Loading
Valmiki Ramayana · 101 verses
Read this chapter as a bookएवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः।श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत्॥
evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ |śrutvā śokābhitaptasya triśirā vākyamabravīt ||
एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः।न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान्॥
evameva mahāvīryo hato nastātamadhyamaḥ |na tu satpuruṣā rājan vilapanti yathā bhavān ||
नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो।स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम्॥
nūnaṃ tribhuvanasyāpi paryāptastvamasi prabho |sa kasmāt prākṛta iva śocasyātmānamīdṛśam ||
ब्रह्मदत्ता ऽस्ति ते शक्तिः कवचः सायको धनुः।सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघस्वनो महान्॥
brahmadattā 'sti te śaktiḥ kavacaḥ sāyako dhanuḥ |sahasrakharasaṃyukto ratho meghasvano mahān ||
त्वया ऽसकृद्विशस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः।स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि॥
tvayā 'sakṛdviśastreṇa viśastā devadānavāḥ |sa sarvāyudhasampanno rāghavaṃ śāstumarhasi ||
कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणम्।उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव॥
kāmaṃ tiṣṭha mahārāja nirgamiṣyāmyahaṃ raṇam |uddhariṣyāmi te śatrūn garuḍaḥ pannagāniva ||
शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा।तथा ऽद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः॥
śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā |tathā 'dya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ ||
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः॥
śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |punarjātamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ ||
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ।अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः॥
śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau |atikāyaśca tejasvī babhūvuryuddhaharṣitāḥ ||
ततो ऽहमहमित्येव गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः।रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः॥
tato 'hamahamityeva garjanto nairṛtarṣabhāḥ |rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ ||
अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः।सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे च रणदुर्जयाः॥
antarikṣagatāḥ sarve sarve māyāviśāradāḥ |sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve ca raṇadurjayāḥ ||
सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विकीर्णकीर्तयः।सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः।देवैरपि सगन्धर्वैः सकिन्नरमहोरगैः॥
sarve subalasampannāḥ sarve vikīrṇakīrtayaḥ |sarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ |devairapi sagandharvaiḥ sakinnaramahoragaiḥ ||
सर्वे च विदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः।सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा॥
sarve ca viduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |sarve pravaravijñānāḥ sarve labdhavarāstathā ||
स तैस्तदा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलप्रमर्दनैः।रराज राजा मघवान् यथा ऽमरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः॥
sa taistadā bhāskaratulyavarcasaiḥ sutairvṛtaḥ śatrubalapramardanaiḥ |rarāja rājā maghavān yathā 'marairvṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ ||
स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः।आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास संयुगे॥
sa putrān sampariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ |āśīrbhiśca praśastābhiḥ preṣayāmāsa saṃyuge ||
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः।रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे॥
yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ |rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayāmāsa saṃyuge ||
ते ऽभिवाद्य महात्मानं रावणं रिपुरावणम्।कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे॥
te 'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ ripurāvaṇam |kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire ||
सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः।निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः॥
sarvauṣadhībhirgandhaiśca samālabhya mahābalāḥ |nirjagmurnairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍete yuddhakāṅkṣiṇaḥ ||
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ।महोदरमहापार्श्वो निर्जग्मुः कालचोदिताः॥
triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau |mahodaramahāpārśvo nirjagmuḥ kālacoditāḥ ||
ततः सुदर्शनं नाम नीलजीमूतसन्निभम्।ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः॥
tataḥ sudarśanaṃ nāma nīlajīmūtasannibham |airāvatakule jātamāruroha mahodaraḥ ||
सर्वायुधसमायुक्तं तूणीभिश्च स्वलङ्कृतम्।रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि॥
sarvāyudhasamāyuktaṃ tūṇībhiśca svalaṅkṛtam |rarāja gajamāsthāya savitevāstamūrdhani ||
हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम्।आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः॥
hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam |āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ ||
त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः।सविद्युदुल्कः शैलाग्रे सेन्द्रचाप इवाम्बुदः॥
triśirā rathamāsthāya virarāja dhanurdharaḥ |savidyudulkaḥ śailāgre sendracāpa ivāmbudaḥ ||
त्रिभिः किरीटैः शुशुभे त्रिशिराः स रथोत्तमे।हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः॥
tribhiḥ kirīṭaiḥ śuśubhe triśirāḥ sa rathottame |himavāniva śailendrastribhiḥ kāñcanaparvataiḥ ||
अतिकायो ऽपि तेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा।आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्॥
atikāyo 'pi tejasvī rākṣasendrasutastadā |āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ||
सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्।तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम्॥
sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ svanukarṣaṃ sukūbaram |tūṇībāṇāsanairdīptaṃ prāsāsiparighākulam ||
स काञ्चनविचित्रेण मुकुटेन विराजता।भूषणैश्च बभौ मेरुः किरणैरिव भासयन्॥
sa kāñcanavicitreṇa mukuṭena virājatā |bhūṣaṇaiśca babhau meruḥ kiraṇairiva bhāsayan ||
स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः।वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः॥
sa rarāja rathe tasmin rājasūnurmahābalaḥ |vṛto nairṛtaśārdūlairvajrapāṇirivāmaraiḥ ||
हयमुच्चैश्श्रवप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम्।मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः॥
hayamuccaiśśravaprakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam |manojavaṃ mahākāyamāruroha narāntakaḥ ||
गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः।शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा॥
gṛhītvā prāsamulkābhaṃ virarāja narāntakaḥ |śaktimādāya tejasvī guhaḥ śikhigato yathā ||
देवान्तकः समादाय परिघं वज्रभूषणम्।परिगृह्य गिरीं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन्॥
devāntakaḥ samādāya parighaṃ vajrabhūṣaṇam |parigṛhya girīṃ dorbhyāṃ vapurviṣṇorviḍambayan ||
महापार्श्वो महाकायो गदामादाय वीर्यवान्।विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे॥
mahāpārśvo mahākāyo gadāmādāya vīryavān |virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge ||
प्रतस्थिरे महात्मानो बलैरप्रतिमैर्वृताः।सुरा इवामरावत्या बलैरप्रतिमैर्वृताः॥
pratasthire mahātmāno balairapratimairvṛtāḥ |surā ivāmarāvatyā balairapratimairvṛtāḥ ||
तान् गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिस्वनैः।अनुजग्मुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः॥
tān gajaiśca turaṅgaiśca rathaiścāmbudanisvanaiḥ |anujagmurmahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ ||
ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः।किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे॥
te virejurmahātmānaḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ |kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare ||
प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामावलिः सिता।शारदाभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे॥
pragṛhītā babhau teṣāṃ śastrāṇāmāvaliḥ sitā |śāradābhrapratīkāśā haṃsāvalirivāmbare ||
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम्॥
maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam ||
इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः संयुगार्थिनः॥
iti kṛtvā matiṃ vīrā nirjagmuḥ saṃyugārthinaḥ ||
जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान्।जगृहुश्चापि ते वीरा निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः॥
jagarjuśca praṇeduśca cikṣipuścāpi sāyakān |jagṛhuścāpi te vīrā niryānto yuddhadurmadāḥ ||
क्ष्वेलितास्फोटनिनदैश्चचाल च वसुन्धरा।रक्षसां सिंहनादैश्च पुस्फोटेव तदा ऽम्बरम्॥
kṣvelitāsphoṭaninadaiścacāla ca vasundharā |rakṣasāṃ siṃhanādaiśca pusphoṭeva tadā 'mbaram ||
ते ऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः।ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम्॥
te 'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ |dadṛśurvānarānīkaṃ samudyataśilānagam ||
हरयो ऽपि महात्मानो ददृशुर्नैर्ऋतं बलम्।हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम्॥
harayo 'pi mahātmāno dadṛśurnairṛtaṃ balam |hastyaśvarathasambādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam ||
