Parva.Adhyaya 11.16

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामाविकर्तनम्अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं दिव्येन चक्षुषा

evamuktvā tu gāndhārī kurūṇāmāvikartanamapaśyattatra tiṣṭhantī sarvaṃ divyena cakṣuṣā

पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणीउग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी

pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇīugreṇa tapasā yuktā satataṃ satyavādinī

वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणःदिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत्

varadānena kṛṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥdivyajñānabalopetā vividhaṃ paryadevayat

ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथान्तिकेरणाजिरं नृवीराणामद्भुतं लोमहर्षणम्

dadarśa sā buddhimatī dūrādapi yathāntikeraṇājiraṃ nṛvīrāṇāmadbhutaṃ lomaharṣaṇam

अस्थिकेशपरिस्तीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम्शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः

asthikeśaparistīrṇaṃ śoṇitaughapariplutamśarīrairbahusāhasrairvinikīrṇaṃ samantataḥ

गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैःशरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः

gajāśvarathayodhānāmāvṛtaṃ rudhirāvilaiḥśarīrairaśiraskaiśca videhaiśca śirogaṇaiḥ

गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैरभिसंवृतम्सृगालबडकाकोलकङ्ककाकनिषेवितम्

gajāśvanaravīrāṇāṃ niḥsattvairabhisaṃvṛtamsṛgālabaḍakākolakaṅkakākaniṣevitam

रक्षसां पुरुषादानां मोदनं कुरराकुलम्अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम्

rakṣasāṃ puruṣādānāṃ modanaṃ kurarākulamaśivābhiḥ śivābhiśca nāditaṃ gṛdhrasevitam

ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिःपाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः

tato vyāsābhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥpāṇḍuputrāśca te sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ

वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम्कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुरायोधनं प्रति

vāsudevaṃ puraskṛtya hatabandhuṃ ca pārthivamkurustriyaḥ samāsādya jagmurāyodhanaṃ prati

समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराःअपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्

samāsādya kurukṣetraṃ tāḥ striyo nihateśvarāḥapaśyanta hatāṃstatra putrānbhrātṝnpitṝnpatīn

क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणान्वै गोमायुबडवायसैःभूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः

kravyādairbhakṣyamāṇānvai gomāyubaḍavāyasaiḥbhūtaiḥ piśācai rakṣobhirvividhaiśca niśācaraiḥ

रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियःमहार्हेभ्योऽथ यानेभ्यो विक्रोशन्त्यो निपेतिरे

rudrākrīḍanibhaṃ dṛṣṭvā tadā viśasanaṃ striyaḥmahārhebhyo'tha yānebhyo vikrośantyo nipetire

अदृष्टपूर्वं पश्यन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियःशरीरेष्वस्खलन्नन्या न्यपतंश्चापरा भुवि

adṛṣṭapūrvaṃ paśyantyo duḥkhārtā bharatastriyaḥśarīreṣvaskhalannanyā nyapataṃścāparā bhuvi

श्रान्तानां चाप्यनाथानां नासीत्काचन चेतनापाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत्

śrāntānāṃ cāpyanāthānāṃ nāsītkācana cetanāpāñcālakuruyoṣāṇāṃ kṛpaṇaṃ tadabhūnmahat

दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम्दृष्ट्वायोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा

duḥkhopahatacittābhiḥ samantādanunāditamdṛṣṭvāyodhanamatyugraṃ dharmajñā subalātmajā

ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम्कुरूणां वैशसं दृष्ट्वा दुःखाद्वचनमब्रवीत्

tataḥ sā puṇḍarīkākṣamāmantrya puruṣottamamkurūṇāṃ vaiśasaṃ dṛṣṭvā duḥkhādvacanamabravīt

पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराःप्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव

paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa snuṣā me nihateśvarāḥprakīrṇakeśāḥ krośantīḥ kurarīriva mādhava

अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान्पृथगेवाभ्यधावन्त पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्

amūstvabhisamāgamya smarantyo bharatarṣabhānpṛthagevābhyadhāvanta putrānbhrātṝnpitṝnpatīn

वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम्क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिराकुलम्

vīrasūbhirmahābāho hataputrābhirāvṛtamkvacicca vīrapatnībhirhatavīrābhirākulam

शोभितं पुरुषव्याघ्रैर्भीष्मकर्णाभिमन्युभिःद्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः

śobhitaṃ puruṣavyāghrairbhīṣmakarṇābhimanyubhiḥdroṇadrupadaśalyaiśca jvaladbhiriva pāvakaiḥ

काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महात्मनाम्अङ्गदैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम्

kāñcanaiḥ kavacairniṣkairmaṇibhiśca mahātmanāmaṅgadairhastakeyūraiḥ sragbhiśca samalaṃkṛtam

वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपिखड्गैश्च विमलैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः

vīrabāhuvisṛṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighairapikhaḍgaiśca vimalaistīkṣṇaiḥ saśaraiśca śarāsanaiḥ

क्रव्यादसंघैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित्क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैरपरैः क्वचित्

kravyādasaṃghairmuditaistiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kvacitkvacidākrīḍamānaiśca śayānairaparaiḥ kvacit

एतदेवंविधं वीर संपश्यायोधनं विभोपश्यमाना च दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन

etadevaṃvidhaṃ vīra saṃpaśyāyodhanaṃ vibhopaśyamānā ca dahyāmi śokenāhaṃ janārdana

पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदनपञ्चानामिव भूतानां नाहं वधमचिन्तयम्

pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vināśaṃ madhusūdanapañcānāmiva bhūtānāṃ nāhaṃ vadhamacintayam

तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च निष्कर्षन्त्यसृगुक्षितान्निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः

tānsuparṇāśca gṛdhrāśca niṣkarṣantyasṛgukṣitānnigṛhya kavaceṣūgrā bhakṣayanti sahasraśaḥ

जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोणभीष्मयोःअभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति

jayadrathasya karṇasya tathaiva droṇabhīṣmayoḥabhimanyorvināśaṃ ca kaścintayitumarhati

अवध्यकल्पान्निहतान्दृष्ट्वाहं मधुसूदनगृध्रकङ्कबडश्येनश्वसृगालादनीकृतान्

avadhyakalpānnihatāndṛṣṭvāhaṃ madhusūdanagṛdhrakaṅkabaḍaśyenaśvasṛgālādanīkṛtān

अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान्पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव

amarṣavaśamāpannānduryodhanavaśe sthitānpaśyemānpuruṣavyāghrānsaṃśāntānpāvakāniva

शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि चविपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते

śayanānyucitāḥ sarve mṛdūni vimalāni cavipannāste'dya vasudhāṃ vivṛtāmadhiśerate

बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताःशिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः

bandibhiḥ satataṃ kāle stuvadbhirabhinanditāḥśivānāmaśivā ghorāḥ śṛṇvanti vividhā giraḥ

ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनःचन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते

ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥcandanāgurudigdhāṅgāste'dya pāṃsuṣu śerate

तेषामाभरणान्येते गृध्रगोमायुवायसाःआक्षिपन्त्यशिवा घोरा विनदन्तः पुनः पुनः

teṣāmābharaṇānyete gṛdhragomāyuvāyasāḥākṣipantyaśivā ghorā vinadantaḥ punaḥ punaḥ

चापानि विशिखान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाःयुद्धाभिमानिनः प्रीता जीवन्त इव बिभ्रति

cāpāni viśikhānpītānnistriṃśānvimalā gadāḥyuddhābhimāninaḥ prītā jīvanta iva bibhrati

सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताःऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः

surūpavarṇā bahavaḥ kravyādairavaghaṭṭitāḥṛṣabhapratirūpākṣāḥ śerate haritasrajaḥ

अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवःशेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः

apare punarāliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥśerate'bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yoṣitaḥ

बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि चन धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन

bibhrataḥ kavacānyanye vimalānyāyudhāni cana dharṣayanti kravyādā jīvantīti janārdana

क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम्शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः

kravyādaiḥ kṛṣyamāṇānāmapareṣāṃ mahātmanāmśātakaumbhyaḥ srajaścitrā viprakīrṇāḥ samantataḥ

एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम्कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः

ete gomāyavo bhīmā nihatānāṃ yaśasvināmkaṇṭhāntaragatānhārānākṣipanti sahasraśaḥ

सर्वेष्वपररात्रेषु याननन्दन्त बन्दिनःस्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः

sarveṣvapararātreṣu yānanandanta bandinaḥstutibhiśca parārdhyābhirupacāraiśca śikṣitāḥ

तानिमाः परिदेवन्ति दुःखार्ताः परमाङ्गनाःकृपणं वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम्

tānimāḥ paridevanti duḥkhārtāḥ paramāṅganāḥkṛpaṇaṃ vṛṣṇiśārdūla duḥkhaśokārditā bhṛśam

रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वैमुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव

raktotpalavanānīva vibhānti rucirāṇi vaimukhāni paramastrīṇāṃ pariśuṣkāṇi keśava

रुदितोपरता ह्येता ध्यायन्त्यः संपरिप्लुताःकुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः

ruditoparatā hyetā dhyāyantyaḥ saṃpariplutāḥkurustriyo'bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ

एतान्यादित्यवर्णानि तपनीयनिभानि चरोषरोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम्

etānyādityavarṇāni tapanīyanibhāni caroṣarodanatāmrāṇi vaktrāṇi kuruyoṣitām

आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम्इतरेतरसंक्रन्दान्न विजानन्ति योषितः

āsāmaparipūrṇārthaṃ niśamya paridevitamitaretarasaṃkrandānna vijānanti yoṣitaḥ

एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य चविस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम्

etā dīrghamivocchvasya vikruśya ca vilapya cavispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam

बह्व्यो दृष्ट्वा शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति चपाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः

bahvyo dṛṣṭvā śarīrāṇi krośanti vilapanti capāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi mṛdupāṇayaḥ

शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैर्यूथशः कृतैःइतरेतरसंपृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी

śirobhiḥ patitairhastaiḥ sarvāṅgairyūthaśaḥ kṛtaiḥitaretarasaṃpṛktairākīrṇā bhāti medinī

विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा घोराभिनन्दिनःमुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च

viśiraskānatho kāyāndṛṣṭvā ghorābhinandinaḥmuhyantyanucitā nāryo videhāni śirāṃsi ca

शिरः कायेन संधाय प्रेक्षमाणा विचेतसःअपश्यन्त्यो परं तत्र नेदमस्येति दुःखिताः

śiraḥ kāyena saṃdhāya prekṣamāṇā vicetasaḥapaśyantyo paraṃ tatra nedamasyeti duḥkhitāḥ

बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक्संदधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनः पुनः

bāhūrucaraṇānanyānviśikhonmathitānpṛthaksaṃdadhatyo'sukhāviṣṭā mūrchantyetāḥ punaḥ punaḥ

उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिःदृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः

utkṛttaśirasaścānyānvijagdhānmṛgapakṣibhiḥdṛṣṭvā kāścinna jānanti bhartṝnbharatayoṣitaḥ

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदनप्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः

pāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi madhusūdanaprekṣya bhrātṝnpitṝnputrānpatīṃśca nihatānparaiḥ

बाहुभिश्च सखड्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैःअगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा

bāhubhiśca sakhaḍgaiśca śirobhiśca sakuṇḍalaiḥagamyakalpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताःभ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैरुपकीर्णां वसुंधराम्

na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṃ duḥkhaṃ gāhantyaninditāḥbhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putrairupakīrṇāṃ vasuṃdharām

यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दनस्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः

yūthānīva kiśorīṇāṃ sukeśīnāṃ janārdanasnuṣāṇāṃ dhṛtarāṣṭrasya paśya vṛndānyanekaśaḥ

अतो दुःखतरं किं नु केशव प्रतिभाति मेयदिमाः कुर्वते सर्वा रूपमुच्चावचं स्त्रियः

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu keśava pratibhāti meyadimāḥ kurvate sarvā rūpamuccāvacaṃ striyaḥ

नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसुया पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातॄंश्च केशवएवमार्ता विलपती ददर्श निहतं सुतम्

nūnamācaritaṃ pāpaṃ mayā pūrveṣu janmasuyā paśyāmi hatānputrānpautrānbhrātṝṃśca keśavaevamārtā vilapatī dadarśa nihataṃ sutam