Parva.Adhyaya 12.286

पराशर उवाच · parāśara uvāca

पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च; न निर्गुणा नाम भवन्ति लोकेअनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च; हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन्

pitā sakhāyo guravaḥ striyaśca; na nirguṇā nāma bhavanti lokeananyabhaktāḥ priyavādinaśca; hitāśca vaśyāśca tathaiva rājan

पिता परं दैवतं मानवानां; मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्तिज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति; जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति

pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ; māturviśiṣṭaṃ pitaraṃ vadantijñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti; jitendriyārthāḥ paramāpnuvanti

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे; नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यतेप्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभा;न्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्

raṇājire yatra śarāgnisaṃstare; nṛpātmajo ghātamavāpya dahyateprayāti lokānamaraiḥ sudurlabhā;nniṣevate svargaphalaṃ yathāsukham

श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं; पराङ्मुखं परिबर्हैश्च हीनम्अनुद्यतं रोगिणं याचमानं; न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन्

śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ; parāṅmukhaṃ paribarhaiśca hīnamanudyataṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ; na vai hiṃsyādbālavṛddhau ca rājan

परिबर्हैः सुसंपन्नमुद्यतं तुल्यतां गतम्अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्

paribarhaiḥ susaṃpannamudyataṃ tulyatāṃ gatamatikrameta nṛpatiḥ saṃgrāme kṣatriyātmajam

तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयःनिहीनात्कातराच्चैव नृपाणां गर्हितो वधः

tulyādiha vadhaḥ śreyānviśiṣṭācceti niścayaḥnihīnātkātarāccaiva nṛpāṇāṃ garhito vadhaḥ

पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिपपाप एव वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः

pāpātpāpasamācārānnihīnācca narādhipapāpa eva vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ

न कश्चित्त्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम्सावशेषायुषं चापि कश्चिदेवापकर्षति

na kaścittrāti vai rājandiṣṭāntavaśamāgatamsāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaścidevāpakarṣati

स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत्हिंसात्मकानि कर्माणि नायुरिच्छेत्परायुषा

snigdhaiśca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayethiṃsātmakāni karmāṇi nāyuricchetparāyuṣā

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम्निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्

gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatāmnidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām

आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छतिनाकारणात्तद्भवति कारणैरुपपादितम्

āyuṣi kṣayamāpanne pañcatvamupagacchatinākāraṇāttadbhavati kāraṇairupapāditam

तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम्अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम्

tathā śarīraṃ bhavati dehādyenopapāditamadhvānaṃ gatakaścāyaṃ prāptaścāyaṃ gṛhādgṛham

द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यतेतद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते

dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyatkiṃcana vidyatetaddehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate

सिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम्भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्

sirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulambhūtānāmindriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam

त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाःगुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्

tvagantaṃ dehamityāhurvidvāṃso'dhyātmacintakāḥguṇairapi parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam

शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम्भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति

śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanambhūtaiḥ prakṛtimāpannaistato bhūmau nimajjati

भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र हइदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र तत्र हतत्स्वभावोऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा

bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatra tatra haidaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatra tatra hatatsvabhāvo'paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇastathā

न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनःपरिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान्

na jāyate tu nṛpate kaṃcitkālamayaṃ punaḥparibhramati bhūtātmā dyāmivāmbudharo mahān

स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृपमनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः

sa punarjāyate rājanprāpyehāyatanaṃ nṛpamanasaḥ paramo hyātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ

द्विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृपजङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताःद्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः

dvividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpajaṅgamānāmapi tathā dvipadāḥ paramā matāḥdvipadānāmapi tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ

द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताःप्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः

dvijānāmapi rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥprājñānāmātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānāmamāninaḥ

जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयःअन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः

jātamanveti maraṇaṃ nṛṇāmiti viniścayaḥantavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ

आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत्नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत्

āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajetnakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājansa puṇyakṛt

अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाव्य च दुष्कृतम्मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्म कृत्वात्मशक्तितः

ayojayitvā kleśena janaṃ plāvya ca duṣkṛtammṛtyunāprākṛteneha karma kṛtvātmaśaktitaḥ

विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथा वधःदंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते

viṣamudbandhanaṃ dāho dasyuhastāttathā vadhaḥdaṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca prākṛto vadha ucyate

न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते नाभिसंधिजैःएवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि

na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante nābhisaṃdhijaiḥevaṃvidhaiśca bahubhiraparaiḥ prākṛtairapi

ऊर्ध्वं हित्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यकृतां नृपमध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम्

ūrdhvaṃ hitvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyakṛtāṃ nṛpamadhyato madhyapuṇyānāmadho duṣkṛtakarmaṇām

एकः शत्रुर्न द्वितीयोऽस्ति शत्रु;रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन्येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो; घोराणि कर्माणि सुदारुणानि

ekaḥ śatrurna dvitīyo'sti śatru;rajñānatulyaḥ puruṣasya rājanyenāvṛtaḥ kurute saṃprayukto; ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni

प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं; वृद्धानुपास्यं च भवेत यस्यप्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र; प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति

prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ; vṛddhānupāsyaṃ ca bhaveta yasyaprayatnasādhyo hi sa rājaputra; prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti

अधीत्य वेदांस्तपसा ब्रह्मचारी; यज्ञाञ्शक्त्या संनिसृज्येह पञ्चवनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः; श्रेयश्चित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्

adhītya vedāṃstapasā brahmacārī; yajñāñśaktyā saṃnisṛjyeha pañcavanaṃ gacchetpuruṣo dharmakāmaḥ; śreyaścitvā sthāpayitvā svavaṃśam

उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानमवसादयेत्चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात दुर्लभम्

upabhogairapi tyaktaṃ nātmānamavasādayetcaṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta durlabham

इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपतेआत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः

iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīpateātmā vai śakyate trātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ

कथं न विप्रणश्येम योनितोऽस्या इति प्रभोकुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात्

kathaṃ na vipraṇaśyema yonito'syā iti prabhokurvanti dharmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt

यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यमिह वै नरःधर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते

yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyamiha vai naraḥdharmāvamantā kāmātmā bhavetsa khalu vañcyate

यस्तु प्रीतिपुरोगेण चक्षुषा तात पश्यतिदीपोपमानि भूतानि यावदर्चिर्न नश्यति

yastu prītipurogeṇa cakṣuṣā tāta paśyatidīpopamāni bhūtāni yāvadarcirna naśyati

सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युतसमदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते

sāntvenānupradānena priyavādena cāpyutasamaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate

दानं त्यागः शोभना मूर्तिरद्भ्यो; भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम्सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु; ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम्

dānaṃ tyāgaḥ śobhanā mūrtiradbhyo; bhūyaḥ plāvyaṃ tapasā vai śarīramsarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu; ye cāpyanye puṇyadeśāḥ pṛthivyām

गृहेषु येषामसवः पतन्ति; तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम्यानेन वै प्रापणं च श्मशाने; शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः

gṛheṣu yeṣāmasavaḥ patanti; teṣāmatho nirharaṇaṃ praśastamyānena vai prāpaṇaṃ ca śmaśāne; śaucena nūnaṃ vidhinā caiva dāhaḥ

इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च; दानं पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगःशक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं; सर्वाण्यात्मार्थे मानवो यः करोति

iṣṭiḥ puṣṭiryajanaṃ yājanaṃ ca; dānaṃ puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca prayogaḥśaktyā pitryaṃ yacca kiṃcitpraśastaṃ; sarvāṇyātmārthe mānavo yaḥ karoti

धर्मशास्त्राणि वेदाश्च षडङ्गानि नराधिपश्रेयसोऽर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः

dharmaśāstrāṇi vedāśca ṣaḍaṅgāni narādhipaśreyaso'rthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मनाविदेहराजाय पुरा श्रेयसोऽर्थे नराधिप

etadvai sarvamākhyātaṃ muninā sumahātmanāvideharājāya purā śreyaso'rthe narādhipa