Kanda.Sarga 6.75

ततो ऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः।अर्थ्यं विज्ञापयंश्चापि हनुमन्तमिदं वचः॥

tato 'bravīnmahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |arthyaṃ vijñāpayaṃścāpi hanumantamidaṃ vacaḥ ||

यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः।नेदानीमुपनिर्हारं रावणो दातुमर्हति॥

yato hataḥ kumbhakarṇaḥ kumārāśca niṣūditāḥ |nedānīmupanirhāraṃ rāvaṇo dātumarhati ||

ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवङ्गमाः।लङ्कामभ्युत्पतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः॥

ye ye mahābalāḥ santi laghavaśca plavaṅgamāḥ |laṅkāmabhyutpatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ ||

ततो ऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन्निशामुखे।लङ्कामभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः॥

tato 'staṃ gata āditye raudre tasminniśāmukhe |laṅkāmabhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ ||

उल्काहस्तैर्हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः।आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः॥

ulkāhastairharigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ |ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ ||

गोपुराट्टप्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च।प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम्।तेषां गृहसस्राणि ददाह हुतभुक् तदा॥

gopurāṭṭapratolīṣu caryāsu vividhāsu ca |prāsādeṣu ca saṃhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam |teṣāṃ gṛhasasrāṇi dadāha hutabhuk tadā ||

प्रासादाः पर्वताकाराः पतन्ति धरणीतले।अगरुर्दह्यते तत्र वर च हरिचन्दनम्॥

prāsādāḥ parvatākārāḥ patanti dharaṇītale |agarurdahyate tatra vara ca haricandanam ||

मौक्तिका मणयः स्निग्धा वज्रं चापि प्रवालकम्।क्षौमं च दह्यते तत्र कौशेयं चापि शोभनम्॥

mauktikā maṇayaḥ snigdhā vajraṃ cāpi pravālakam |kṣaumaṃ ca dahyate tatra kauśeyaṃ cāpi śobhanam ||

आविकं विविधं चौर्णं काञ्चनं भाण्डमायुधम्।नानाविकृतसंस्थानं वाजिभाण्डपरिच्छदौ॥

āvikaṃ vividhaṃ caurṇaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍamāyudham |nānāvikṛtasaṃsthānaṃ vājibhāṇḍaparicchadau ||

गजग्रैवेयकक्ष्याश्च रथभाण्डाश्च संस्कृताः।तनुत्राणि च योधानां हस्त्यश्वानां च वर्म च॥

gajagraiveyakakṣyāśca rathabhāṇḍāśca saṃskṛtāḥ |tanutrāṇi ca yodhānāṃ hastyaśvānāṃ ca varma ca ||

खड्गा धनूंषि ज्याबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः।रोमजं वालजं चर्म व्याघ्रजं चाण्डजं बहु॥

khaḍgā dhanūṃṣi jyābāṇāstomarāṅkuśaśaktayaḥ |romajaṃ vālajaṃ carma vyāghrajaṃ cāṇḍajaṃ bahu ||

मुक्तामणिविचित्रांश्च प्रासादांश्च समन्ततः।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहति तत्र वै॥

muktāmaṇivicitrāṃśca prāsādāṃśca samantataḥ |vividhānastrasaṃyogānagnirdahati tatra vai ||

नानाविधान् गृहच्छन्दान् ददाह हुतभूक् तदा।आवासान् राक्षसानां च सर्वेषां गृहगर्धिनाम्॥

nānāvidhān gṛhacchandān dadāha hutabhūk tadā |āvāsān rākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhagardhinām ||

हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्दामाम्बरधारिणाम्।शीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम्॥

hemacitratanutrāṇāṃ sragdāmāmbaradhāriṇām |śīdhupānacalākṣāṇāṃ madavihvalagāminām ||

कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसञ्जातमन्युनाम्।गदाशूलासिहस्तानां खादतां पिबतामपि॥

kāntālambitavastrāṇāṃ śatrusañjātamanyunām |gadāśūlāsihastānāṃ khādatāṃ pibatāmapi ||

शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह।त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः॥

śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṃ priyaiḥ saha |trastānāṃ gacchatāṃ tūrṇaṃ putrānādāya sarvataḥ ||

तेषां शतसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम्।अदहत् पावकस्तत्र जज्वाल च पुनःपुनः॥

teṣāṃ śatasahasrāṇi tadā laṅkānivāsinām |adahat pāvakastatra jajvāla ca punaḥpunaḥ ||

सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च॥

sāravanti mahārhāṇi gambhīraguṇavanti ca |hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca ||

रत्नचित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः।मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव दिवाकरम्॥

ratnacitragavākṣāṇi sādhiṣṭhānāni sarvaśaḥ |maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva divākaram ||

क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निस्वनैः।नादितान्यचला भानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः॥

krauñcabarhiṇavīṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca nisvanaiḥ |nāditānyacalā bhāni veśmānyagnirdadāha saḥ ||

ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे।विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि धर्मगे॥

jvalanena parītāni toraṇāni cakāśire |vidyudbhiriva naddhāni meghajālāni dharmage ||

ज्वलनेन परीतानि निपेतुर्भवनान्यथ।वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः॥

jvalanena parītāni nipeturbhavanānyatha |vajrivajrahatānīva śikharāṇi mahāgireḥ ||

विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः।त्यक्ताभरणसर्वाङ्गा हा हेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः॥

vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ |tyaktābharaṇasarvāṅgā hā hetyuccairvicukruśuḥ ||

तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे।हिमवच्छिखराणीव दीप्तौषधिवनानि च॥

tāni nirdahyamānāni dūrataḥ pracakāśire |himavacchikharāṇīva dīptauṣadhivanāni ca ||

हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि।रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः॥

harmyāgrairdahyamānaiśca jvālāprajvalitairapi |rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitairiva kiṃśukaiḥ ||

हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि।बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः॥

hastyadhyakṣairgajairmuktairmuktaiśca turagairapi |babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ ||

अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा क्वचिद्भीतो ऽपसर्पति।भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिदश्वो निवर्तते॥

aśvaṃ muktaṃ gajo dṛṣṭvā kvacidbhīto 'pasarpati |bhīto bhītaṃ gajaṃ dṛṣṭvā kvacidaśvo nivartate ||

लङ्कायां दह्यमानायां शुशुभे स महार्णवः।छायासंसक्तसलिलो लोहितोद इवार्णवः॥

laṅkāyāṃ dahyamānāyāṃ śuśubhe sa mahārṇavaḥ |chāyāsaṃsaktasalilo lohitoda ivārṇavaḥ ||

सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी।लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुन्धरा॥

sā babhūva muhūrtena haribhirdīpitā purī |lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasundharā ||

नारीजनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः।स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे दशयोजनम्॥

nārījanasya dhūmena vyāptasyoccairvineduṣaḥ |svano jvalanataptasya śuśruve daśayojanam ||

प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान् बहिः।सहसा ऽभ्युत्पतन्ति स्म हरयो ऽथ युयुत्सवः॥

pradagdhakāyānaparān rākṣasānnirgatān bahiḥ |sahasā 'bhyutpatanti sma harayo 'tha yuyutsavaḥ ||

उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निस्वनः।दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं चान्वनादयत्॥

udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |diśo daśa samudraṃ ca pṛthivīṃ cānvanādayat ||

विशल्यौ तु महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ।असम्भ्रान्तौ जगृहतुस्तदोभे धनुषी वरे॥

viśalyau tu mahātmānau tāvubhau rāmalakṣmaṇau |asambhrāntau jagṛhatustadobhe dhanuṣī vare ||

ततो विष्फारयानस्य रामस्य धनुरुत्तमम्।बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः॥

tato viṣphārayānasya rāmasya dhanuruttamam |babhūva tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ bhayāvahaḥ ||

अशोभत तदा रामो धनुर्विष्फारयन् महत्।भगवानिव सङ्क्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः॥

aśobhata tadā rāmo dhanurviṣphārayan mahat |bhagavāniva saṅkruddho bhavo vedamayaṃ dhanuḥ ||

उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निस्वनम्।ज्याशब्दस्तावुभौ शब्दावति रामस्य शुश्रुवे॥

udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanam |jyāśabdastāvubhau śabdāvati rāmasya śuśruve ||

वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निस्वनः।ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश॥

vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṃ vyāpa diśo daśa ||

तस्य कार्मुकमुक्तैश्च शरैस्तत्पुरगोपुरम्।कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णमपतद्भुवि॥

tasya kārmukamuktaiśca śaraistatpuragopuram |kailāsaśṛṅgapratimaṃ vikīrṇamapatadbhuvi ||

ततो रामशरान् दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च।सन्नाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत॥

tato rāmaśarān dṛṣṭvā vimāneṣu gṛheṣu ca |sannāho rākṣasendrāṇāṃ tumulaḥ samapadyata ||

