पर्व.अध्याय 10.2

कृप उवाच · kṛpa uvāca

श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभोममापि तु वचः किंचिच्छृणुष्वाद्य महाभुज

śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibhomamāpi tu vacaḥ kiṃcicchṛṇuṣvādya mahābhuja

आबद्धा मानुषाः सर्वे निर्बन्धाः कर्मणोर्द्वयोःदैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते

ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇordvayoḥdaive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate

न हि दैवेन सिध्यन्ति कर्माण्येकेन सत्तमन चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः

na hi daivena sidhyanti karmāṇyekena sattamana cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhistu yogataḥ

ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा ह्यधमोत्तमाःप्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः

tābhyāmubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā hyadhamottamāḥpravṛttāścaiva dṛśyante nivṛttāścaiva sarvaśaḥ

पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किं नु साधयते फलम्कृष्टे क्षेत्रे तथावर्षन्किं नु साधयते फलम्

parjanyaḥ parvate varṣankiṃ nu sādhayate phalamkṛṣṭe kṣetre tathāvarṣankiṃ nu sādhayate phalam

उत्थानं चाप्यदैवस्य ह्यनुत्थानस्य दैवतम्व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वं कस्तत्र निश्चयः

utthānaṃ cāpyadaivasya hyanutthānasya daivatamvyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvaṃ kastatra niścayaḥ

प्रवृष्टे च यथा देवे सम्यक्क्षेत्रे च कर्षितेबीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी

pravṛṣṭe ca yathā deve samyakkṣetre ca karṣitebījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāttathā siddhirhi mānuṣī

तयोर्दैवं विनिश्चित्य स्ववशेनैव वर्ततेप्राज्ञाः पुरुषकारं तु घटन्ते दाक्ष्यमास्थिताः

tayordaivaṃ viniścitya svavaśenaiva vartateprājñāḥ puruṣakāraṃ tu ghaṭante dākṣyamāsthitāḥ

ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभविचेष्टन्तश्च दृश्यन्ते निवृत्ताश्च तथैव हि

tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabhaviceṣṭantaśca dṛśyante nivṛttāśca tathaiva hi

कृतः पुरुषकारः सन्सोऽपि दैवेन सिध्यतितथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम्

kṛtaḥ puruṣakāraḥ sanso'pi daivena sidhyatitathāsya karmaṇaḥ karturabhinirvartate phalam

उत्थानं तु मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम्अफलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम्

utthānaṃ tu manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitamaphalaṃ dṛśyate loke samyagapyupapāditam

तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनःउत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते

tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavantyamanasvinaḥutthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tanna rocate

प्रायशो हि कृतं कर्म अफलं दृश्यते भुविअकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म दृश्येन्महाफलम्

prāyaśo hi kṛtaṃ karma aphalaṃ dṛśyate bhuviakṛtvā ca punarduḥkhaṃ karma dṛśyenmahāphalam

चेष्टामकुर्वँल्लभते यदि किंचिद्यदृच्छयायो वा न लभते कृत्वा दुर्दशौ तावुभावपि

ceṣṭāmakurvam̐llabhate yadi kiṃcidyadṛcchayāyo vā na labhate kṛtvā durdaśau tāvubhāvapi

शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधतेदृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः

śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukhamedhatedṛśyante jīvaloke'smindakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ

यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणां नाश्नुते फलम्नास्य वाच्यं भवेत्किंचित्तत्त्वं चाप्यधिगच्छति

yadi dakṣaḥ samārambhātkarmaṇāṃ nāśnute phalamnāsya vācyaṃ bhavetkiṃcittattvaṃ cāpyadhigacchati

अकृत्वा कर्म यो लोके फलं विन्दति विष्टितःस तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति प्रायशः

akṛtvā karma yo loke phalaṃ vindati viṣṭitaḥsa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati prāyaśaḥ

एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथास करोत्यात्मनोऽनर्थान्नैष बुद्धिमतां नयः

evametadanādṛtya vartate yastvato'nyathāsa karotyātmano'narthānnaiṣa buddhimatāṃ nayaḥ

हीनं पुरुषकारेण यदा दैवेन वा पुनःकारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत्हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति

hīnaṃ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥkāraṇābhyāmathaitābhyāmutthānamaphalaṃ bhavethīnaṃ puruṣakāreṇa karma tviha na sidhyati

दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहतेदक्षो दाक्षिण्यसंपन्नो न स मोघं विहन्यते

daivatebhyo namaskṛtya yastvarthānsamyagīhatedakṣo dākṣiṇyasaṃpanno na sa moghaṃ vihanyate

सम्यगीहा पुनरियं यो वृद्धानुपसेवतेआपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः

samyagīhā punariyaṃ yo vṛddhānupasevateāpṛcchati ca yacchreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ

उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसंमताःतेऽस्य योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते

utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasaṃmatāḥte'sya yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhirucyate

वृद्धानां वचनं श्रुत्वा यो ह्युत्थानं प्रयोजयेत्उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात्

vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo hyutthānaṃ prayojayetutthānasya phalaṃ samyaktadā sa labhate'cirāt

रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवःअनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः

rāgātkrodhādbhayāllobhādyo'rthānīheta mānavaḥanīśaścāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ

सोऽयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिनाअसमर्थ्य समारब्धो मूढत्वादविचिन्तितः

so'yaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśināasamarthya samārabdho mūḍhatvādavicintitaḥ

हितबुद्धीननादृत्य संमन्त्र्यासाधुभिः सहवार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः

hitabuddhīnanādṛtya saṃmantryāsādhubhiḥ sahavāryamāṇo'karodvairaṃ pāṇḍavairguṇavattaraiḥ

पूर्वमप्यतिदुःशीलो न दैन्यं कर्तुमर्हतितपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणामकृतं वचः

pūrvamapyatiduḥśīlo na dainyaṃ kartumarhatitapatyarthe vipanne hi mitrāṇāmakṛtaṃ vacaḥ

अन्वावर्तामहि वयं यत्तु तं पापपूरुषम्अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान्

anvāvartāmahi vayaṃ yattu taṃ pāpapūruṣamasmānapyanayastasmātprāpto'yaṃ dāruṇo mahān

अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिताबुद्धिश्चिन्तयतः किंचित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते

anena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitābuddhiścintayataḥ kiṃcitsvaṃ śreyo nāvabudhyate

मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो बुधाःते च पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत्

muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo budhāḥte ca pṛṣṭā yathā brūyustatkartavyaṃ tathā bhavet

ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च समेत्य हउपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम्

te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca sametya haupapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim

ते पृष्टाश्च वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम्तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः

te pṛṣṭāśca vadeyuryacchreyo naḥ samanantaramtadasmābhiḥ punaḥ kāryamiti me naiṣṭhikī matiḥ

अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः संपद्यते क्वचित्कृते पुरुषकारे च येषां कार्यं न सिध्यतिदैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा

anārambhāttu kāryāṇāṃ nārthaḥ saṃpadyate kvacitkṛte puruṣakāre ca yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyatidaivenopahatāste tu nātra kāryā vicāraṇā