya mukhodgatam |sahasā bhīmanirghoṣamudghuṣṭaṃ rajanīcaraiḥ ||

ततः प्रचोदिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः ।हेमकोणाहता भीमा राक्षसानां समन्ततः॥

tataḥ pracoditā bheryaścandrapāṇḍarapuṣkarāḥ |hemakoṇāhatā bhīmā rākṣasānāṃ samantataḥ ||

विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः ।राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः॥

vineduśca mahāghoṣāḥ śaṅkhāḥ śatasahasraśaḥ |rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ mukhamārutapūritāḥ ||

ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्का रजनीचराः ।विद्युन्मण्डलसन्नद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः॥

te babhuḥ śubhanīlāṅgāḥ saśaṅkā rajanīcarāḥ |vidyunmaṇḍalasannaddhāḥ sabalākā ivāmbudāḥ ||

निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः ।समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः॥

niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ |samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ ||

ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः ।मलयः पूरितो येन स सानुप्रस्थकन्दरः॥

tato vānarasainyena mukto nādaḥ samantataḥ |malayaḥ pūrito yena sa sānuprasthakandaraḥ ||

शङ्खदुन्दुभिसङ्घुष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम् ।पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चैव नादयन्॥

śaṅkhadundubhisaṅghuṣṭaḥ siṃhanādastarasvinām |pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgaraṃ caiva nādayan ||

गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां हेषितैरपि ।रथानां नेमिघोषैश्च रक्षसां वदनस्वनः॥

gajānāṃ bṛṃhitaiḥ sārdhaṃ hayānāṃ heṣitairapi |rathānāṃ nemighoṣaiśca rakṣasāṃ vadanasvanaḥ ||

एतस्मिन्नन्तरे घोरः सङ्ग्रामः समवर्तत ।रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा॥

etasminnantare ghoraḥ saṅgrāmaḥ samavartata |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā ||

ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः ।निजघ्नुर्वानरान् घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान्॥

te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ |nijaghnurvānarān ghorāḥ kathayantaḥ svavikramān ||

राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत्॥

rājā jayati sugrīva iti śabdo mahānabhūt ||

राजन् जय जयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथान्ततः ।तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः ।निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः॥

rājan jaya jayetyuktvā svasvanāmakathāntataḥ |tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ |nijaghnustāni rakṣāṃsi nakhairdantaiśca vegitāḥ ||

राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् ।भिन्दिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन्॥

rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān |bhindipālaiśca khaḍgaiśca śūlaiścaiva vyadārayan ||

वानराश्चापि सङ्क्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीगताः ।राक्षसान् पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवङ्गमाः॥

vānarāścāpi saṅkruddhāḥ prākārasthān mahīgatāḥ |rākṣasān pātayāmāsuḥ samāplutya plavaṅgamāḥ ||

स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः ।रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः॥

sa samprahārastumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvādbhutopamaḥ ||