Kanda.Sarga 6.98

हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे।सरसीव महाघर्मे सोपक्षीणे बभूवतुः॥

hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṃ te mahāmṛdhe |sarasīva mahāgharme sopakṣīṇe babhūvatuḥ ||

स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च।बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः॥

svabalasya vighātena virūpākṣavadhena ca |babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

प्रक्षीणं तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः।बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम्।उवाच च समीपस्थं महोदरमरिन्दमम्॥

prakṣīṇaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ |babhūvāsya vyathā yuddhe prekṣya daivaviparyayam |uvāca ca samīpasthaṃ mahodaramarindamam ||

अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता।जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम्॥

asmin kāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā |jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam ||

भर्तृपिण्डस्य कालो ऽयं निर्देष्टुं साधु युध्यताम्॥

bhartṛpiṇḍasya kālo 'yaṃ nirdeṣṭuṃ sādhu yudhyatām ||

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रो महोदरः।प्रविवेशारिसेनां तां पतङ्ग इव पावकम्॥

evamuktastathetyuktvā rākṣasendro mahodaraḥ |praviveśārisenāṃ tāṃ pataṅga iva pāvakam ||

ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः।भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः॥

tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ |bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ ||

वानराश्च महासत्त्वाः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः।प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नुस्ते रजनीचरान्॥

vānarāśca mahāsattvāḥ pragṛhya vipulāḥ śilāḥ |praviśyāribalaṃ bhīmaṃ jaghnuste rajanīcarān ||

महोदरस्तु सङ्क्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः।चिच्छेद पाणिपादोरून् वानराणां महाहवे॥

mahodarastu saṅkruddhaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |ciccheda pāṇipādorūn vānarāṇāṃ mahāhave ||

ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिता भृशम्।दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः॥

tataste vānarāḥ sarve rākṣasairarditā bhṛśam |diśo daśa drutāḥ kecit kecit sugrīvamāśritāḥ ||

प्रभग्नां समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम्।अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम्॥

prabhagnāṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahācamūm |abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram ||

प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम्।चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीस्वरः॥

pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdharasamāṃ śilām |cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīsvaraḥ ||

तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः।असम्भ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम्॥

tāmāpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ |asambhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām ||

रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा।निपपात शिला भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम्॥

rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā |nipapāta śilā bhūmau gṛdhracakramivākulam ||

तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्च्छितः।सालमुत्पाट्य चिक्षेप राक्षसे रणमूर्धनि॥

tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrcchitaḥ |sālamutpāṭya cikṣepa rākṣase raṇamūrdhani ||

शरैश्च विददारैनं शूरः परपुरञ्जयः ॥ ६.९८.१६ ॥्च्छितः।स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ॥ ६.९८.१७ ॥तः।आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन्।परिघाग्रेण वेगेन जघानास्य हयोत्तमान्॥

śaraiśca vidadārainaṃ śūraḥ parapurañjayaḥ || 6.98.16 ||cchitaḥ |sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi || 6.98.17 ||taḥ |āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan |parighāgreṇa vegena jaghānāsya hayottamān ||

तस्माद्धतहयाद्वीरः सो ऽवप्लुत्य महारथात्।गदां जग्राह सङ्क्रुद्धो राक्षसो ऽथ महोदरः॥

tasmāddhatahayādvīraḥ so 'vaplutya mahārathāt |gadāṃ jagrāha saṅkruddho rākṣaso 'tha mahodaraḥ ||

गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः।नर्दन्तौ गौवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ॥

gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ |nardantau gauvṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau ||

ततः क्रुद्धो गदां तस्मै चिक्षेप रजनीचरः।ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः॥

tataḥ kruddho gadāṃ tasmai cikṣepa rajanīcaraḥ |jvalantīṃ bhāskarābhāsāṃ sugrīvāya mahodaraḥ ||

गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः।सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे।आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः॥

gadāṃ tāṃ sumahāghorāmāpatantīṃ mahābalaḥ |sugrīvo roṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave |ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ ||

पपात स गदोद्भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥ ६.९८.२३ ॥ोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे।ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात्।आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम्॥

papāta sa gadodbhinnaḥ parighastasya bhūtale || 6.98.23 ||ोṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave |tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt |āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam ||

स तमुद्यम्य चिक्षेप सो ऽप्यन्यां व्याक्षिपद्गदाम्।भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुर्धरणीतले॥

sa tamudyamya cikṣepa so 'pyanyāṃ vyākṣipadgadām |bhinnāvanyonyamāsādya petaturdharaṇītale ||

ततो भग्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः।तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ॥

tato bhagnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ |tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau ||

जघ्नतुस्तौ तदा ऽन्योन्यं नेदतुश्च पुनःपुनः।तलैश्चान्योन्यमाहत्य पेततुर्धरणीतले॥

jaghnatustau tadā 'nyonyaṃ nedatuśca punaḥpunaḥ |talaiścānyonyamāhatya petaturdharaṇītale ||

उत्पेततुस्ततस्तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम्।भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ।जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ बाहुयुद्धे परन्तपौ॥

utpetatustatastūrṇaṃ jaghnatuśca parasparam |bhujaiścikṣipaturvīrāvanyonyamaparājitau |jagmatustau śramaṃ vīrau bāhuyuddhe parantapau ||

आजहार ततः खड्गमदूरपरिवर्तिनम्।राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः॥

ājahāra tataḥ khaḍgamadūraparivartinam |rākṣasaścarmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ ||

तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह।जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः॥

tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha |jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ ||

तौ तु रोषपरीताङ्गौ नर्दन्तावभ्यधावताम्।उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ॥

tau tu roṣaparītāṅgau nardantāvabhyadhāvatām |udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau ||

दक्षिणं मण्डलं चोभौ सुतूर्णं सम्परीयतुः।अन्योन्यमभिसङ्क्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ॥

dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau sutūrṇaṃ samparīyatuḥ |anyonyamabhisaṅkruddhau jaye praṇihitāvubhau ||

स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः।महाचर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः॥

sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ |mahācarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayāmāsa durmatiḥ ||

लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः।जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपहितं शिरः॥

lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ |jahāra saśirastrāṇaṃ kuṇḍalopahitaṃ śiraḥ ||

निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले।तद्बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न तिष्ठते॥

nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale |tadbalaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na tiṣṭhate ||

हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः।चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः॥

hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ |cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ ||

विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसा दीनचेतसः।विद्रवन्ति ततः सर्वे भयवित्रस्तचेतसः॥

viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasā dīnacetasaḥ |vidravanti tataḥ sarve bhayavitrastacetasaḥ ||

महोदरं तं विनिपात्य भूमौ महागिरेः कीर्णमिवैकदेशम्।सूर्यात्मजस्तत्र रराज लक्ष्म्या सूर्यः स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः॥

mahodaraṃ taṃ vinipātya bhūmau mahāgireḥ kīrṇamivaikadeśam |sūryātmajastatra rarāja lakṣmyā sūryaḥ svatejobhirivāpradhṛṣyaḥ ||

अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः समरमुखे सुरयक्षसिद्धसङ्घैः।अवनितलगतैश्च भूतसङ्घैर्हरुषसमाकुलितैः स्तुतो महात्मा॥

atha vijayamavāpya vānarendraḥ samaramukhe surayakṣasiddhasaṅghaiḥ |avanitalagataiśca bhūtasaṅghairharuṣasamākulitaiḥ stuto mahātmā ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे अष्टनवतितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭanavatitamaḥ sargaḥ ||