नीलजीमूतसङ्काशं समुद्यतमहायुधम्।दीप्तानलपविप्रख्यैः सर्वतो नैर्ऋतैर्वृतम्॥
nīlajīmūtasaṅkāśaṃ samudyatamahāyudham |dīptānalapaviprakhyaiḥ sarvato nairṛtairvṛtam ||
तद् दृष्ट्वा बलमायान्तं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः।समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्महाबलाः।अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्ति वानराः॥
tad dṛṣṭvā balamāyāntaṃ labdhalakṣāḥ plavaṅgamāḥ |samudyatamahāśailāḥ sampraṇedurmahābalāḥ |amṛṣyamāṇā rakṣāṃsi pratinardanti vānarāḥ ||
ततः समुद्घुष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम्।अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं विनेदुः॥
tataḥ samudghuṣṭaravaṃ niśamya rakṣogaṇā vānarayūthapānām |amṛṣyamāṇāḥ paraharṣamugraṃ mahābalā bhīmataraṃ vineduḥ ||
ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः।विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा॥
te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ |vicerurudyataiḥ śailairnagāḥ śikhariṇo yathā ||
केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः।रक्षस्सैन्येषु सङ्क्रुद्धाश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः॥
kecidākāśamāviśya kecidurvyāṃ plavaṅgamāḥ |rakṣassainyeṣu saṅkruddhāścerurdrumaśilāyudhāḥ ||
द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुङ्गवाः।तद्युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसङ्कुलम्॥
drumāṃśca vipulaskandhān gṛhya vānarapuṅgavāḥ |tadyuddhamabhavad ghoraṃ rakṣovānarasaṅkulam ||
ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम्।बाणौघैर्वायमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः॥
te pādapaśilāśailaiścakrurvṛṣṭimanūpamām |bāṇaughairvāyamāṇāśca harayo bhīmavikramāḥ ||
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे वानरराक्षसाः।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः॥
siṃhanādān vineduśca raṇe vānararākṣasāḥ |śilābhiścūrṇayāmāsuryātudhānān plavaṅgamāḥ ||
निजघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान्।केचिद्रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि॥
nijaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān |kecidrathagatān vīrān gajavājigatānapi ||
निजघ्नुः सहसा ऽ ऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्च मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः॥
nijaghnuḥ sahasā ' 'plutya yātudhānān plavaṅgamāḥ |śailaśṛṅgācitāṅgāśca muṣṭibhirvāntalocanāḥ ||
चेरुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः।राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान्॥
ceruḥ petuśca neduśca tatra rākṣasapuṅgavāḥ |rākṣasāśca śaraistīkṣṇairbibhiduḥ kapikuñjarān ||
शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः।अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः॥
śūlamudgarakhaḍgaiśca jaghnuḥ prāsaiśca śaktibhiḥ |anyonyaṃ pātayāmāsuḥ parasparajayaiṣiṇaḥ ||
रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः।ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः॥
ripuśoṇitadigdhāṅgāstatra vānararākṣasāḥ |tataḥ śailaiśca khaḍgaiśca visṛṣṭairharirākṣasaiḥ ||
मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणिताप्लुता।विकीर्णपर्वताकारै रक्षोभिररिमर्दनैः।आसीद्वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः॥
muhūrtenāvṛtā bhūmirabhavacchoṇitāplutā |vikīrṇaparvatākārai rakṣobhirarimardanaiḥ |āsīdvasumatī pūrṇā tadā yuddhamadānvitaiḥ ||
आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशूलाश्च वानरैः।पुनरङ्गैस्तथा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम्॥
ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāśca bhagnaśūlāśca vānaraiḥ |punaraṅgaistathā cakrurāsannā yuddhamadbhutam ||
वानरान् वानरैरेव जघ्नुस्ते रजनीचराः।राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि॥
vānarān vānaraireva jaghnuste rajanīcarāḥ |rākṣasān rākṣasaireva jaghnuste vānarā api ||
आक्षिप्य च शिलास्तेषां निजघ्नू राक्षसा हरीन्।तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः॥
ākṣipya ca śilāsteṣāṃ nijaghnū rākṣasā harīn |teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ ||
निजघ्नुः शैलशूलास्त्रैर्बिभिदुश्च परस्परम्।सिंहनादान् विनेदुश्च रणे वानरराक्षसाः॥
nijaghnuḥ śailaśūlāstrairbibhiduśca parasparam |siṃhanādān vineduśca raṇe vānararākṣasāḥ ||
छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः।रुधिरं प्रस्रुतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः॥
chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarairhatāḥ |rudhiraṃ prasrutāstatra rasasāramiva drumāḥ ||
रथेन च रथं चापि वारणेनैव वारणम्॥
rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇenaiva vāraṇam ||
हयेन च हयं केचिन्निजघ्नुर्वानरा रणे।प्रहृष्टमनसः सर्वे प्रगृहीतमनःशिलाः॥
hayena ca hayaṃ kecinnijaghnurvānarā raṇe |prahṛṣṭamanasaḥ sarve pragṛhītamanaḥśilāḥ ||
हरयो राक्षसान् जघ्नुर्द्रुमैश्च बहुशाखिभिः।तद्युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसङ्कुलम्॥
harayo rākṣasān jaghnurdrumaiśca bahuśākhibhiḥ |tadyuddhamabhavad ghoraṃ rakṣovānarasaṅkulam ||
क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः।राक्षसा वानरेन्द्राणां चिच्छिदुः पादपान् शिलाः॥
kṣuraprairardhacandraiśca bhallaiśca niśitaiḥ śaraiḥ |rākṣasā vānarendrāṇāṃ cicchiduḥ pādapān śilāḥ ||
विकीर्णैः पर्वताग्रैश्च द्रुमैश्छिन्नैश्च संयुगे।हतैश्च कपिरक्षोबिर्दुर्गमा वसुधा ऽभवत्॥
vikīrṇaiḥ parvatāgraiśca drumaiśchinnaiśca saṃyuge |hataiśca kapirakṣobirdurgamā vasudhā 'bhavat ||
ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः सङ्ग्राममासाद्य भयं विमुच्य।युद्धं तु सर्वे सह राक्षसैस्तैर्नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः॥
te vānarā garvitahṛṣṭaceṣṭāḥ saṅgrāmamāsādya bhayaṃ vimucya |yuddhaṃ tu sarve saha rākṣasaistairnānāyudhāścakruradīnasattvāḥ ||
तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु।निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः॥
tasmin pravṛtte tumule vimarde prahṛṣyamāṇeṣu valīmukheṣu |nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu maharṣayo devagaṇāśca neduḥ ||
ततो हयं मारुततुल्यवेगमारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य।नरान्तको वानरराजसैन्यं महार्णवं मीन इवाविवेश॥
tato hayaṃ mārutatulyavegamāruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya |narāntako vānararājasainyaṃ mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa ||
स वानरान् सप्त शतानि वीरः प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद।एकक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम्॥
sa vānarān sapta śatāni vīraḥ prāsena dīptena vinirbibheda |ekakṣaṇenendraripurmahātmā jaghāna sainyaṃ haripuṅgavānām ||
ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम्।चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः॥
dadṛśuśca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam |carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ ||
स तस्य ददृशो मार्गो मांसशोणितकर्दमः।पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः॥
sa tasya dadṛśo mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ |patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃvṛtaḥ ||
यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः।तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः॥
yāvadvikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṅgavāḥ |tāvadetānatikramya nirbibheda narāntakaḥ ||
ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य सङ्ग्रामाग्रे नरान्तकः।ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः॥
jvalantaṃ prāsamudyamya saṅgrāmāgre narāntakaḥ |dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ ||
यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान् शैलान् वनौकसः।तावत् प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः॥
yāvadutpāṭayāmāsurvṛkṣān śailān vanaukasaḥ |tāvat prāsahatāḥ peturvajrakṛttā ivācalāḥ ||
दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः।प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथा ऽनिलः॥
dikṣu sarvāsu balavān vicacāra narāntakaḥ |pramṛdnan sarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathā 'nilaḥ ||
न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात्।उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान्॥
na śekurdhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ bhayāt |utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvān vivyādha vīryavān ||
एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा।भिन्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले॥
ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā |bhinnāni harisainyāni nipeturdharaṇītale ||
वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम्।न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम्॥
vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam |na śekurvānarāḥ soḍhuṃ te vinedurmahāsvanam ||
पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे।वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव॥
patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire |vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatāmiva ||
ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः।ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे॥
ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ |te svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvamupatasthire ||
विप्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरिवाहिनीम्।नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीमितस्ततः॥
viprekṣamāṇaḥ sugrīvo dadarśa harivāhinīm |narāntakabhayatrastāṃ vidravantīmitastataḥ ||
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम्।गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम्॥
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam |gṛhītaprāsamāyāntaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam ||
अथोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः।कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम्॥
athovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |kumāramaṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam ||
गच्छ त्वं राक्षसं वीरो यो ऽसौ तुरगमास्थितः।क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय॥
gaccha tvaṃ rākṣasaṃ vīro yo 'sau turagamāsthitaḥ |kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇairviyojaya ||
स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्ततः।अनीकान्मेघसङ्काशान्मेघानीकादिवांशुमान्॥
sa bharturvacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadastataḥ |anīkānmeghasaṅkāśānmeghānīkādivāṃśumān ||
शैलसङ्घातसङ्काशो हरीणामुत्तमो ऽङ्गदः।रराजाङ्गदसन्नद्धः सधातुरिव पर्वतः॥
śailasaṅghātasaṅkāśo harīṇāmuttamo 'ṅgadaḥ |rarājāṅgadasannaddhaḥ sadhāturiva parvataḥ ||
निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान्।नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रो ऽब्रवीद्वचः॥
nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān |narāntakamabhikramya vāliputro 'bravīdvacaḥ ||
तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि।अस्मिन् वज्रसमस्पर्शं प्रासङ्क्षिप ममोरसि॥
tiṣṭha kiṃ prākṛtairebhirharibhistvaṃ kariṣyasi |asmin vajrasamasparśaṃ prāsaṅkṣipa mamorasi ||
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः।सन्दश्य दशनैरोष्ठं विनिश्वस्य भुजङ्गवत्॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ |sandaśya daśanairoṣṭhaṃ viniśvasya bhujaṅgavat ||
अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः॥
abhigamyāṅgadaṃ kruddho vāliputraṃ narāntakaḥ ||
प्रासं समाविध्य तदा ऽङ्गदाय समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज।स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ॥
prāsaṃ samāvidhya tadā 'ṅgadāya samujjvalantaṃ sahasotsasarja |sa vāliputrorasi vajrakalpe babhūva bhagno nyapatacca bhūmau ||
तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्।तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमं तस्य जघान मूर्ध्नि॥
taṃ prāsamālokya tadā vibhagnaṃ suparṇakṛttoragabhogakalpam |talaṃ samudyamya sa vāliputrasturaṅgamaṃ tasya jaghāna mūrdhni ||
निमग्नतालुः स्फुटिताक्षितारो निष्क्रान्तजिह्वो ऽचलसन्निकाशः।स तस्य वाजी निपपात भूमौ तलप्रहारेण विशीर्णमूर्धा॥
nimagnatāluḥ sphuṭitākṣitāro niṣkrāntajihvo 'calasannikāśaḥ |sa tasya vājī nipapāta bhūmau talaprahāreṇa viśīrṇamūrdhā ||
नरान्तकः क्रोधवशं जगाम हतं तुरङ्गं पतितं निरीक्ष्य।स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम्॥
narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma hataṃ turaṅgaṃ patitaṃ nirīkṣya |sa muṣṭimudyamya mahāprabhāvo jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram ||
अथाङ्गदो मुष्टिविभिन्नमूर्धा सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम्।मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि सञ्ज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च॥
athāṅgado muṣṭivibhinnamūrdhā susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam |muhurvijajvāla mumoha cāpi sañjñāṃ samāsādya visiṣmiye ca ||
अथाङ्गदो वज्रसमानवेगं संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम्।निपातयामास तदा महात्मा नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः॥
athāṅgado vajrasamānavegaṃ saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam |nipātayāmāsa tadā mahātmā narāntakasyorasi vāliputraḥ ||
स मुष्टिनिष्पष्टविभिन्नवक्षा ज्वालावमच्छोणितदिग्धगात्रः।नरान्तको भूमितले पपात यथा ऽचलो वज्रनिपातभग्नः॥
sa muṣṭiniṣpaṣṭavibhinnavakṣā jvālāvamacchoṇitadigdhagātraḥ |narāntako bhūmitale papāta yathā 'calo vajranipātabhagnaḥ ||
अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः।बभूव तस्मिन्निहते ऽग्र्यवीरे नरान्तके वालिसुतेन सङ्ख्ये॥
athāntarikṣe tridaśottamānāṃ vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ |babhūva tasminnihate 'gryavīre narāntake vālisutena saṅkhye ||
अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं सुदुष्करं तत् कृतवान् हि विक्रमम्।विसिष्मिये सो ऽप्यतिवीर्यविक्रमः पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः॥
athāṅgado rāmamanaḥpraharṣaṇaṃ suduṣkaraṃ tat kṛtavān hi vikramam |visiṣmiye so 'pyativīryavikramaḥ punaśca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonasaptatitamaḥ sargaḥ ||