Kanda.Sarga 6.76

प्रवृत्ते सङ्कुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये।अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः॥

pravṛtte saṅkule tasmin ghore vīrajanakṣaye |aṅgadaḥ kampanaṃ vīramāsasāda raṇotsukaḥ ||

आहूय सो ऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः।गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः॥

āhūya so 'ṅgadaṃ kopāt tāḍayāmāsa vegitaḥ |gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ ||

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः।अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि॥

sa sañjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ |arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi ||

ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत्॥

tatastu kampanaṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo hataṃ raṇe |rathenābhyapatat kṣipraṃ tatrāṅgadamabhītavat ||

सो ऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः॥

so 'ṅgadaṃ niśitairbāṇaistadā vivyādha vegitaḥ |śarīradāraṇaistīkṣṇaiḥ kālāgnisamavigrahaiḥ ||

क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः।कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः॥

kṣurakṣuraprairnārācairvatsadantaiḥ śilīmukhaiḥ |karṇiśalyavipāṭhaiśca bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ ||

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान्।धनुरग्र्यं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली॥

aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputraḥ pratāpavān |dhanuragryaṃ rathaṃ bāṇān mamarda tarasā balī ||

शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे।उत्पपात दिवं क्रुद्धो वेगवानविचारयन्॥

śoṇitākṣastataḥ kṣipramasicarma samādade |utpapāta divaṃ kruddho vegavānavicārayan ||

तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली।करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च॥

taṃ kṣiprataramāplutya parāmṛśyāṅgado balī |kareṇa tasya taṃ khaḍgaṃ samācchidya nanāda ca ||

तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततो ऽङ्गदः।यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः॥

tasyāṃsaphalake khaḍgaṃ nijaghāna tato 'ṅgadaḥ |yajñopavītavaccainaṃ ciccheda kapikuñjaraḥ ||

तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनःपुनः।वालिपुत्रो ऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन्॥

taṃ pragṛhya mahākhaḍgaṃ vinadya ca punaḥpunaḥ |vāliputro 'bhidudrāva raṇaśīrṣe parānarīn ||

आयसीं तु गदां वीरः प्रगृह्य कनकाङ्गदः।शोणिताक्षः समाविध्य तमेवानुपपात ह॥

āyasīṃ tu gadāṃ vīraḥ pragṛhya kanakāṅgadaḥ |śoṇitākṣaḥ samāvidhya tamevānupapāta ha ||

प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली।रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम्॥

prajaṅghasahito vīro yūpākṣastu tato balī |rathenābhiyayau kruddho vāliputraṃ mahābalam ||

तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः।विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाभवत्॥

tayormadhye kapiśreṣṭhaḥ śoṇitākṣaprajaṅghayoḥ |viśākhayormadhyagataḥ pūrṇacandra ivābhavat ||

अङ्गदं परिरक्षान्तौ मैन्दो द्विविद एव च।तस्य तस्थातुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया॥

aṅgadaṃ parirakṣāntau maindo dvivida eva ca |tasya tasthāturabhyāśe parasparadidṛkṣayā ||

अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः।राक्षसा वानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः॥

abhipeturmahākāyāḥ pratiyattā mahābalāḥ |rākṣasā vānarān roṣādasicarmagadādharāḥ ||

त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुङ्गवैः।संसक्तानां महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम्॥

trayāṇāṃ vānarendrāṇāṃ tribhī rākṣasapuṅgavaiḥ |saṃsaktānāṃ mahadyuddhamabhavadromaharṣaṇam ||

ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे।खड्गेन प्रतिचिच्छेद तान् प्रजङ्घो महाबलः॥

te tu vṛkṣān samādāya sampracikṣipurāhave |khaḍgena praticiccheda tān prajaṅgho mahābalaḥ ||

रथानश्वान् द्रुमैः शैलैस्ते प्रचिक्षिपुराहवे।शरौधैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो निशाचरः॥

rathānaśvān drumaiḥ śailaiste pracikṣipurāhave |śaraudhaiḥ praticiccheda tān yūpākṣo niśācaraḥ ||

सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान्।बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान्॥

sṛṣṭān dvividamaindābhyāṃ drumānutpāṭya vīryavān |babhañja gadayā madhye śoṇitākṣaḥ pratāpavān ||

उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मनिकृन्तनम्।प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः॥

udyamya vipulaṃ khaḍgaṃ paramarmanikṛntanam |prajaṅgho vāliputrāya abhidudrāva vegitaḥ ||

तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः।आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा॥

tamabhyāśagataṃ dṛṣṭvā vānarendro mahābalaḥ |ājaghānāśvakarṇena drumeṇātibalastadā ||

बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना।वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः॥

bāhuṃ cāsya sanistriṃśamājaghāna sa muṣṭinā |vāliputrasya ghātena sa papāta kṣitāvasiḥ ||

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गमुत्पलसन्निभम्।मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः॥

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau khaḍgamutpalasannibham |muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ ||

ललाटे स महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम्।आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह॥

lalāṭe sa mahāvīryamaṅgadaṃ vānararṣabham |ājaghāna mahātejāḥ sa muhūrtaṃ cacāla ha ||

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान्।प्रजङ्घस्य शिरः कायात् खड्गेनापातयत् क्षितौ॥

sa sañjñāṃ prāpya tejasvī vāliputraḥ pratāpavān |prajaṅghasya śiraḥ kāyāt khaḍgenāpātayat kṣitau ||

स यूपाक्षो ऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे।अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे॥

sa yūpākṣo 'śrupūrṇākṣaḥ pitṛvye nihate raṇe |avaruhya rathāt kṣipraṃ kṣīṇeṣuḥ khaḍgamādade ||

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन्।आजघानोरसि क्रुद्धो जाग्राह च बलाद्बली॥

tamāpatantaṃ samprekṣya yūpākṣaṃ dvividastvaran |ājaghānorasi kruddho jāgrāha ca balādbalī ||

गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः।आजघान गदाग्रेण वक्षसि द्विविदं ततः॥

gṛhītaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo mahābalaḥ |ājaghāna gadāgreṇa vakṣasi dvividaṃ tataḥ ||

स गदाभिहतस्तेन चचाल च महाबलः।उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम्॥

sa gadābhihatastena cacāla ca mahābalaḥ |udyatāṃ ca punastasya jahāra dvivido gadām ||

एतस्मिन्नन्तरे वीरो मैन्दो वानरयूथपः।यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान्॥

etasminnantare vīro maindo vānarayūthapaḥ |yūpākṣaṃ tāḍayāmāsa talenorasi vīryavān ||

तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवङ्गाभ्यां तरस्विनौ।चक्रुतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम्॥

tau śoṇitākṣayūpākṣau plavaṅgābhyāṃ tarasvinau |cakrutuḥ samare tīvramākarṣotpāṭanaṃ bhṛśam ||

द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे।निष्पिपेष च वगेन क्षितावाविध्य वीर्यवान्॥

dvividaḥ śoṇitākṣaṃ tu vidadāra nakhairmukhe |niṣpipeṣa ca vagena kṣitāvāvidhya vīryavān ||

यूपाक्षमपि सङ्क्रुद्धो मैन्दो वानरयूथपः।पीडयामास बाहुभ्यां स पपात हतः क्षितौ॥

yūpākṣamapi saṅkruddho maindo vānarayūthapaḥ |pīḍayāmāsa bāhubhyāṃ sa papāta hataḥ kṣitau ||

हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा।जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः॥

hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstadā |jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ ||

आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम्॥

āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm ||

अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवङ्गमैः।निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं ततः।कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम्॥

athotkṛṣṭaṃ mahāvīryairlabdhalakṣaiḥ plavaṅgamaiḥ |nipātitamahāvīrāṃ dṛṣṭvā rakṣaścamūṃ tataḥ |kumbhaḥ pracakre tejasvī raṇe karma suduṣkaram ||