तेषां सन्नह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम्।शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत॥

teṣāṃ sannahyamānānāṃ siṃhanādaṃ ca kurvatām |śarvarī rākṣasendrāṇāṃ raudrīva samapadyata ||

आदिष्टा वानरेन्द्रास्तु सुग्रीवेण महात्मना।आसन्नद्वारमासाद्य युध्यध्वं प्लवगर्षभाः॥

ādiṣṭā vānarendrāstu sugrīveṇa mahātmanā |āsannadvāramāsādya yudhyadhvaṃ plavagarṣabhāḥ ||

यश्च वो वितथं कुर्यात्तत्र तत्र ह्युपस्थितः।स हन्तव्यो हि सम्प्लुत्य राजशासनदूषकः॥

yaśca vo vitathaṃ kuryāttatra tatra hyupasthitaḥ |sa hantavyo hi samplutya rājaśāsanadūṣakaḥ ||

तेषु वानरमुख्येषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु।स्थितेषु द्वारमासाद्य रावणं मन्युराविशत्॥

teṣu vānaramukhyeṣu dīptolkojjvalapāṇiṣu |sthiteṣu dvāramāsādya rāvaṇaṃ manyurāviśat ||

तस्य जृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रा वै दिशो दश।रूपवानिव रुद्रस्य मन्युर्गात्रेष्वदृश्यत॥

tasya jṛmbhitavikṣepādvyāmiśrā vai diśo daśa |rūpavāniva rudrasya manyurgātreṣvadṛśyata ||

स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ।प्रेषयामास सङ्क्रुद्धो राक्षसैर्बहुभिः सह॥

sa nikumbhaṃ ca kumbhaṃ ca kumbhakarṇātmajāvubhau |preṣayāmāsa saṅkruddho rākṣasairbahubhiḥ saha ||

यूपाक्षः शोणिताक्षश्च प्रजङ्घः कम्पनस्तथा।निर्ययुः कौम्भकर्णिभ्यां सह रावणशासनात्॥

yūpākṣaḥ śoṇitākṣaśca prajaṅghaḥ kampanastathā |niryayuḥ kaumbhakarṇibhyāṃ saha rāvaṇaśāsanāt ||

शशास चैव तान् सर्वान् राक्षसान् सुमहाबलान्।नादयन् गच्छतात्रैव जयध्वं शीघ्रमेव च॥

śaśāsa caiva tān sarvān rākṣasān sumahābalān |nādayan gacchatātraiva jayadhvaṃ śīghrameva ca ||

ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः।लङ्काया निर्ययुर्वीराः प्रणदन्तः पुनःपुनः॥

tatastu coditāstena rākṣasā jvalitāyudhāḥ |laṅkāyā niryayurvīrāḥ praṇadantaḥ punaḥpunaḥ ||

रक्षसां भूषणस्थाभिर्भाभिः स्वाभिश्च सर्वशः।चक्रुस्ते सप्रभं व्योम हरयश्चाग्निभिः सह॥

rakṣasāṃ bhūṣaṇasthābhirbhābhiḥ svābhiśca sarvaśaḥ |cakruste saprabhaṃ vyoma harayaścāgnibhiḥ saha ||

तत्र ताराधिपस्याभा ताराणां च तथैव च।तयोराभरणस्था च बलयोर्द्यामभासयन्॥

tatra tārādhipasyābhā tārāṇāṃ ca tathaiva ca |tayorābharaṇasthā ca balayordyāmabhāsayan ||

चन्द्राभा भूषणाभा च गृहाणां ज्वलतां च भा।हरिराक्षससैन्यानि भ्राजयामास सर्वतः॥

candrābhā bhūṣaṇābhā ca gṛhāṇāṃ jvalatāṃ ca bhā |harirākṣasasainyāni bhrājayāmāsa sarvataḥ ||

तत्र चोर्ध्वं प्रदीप्तानां गृहाणां सागरः पुनः।भाभिः संसक्तपातालश्चलोर्मिः शुशुबे ऽधिकम्॥

tatra cordhvaṃ pradīptānāṃ gṛhāṇāṃ sāgaraḥ punaḥ |bhābhiḥ saṃsaktapātālaścalormiḥ śuśube 'dhikam ||

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम्।भीमाश्वरथमातङ्गं नानापत्तिसमाकुलम्॥

patākādhvajasaṃsaktamuttamāsiparaśvadham |bhīmāśvarathamātaṅgaṃ nānāpattisamākulam ||

दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकम्।तद्राक्षसबलं घोरं भीमविक्रमपौरुषम्॥

dīptaśūlagadākhaḍgaprāsatomarakārmukam |tadrākṣasabalaṃ ghoraṃ bhīmavikramapauruṣam ||

ददृशो ज्वलितप्रासं किङ्किणीशतनादितम्।हेमजालाचितभुजं व्यामिश्रितपरश्वधम्॥

dadṛśo jvalitaprāsaṃ kiṅkiṇīśatanāditam |hemajālācitabhujaṃ vyāmiśritaparaśvadham ||

व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम्।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम्॥

vyāghūrṇitamahāśastraṃ bāṇasaṃsaktakārmukam |gandhamālyamadhūtsekasammoditamahānilam ||

घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुधरनिस्वनम्॥

ghoraṃ śūrajanākīrṇaṃ mahāmbudharanisvanam ||

तद्दृष्ट्वा बलमायान्तं राक्षसानां सुदारुणम्।सञ्चचाल प्लवङ्गानां बलमुच्चैर्ननाद च॥

taddṛṣṭvā balamāyāntaṃ rākṣasānāṃ sudāruṇam |sañcacāla plavaṅgānāṃ balamuccairnanāda ca ||

जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद्बलं रक्षसां महत्।अभ्ययात् प्रत्यरिबलं पतङ्गा इव पावकम्॥

javenāplutya ca punastadbalaṃ rakṣasāṃ mahat |abhyayāt pratyaribalaṃ pataṅgā iva pāvakam ||

तेषां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि।राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयस्तरमशोभत॥

teṣāṃ bhujaparāmarśavyāmṛṣṭaparighāśani |rākṣasānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ bhūyastaramaśobhata ||

तत्रोन्मत्ता इवोत्पेतुर्हरयो ऽथ युयुत्सवः।तरुशैलैरभिघ्नन्तो मुष्टिभिश्च निशाचरान्॥

tatronmattā ivotpeturharayo 'tha yuyutsavaḥ |taruśailairabhighnanto muṣṭibhiśca niśācarān ||

तथैवापततां तेषां कपीनामसिभिः शितैः।शिरांसि सहसा जह्नू राक्षसा भीमदर्शनाः॥

tathaivāpatatāṃ teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ |śirāṃsi sahasā jahnū rākṣasā bhīmadarśanāḥ ||

दशनैर्हृतकर्णाश्च मुष्टिनिष्कीर्णमस्तकाः।शिलाप्रहारभग्नाङ्गा विचेरुस्तत्र राक्षसाः॥

daśanairhṛtakarṇāśca muṣṭiniṣkīrṇamastakāḥ |śilāprahārabhagnāṅgā vicerustatra rākṣasāḥ ||

तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामभिलक्षिताः।प्रवीरानभितो जघ्नू राक्षसानां तरस्विनाम्॥

tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmabhilakṣitāḥ |pravīrānabhito jaghnū rākṣasānāṃ tarasvinām ||

तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः।हरिवीरान्निजघ्नुश्च घोररूपा निशाचराः॥

tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ |harivīrānnijaghnuśca ghorarūpā niśācarāḥ ||

घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत्।गर्हमाणं जगर्हे ऽन्यो दशन्तमपरो ऽदशत्॥

ghnantamanyaṃ jaghānānyaḥ pātayantamapātayat |garhamāṇaṃ jagarhe 'nyo daśantamaparo 'daśat ||

देहीत्यन्यो ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः।किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे॥

dehītyanyo dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ |kiṃ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṃ babhāṣire ||

विप्रलम्बितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम्।समुद्यतमहाप्रासं यष्टिशूलासिसङ्कुलम्।प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम्॥

vipralambitavastraṃ ca vimuktakavacāyudham |samudyatamahāprāsaṃ yaṣṭiśūlāsisaṅkulam |prāvartata mahāraudraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām ||

वानरान् दश सप्तेति राक्षसा जघ्नुराहवे।राक्षसान् दश सप्तेति वानराश्चाभ्यपातयन्॥

vānarān daśa sapteti rākṣasā jaghnurāhave |rākṣasān daśa sapteti vānarāścābhyapātayan ||

विस्रस्तकेशवसनं विध्वस्तकवचध्वजम्।बलं राक्षसमालम्ब्य वानराः पर्यवारयन्॥

visrastakeśavasanaṃ vidhvastakavacadhvajam |balaṃ rākṣasamālambya vānarāḥ paryavārayan ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcasaptatitamaḥ sargaḥ ||