Loading
वाल्मीकि रामायण · 63 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंनरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः॥
narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ |devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ ||
आरूढो मेघसङ्काशं वारणेन्द्रं महोदरः।वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान्॥
ārūḍho meghasaṅkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ |vāliputraṃ mahāvīryamabhidudrāva vīryavān ||
भ्रातृव्यसनसन्तप्तस्तथा देवान्तको बली।आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत्॥
bhrātṛvyasanasantaptastathā devāntako balī |ādāya parighaṃ dīptamaṅgadaṃ samabhidravat ||
रथमादित्यसङ्काशं युक्तं परमवाजिभिः।आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात्॥
rathamādityasaṅkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ |āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyayāt ||
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैर्ऋतेन्द्रैरभिद्रुतः।वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः॥
sa tribhirdevadarpaghnairnairṛtendrairabhidrutaḥ |vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ ||
देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसा ऽङ्गदः।महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तमिवाशनिम्॥
devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasā 'ṅgadaḥ |mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptamivāśanim ||
त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः।स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तदा ऽङ्गदः॥
triśirāstaṃ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ |sa vṛkṣaṃ kṛttamālokya utpapāta tadā 'ṅgadaḥ ||
स ववर्ष ततो वृक्षान् शैलांश्च कपिकुञ्जरः।तान् प्रचिच्छेद सङ्क्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः॥
sa vavarṣa tato vṛkṣān śailāṃśca kapikuñjaraḥ |tān praciccheda saṅkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ ||
परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज च सुरान्तकः।त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमबिदुद्राव सायकैः॥
parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja ca surāntakaḥ |triśirāścāṅgadaṃ vīramabidudrāva sāyakaiḥ ||
गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः।जघानोरसि सङ्क्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः॥
gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ |jaghānorasi saṅkruddhastomarairvajrasannibhaiḥ ||
देवान्तकश्च सङ्क्रुद्धः परिघेण तदा ऽङ्गदम्।उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान्॥
devāntakaśca saṅkruddhaḥ parigheṇa tadā 'ṅgadam |upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān ||
स त्रिभिर्नैर्ऋतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः।न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान्॥
sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapat samabhidrutaḥ |na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān ||
स वेगवान् महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः।तलेन भृशमुत्पत्य जघानास्य महागजम्॥
sa vegavān mahāvegaṃ kṛtvā paramadurjayaḥ |talena bhṛśamutpatya jaghānāsya mahāgajam ||
तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य संयुगे।पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः॥
tasya tena prahāreṇa nāgarājasya saṃyuge |petaturlocane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ ||
विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः।देवान्तकमभिप्लुत्य ताडयामास संयुगे॥
viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ |devāntakamabhiplutya tāḍayāmāsa saṃyuge ||
स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धूत इव द्रुमः।लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात्॥
sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhūta iva drumaḥ |lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt ||
अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली।आविध्य परिघं घोरमाजघान तदा ऽङ्गदम्॥
athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrāddevāntako balī |āvidhya parighaṃ ghoramājaghāna tadā 'ṅgadam ||
परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा।जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह॥
parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā |jānubhyāṃ patito bhūmau punarevotpapāta ha ||
तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः।घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटे ऽभिजघान ह॥
tamutpatantaṃ triśirāstribhirbāṇairajihmagaiḥ |ghorairharipateḥ putraṃ lalāṭe 'bhijaghāna ha ||
ततो ऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः।हनुमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः॥
tato 'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhirnairṛtapuṅgavaiḥ |hanumānapi vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ ||
ततश्चिक्षेप शेलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा।तद्रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः॥
tataścikṣepa śelāgraṃ nīlastriśirase tadā |tadrāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ ||
तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम्।सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरः शिरः॥
tadbāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam |savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta giraḥ śiraḥ ||
ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा।परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे॥
tato jṛmbhitamālokya harṣāddevāntakastadā |parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave ||
तमापतन्तमुत्प्लुत्य हनुमान् मारुतात्मजः।आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना॥
tamāpatantamutplutya hanumān mārutātmajaḥ |ājaghāna tadā mūrdhni vajrakalpena muṣṭinā ||
शिरसि प्रहरन् वीरस्तदा वायुसुतो बली।नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान् स महाकपिः॥
śirasi praharan vīrastadā vāyusuto balī |nādenākampayaccaiva rākṣasān sa mahākapiḥ ||
स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः।देवान्तको राक्षसराजसूनुर्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात॥
sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ |devāntako rākṣasarājasūnurgatāsururvyāṃ sahasā papāta ||
तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम्॥
tasmin hate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau |kruddhastrimūrdhā niśitāgramugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam ||
महोदरस्तु सङ्क्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम्।भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिमानिव॥
mahodarastu saṅkruddhaḥ kuñjaraṃ parvatopamam |bhūyaḥ samadhiruhyāśu mandaraṃ raśmimāniva ||
ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योरस्यपातयत्।गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव तोयदः॥
tato bāṇamayaṃ varṣaṃ nīlasyorasyapātayat |girau varṣaṃ taḍiccakracāpavāniva toyadaḥ ||
ततः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः।नीलो बभूवाथ निसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन॥
tataḥ śaraughairabhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ |nīlo babhūvātha nisṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena ||
ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य सञ्ज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम्।ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि॥
tatastu nīlaḥ pratilabhya sañjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam |tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni ||
ततः स शैलेन्द्रनिपातभग्नो महोदरस्तेन महाद्विपेन।विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथा ऽद्रिः॥
tataḥ sa śailendranipātabhagno mahodarastena mahādvipena |vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta vajrābhihato yathā 'driḥ ||
पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे।हनुमन्तं च सङ्क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः॥
pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade |hanumantaṃ ca saṅkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||
स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली॥
sa vāyusūnuḥ kupitaścikṣepa śikharaṃ gireḥ |triśirāstaccharaistīkṣṇairbibheda bahudhā balī ||
तद्व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं महाकपिः।विससर्ज रणे तस्मिन् रावणस्य सुतं प्रति॥
tadvyarthaṃ śikharaṃ dṛṣṭvā drumavarṣaṃ mahākapiḥ |visasarja raṇe tasmin rāvaṇasya sutaṃ prati ||
तमापन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान्।त्रिशिरा निसितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च॥
tamāpantamākāśe drumavarṣaṃ pratāpavān |triśirā nisitairbāṇaiściccheda ca nanāda ca ||
ततो हनूमानुत्प्लुत्य हयांत्रिशिरसस्तदा।विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव॥
tato hanūmānutplutya hayāṃtriśirasastadā |vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍiva ||
अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिमिवान्तकः।चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः॥
atha śaktiṃ samādāya kālarātrimivāntakaḥ |cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ ||
दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम्।गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च॥
divaḥ kṣiptāmivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptāmasaṅgatām |gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca ||
तां दृष्ट्वा घोरसङ्काशां शक्तिं भग्नां हनूमता।प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा इव॥
tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṅkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā |prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā iva ||
ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः।निजघान तदा व्यूढे वायुपुत्रस्य वक्षसि॥
tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ |nijaghāna tadā vyūḍhe vāyuputrasya vakṣasi ||
खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान् मारुतात्मजः।आजघान त्रिशिरसं तलेनोरसि वीर्यवान्॥
khaḍgaprahārābhihato hanūmān mārutātmajaḥ |ājaghāna triśirasaṃ talenorasi vīryavān ||
स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि।निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः॥
sa talābhihatastena srastahastāyudho bhuvi |nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ ||
स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः।ननाद गिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैर्ऋतान्॥
sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ |nanāda girisaṅkāśastrāsayan sarvanairṛtān ||
अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः।उत्पत्य च हमूमन्तं ताडयामास मुष्टिना॥
amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ |utpatya ca hamūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā ||
तेन मुष्टिप्रहारेण सञ्चुकोप महाकपिः।कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम्॥
tena muṣṭiprahāreṇa sañcukopa mahākapiḥ |kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham ||
स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि।क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतो ऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः॥
sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni |kruddhaḥ praciccheda suto 'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ ||
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि।पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथा ऽर्कमार्गात्॥
tānyāyatākṣāṇyagasannibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni |petuḥ śirāṃsīndraripordharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathā 'rkamārgāt ||
तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमता शक्रपराक्रमेण।नेदुः प्लवङ्गाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात्॥
tasmin hate devaripau triśīrṣe hanūmatā śakraparākrameṇa |neduḥ plavaṅgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt ||
हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम्।हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ॥
hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram |hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau ||
चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः।जग्राहार्चिष्मतीं घोरां गदां सर्वायसीं शुभाम्॥
cukopa paramāmarṣī matto rākṣasapuṅgavaḥ |jagrāhārciṣmatīṃ ghorāṃ gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām ||
हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम्।विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम्॥
hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitaphenilām |virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām ||
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्याविभूषिताम्।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम्॥
tejasā sampradīptāgrāṃ raktamālyāvibhūṣitām |airāvatamahāpadmasārvabhaumabhayāvahām ||
गदामादाय सङ्क्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः।हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन्॥
gadāmādāya saṅkruddho matto rākṣasapuṅgavaḥ |harīn samabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan ||
अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम्।मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली॥
atharṣabhaḥ samutpatya vānaro rāvaṇānujam |mattānīkamupāgamya tasthau tasyāgrato balī ||
तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम्।आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया॥
taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam |ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā ||
स तया ऽभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः।भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्त्राव रुधिरं बहु॥
sa tayā 'bhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ |bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ sustrāva rudhiraṃ bahu ||
स सम्प्राप्य चिरात् सञ्ज्ञामृषभो वानरर्षभः।अबिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः॥
sa samprāpya cirāt sañjñāmṛṣabho vānararṣabhaḥ |abidudrāva vegena gadāṃ tasya mahātmanaḥ ||
गृहीत्वा तां गदां भीमामाविध्य च पुनःपुनः।मत्तानीकं महात्मानं जघान रणमूर्धनि॥
gṛhītvā tāṃ gadāṃ bhīmāmāvidhya ca punaḥpunaḥ |mattānīkaṃ mahātmānaṃ jaghāna raṇamūrdhani ||
स स्वया गदया भग्नो विशीर्णदशनेक्षणः।निपपात ततो मत्तो वज्राहत इवाचलः॥
sa svayā gadayā bhagno viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ |nipapāta tato matto vajrāhata ivācalaḥ ||
विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि।पतिते राक्षसे तस्मिन् विद्रुतं राक्षसं बलम्॥
viśīrṇanayane bhūmau gatasattve gatāyuṣi |patite rākṣase tasmin vidrutaṃ rākṣasaṃ balam ||
तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैर्ऋतानां बलमर्णवाभम्।त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसन्निकाशम्॥
tasmin hate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balamarṇavābham |tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasannikāśam ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptatitamaḥ sargaḥ ||