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः।मुमोचाशीविषप्रख्यान् शरान् देहविदारणान्॥

sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ |mumocāśīviṣaprakhyān śarān dehavidāraṇān ||

तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम्।विद्युदैरावतार्चिष्माद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा॥

tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanuruttamam |vidyudairāvatārciṣmāddvitīyendradhanuryathā ||

आकर्णाकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा।तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा॥

ākarṇākṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā |tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā ||

सहसा ऽभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन्।निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः॥

sahasā 'bhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran |nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ ||

मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे।अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम्॥

maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave |abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām ||

तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः।बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः॥

tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ |bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ||

सन्धाय चान्यं सुमुखं शरमासीविषोपमम्।आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम्॥

sandhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaramāsīviṣopamam |ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam ||

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः।मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः॥

sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ |marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrcchitaḥ ||

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तु महाबलौ।अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमद्युतकार्मुकम्॥

aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tu mahābalau |abhidudrāva vegena kumbhamadyutakārmukam ||

तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः।त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातङ्गमिव तोमरैः॥

tamāpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ |tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṅgamiva tomaraiḥ ||

सो ऽङ्गदं विविधैर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान्।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः॥

so 'ṅgadaṃ vividhairbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān |akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ ||

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते।शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह॥

aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate |śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha ||

स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः।कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान्॥

sa praciccheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ |kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān ||

आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम्।भ्रुवोर्विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम्।तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने॥

āpatantaṃ ca samprekṣya kumbho vānarayūthapam |bhruvorvivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram |tasya susrāva rudhiraṃ pihite cāsya locane ||

अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते।सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ ६.७६.५२ ॥्।सम्पीड्य चोरसि स्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ यथा गजः॥

aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite |sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā || 6.76.52 || |sampīḍya corasi skandhaṃ kareṇābhiniveśya ca |kiñcidabhyavanamyainamunmamātha yathā gajaḥ ||

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसन्निभम्।समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम्॥

tamindraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasannibham |samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām ||

स बिभेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः॥

sa bibheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ ||

अङ्गदो विव्यथे ऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च॥

aṅgado vivyathe 'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca ||

अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे।दुरासदं हरिश्रेष्ठं रामायन्ये न्यवेदयन्॥

aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare |durāsadaṃ hariśreṣṭhaṃ rāmāyanye nyavedayan ||

रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं रणाजिरे।व्यादिदेश हरिश्रेष्ठान् जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः॥

rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ raṇājire |vyādideśa hariśreṣṭhān jāmbavatpramukhāṃstataḥ ||

ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम्।अभिपेतुः सुसङ्क्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम्॥

te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam |abhipetuḥ susaṅkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam ||

ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः।रिरक्षिषन्तो ऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः॥

tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ |rirakṣiṣanto 'bhyapatannaṅgadaṃ vānararṣabhāḥ ||

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः।कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः॥

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ ||

समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान्।आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम्॥

samīkṣyāpatatastāṃstu vānarendrān mahābalān |āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam ||

तस्य बाणपथं प्राप्य न शोकुरतिवर्तितुम्।वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः॥

tasya bāṇapathaṃ prāpya na śokurativartitum |vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ ||

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिबिरर्दितान्।अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः॥

tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇān śaravṛṣṭibirarditān |aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ ||

अबिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भमाहवे।शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी॥

abidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbhamāhave |śailasānucaraṃ nāgaṃ vegavāniva kesarī ||

उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान् धवान् बहून्।अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः॥

utpāṭya ca mahāśailānaśvakarṇān dhavān bahūn |anyāṃśca vividhān vṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ ||

तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम्।कुम्भकर्णात्मजः शीघ्रं चिच्छेद निशितैः शरैः॥

tāṃ chādayantīmākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām |kumbhakarṇātmajaḥ śīghraṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ ||

अभिलक्षेण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः।आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः॥

abhilakṣeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ |ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ ||

द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान्।वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे॥

drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān |vānarādhipatiḥ śrīmān mahāsattvo na vivyathe ||

निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च तान् शरान्।कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम्॥

nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tān śarān |kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuṣprabham ||

अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम्॥

avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram |abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgamiva dvipam ||

निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगवदद्भुतम्।सन्नतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा॥

nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegavadadbhutam |sannatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā ||

प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेवरुणोपम।एकस्त्वमनुजातो ऽसि पितरं बलवृत्ततः॥

prahlādabalivṛtraghnakubevaruṇopama |ekastvamanujāto 'si pitaraṃ balavṛttataḥ ||

त्वामेवैकं महाबाहुं चापहस्त मरिन्दमम्।त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः॥

tvāmevaikaṃ mahābāhuṃ cāpahasta marindamam |tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ ||

विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्यतः॥

vikramasva mahābuddhe karmāṇi mama paśyataḥ ||

वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्।कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान्॥

varadānāt pitṛvyaste sahate devadānavān |kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān ||

धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च।त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठो ऽसि बलवीर्यतः॥

dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca |tvamadya rakṣasāṃ loke śreṣṭho 'si balavīryataḥ ||

महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्।अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव॥

mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam |adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva ||

कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्।पातिता हरिवीराश्च त्वया वै भीमविक्रमाः॥

kṛtamapratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam |pātitā harivīrāśca tvayā vai bhīmavikramāḥ ||

उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः।कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम्॥

upālambhabhayāccāpi nāsi vīra mayā hataḥ |kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam ||

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः।अग्नेराज्याहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत।ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा॥

tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ |agnerājyāhutasyeva tejastasyābhyavardhata |tataḥ kumbhastu sugrīvaṃ bāhubhyāṃ jagṛhe tadā ||

गजाविवाहितमदौ निश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः।अन्योन्यगात्रग्रथितौ कर्षन्तावितरेतरम्।सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात्॥

gajāvivāhitamadau niśvasantau muhurmuhuḥ |anyonyagātragrathitau karṣantāvitaretaram |sadhūmāṃ mukhato jvālāṃ visṛjantau pariśramāt ||

तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही।व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः॥

tayoḥ pādābhighātācca nimagnā cābhavanmahī |vyāghūrṇitataraṅgaśca cukṣubhe varuṇālayaḥ ||

ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि।पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम्॥

tataḥ kumbhaṃ samutkṣipya sugrīvo lavaṇāmbhasi |pātayāmāsa vegena darśayannudadhestalam ||

ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः।विन्ध्यमन्दरसङ्काशो विससर्प समन्ततः॥

tataḥ kumbhanipātena jalarāśiḥ samutthitaḥ |vindhyamandarasaṅkāśo visasarpa samantataḥ ||

ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपत्य च।आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना॥

tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipatya ca |ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā ||

तस्य चर्म च पुस्फोट बहु सुस्राव शोणितम्।स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्ने ऽस्थिमण्डले॥

tasya carma ca pusphoṭa bahu susrāva śoṇitam |sa ca muṣṭirmahāvegaḥ pratijaghne 'sthimaṇḍale ||

तदा वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वलितं मुहुः।वज्रनिष्पेषसञ्जाता ज्वाला मेरौ यथा गिरौ॥

tadā vegena tatrāsīttejaḥ prajvalitaṃ muhuḥ |vajraniṣpeṣasañjātā jvālā merau yathā girau ||

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः।मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः॥

sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ |muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ ||

अर्चिस्सहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम्।स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान्॥

arcissahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham |sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān ||

स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशताडितः।निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः॥

sa tu tena prahāreṇa vihvalo bhṛśatāḍitaḥ |nipapāta tadā kumbho gatārciriva pāvakaḥ ||

मुष्टिना ऽभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः।लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया॥

muṣṭinā 'bhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ |lohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā ||

कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना।बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः॥

kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā |babhau rudrābhipannasya yathā rūpaṃ gavāṃ pateḥ ||

तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे।मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश॥

tasmin hate bhīmaparākrameṇa plavaṅgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ ||