Parva.Adhyaya 13.65

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौयत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह

dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchatyupānahauyatphalaṃ tasya bhavati tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

उपानहौ प्रयच्छेद्यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितःमर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपिस शत्रूणामुपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर

upānahau prayacchedyo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥmardate kaṇṭakānsarvānviṣamānnistaratyapisa śatrūṇāmupari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira

यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशां पतेउपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम्शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि

yānaṃ cāśvatarīyuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pateupatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇamśakaṭaṃ damyasaṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम्गोप्रदानेऽन्नदाने च भूयस्तद्ब्रूहि कौरव

yatphalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitamgopradāne'nnadāne ca bhūyastadbrūhi kaurava

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत्फलम्निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम

śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yatphalamniśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama

पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवातिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते

pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvātiladānena vai tasmātpitṛpakṣaḥ pramodate

माघमासे तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छतिसर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति

māghamāse tilānyastu brāhmaṇebhyaḥ prayacchatisarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati

सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन्न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथंचन

sarvakāmaiḥ sa yajate yastilairyajate pitṝnna cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃcana

महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाःततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो

maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtāstilāḥtato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho

पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाःतस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते

pauṣṭikā rūpadāścaiva tathā pāpavināśanāḥtasmātsarvapradānebhyastiladānaṃ viśiṣyate

आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथामहर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः

āpastambaśca medhāvī śaṅkhaśca likhitastathāmaharṣirgautamaścāpi tiladānairdivaṃ gatāḥ

तिलहोमपरा विप्राः सर्वे संयतमैथुनाःसमा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः

tilahomaparā viprāḥ sarve saṃyatamaithunāḥsamā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ

सर्वेषामेव दानानां तिलदानं परं स्मृतम्अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते

sarveṣāmeva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ smṛtamakṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānamihocyate

उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतपतिलैरग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान्गतिमुत्तमाम्

utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapatilairagnitrayaṃ hutvā prāptavāngatimuttamām

इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम्विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते

iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānamanuttamamvidhānaṃ yena vidhinā tilānāmiha śasyate

अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम्समागमं महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा

ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭumicchatāmsamāgamaṃ mahārāja brahmaṇā vai svayaṃbhuvā

देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागं यियक्षवःशुभं देशमयाचन्त यजेम इति पार्थिव

devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥśubhaṃ deśamayācanta yajema iti pārthiva

देवा ऊचुःभगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य चयजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञयानाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते

devā ūcuḥbhagavaṃstvaṃ prabhurbhūmeḥ sarvasya tridivasya cayajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavadanujñayānānanujñātabhūmirhi yajñasya phalamaśnute

त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य चप्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि

tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya caprabhurbhavasi tasmāttvaṃ samanujñātumarhasi

ब्रह्मोवाचददामि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाःयस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः

brahmovācadadāmi medinībhāgaṃ bhavadbhyo'haṃ surarṣabhāḥyasmindeśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ

देवा ऊचुःभगवन्कृतकामाः स्मो यक्ष्यामस्त्वाप्तदक्षिणैःइमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा

devā ūcuḥbhagavankṛtakāmāḥ smo yakṣyāmastvāptadakṣiṇaiḥimaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिःअसितो देवलश्चैव देवयज्ञमुपागमन्

tato'gastyaśca kaṇvaśca bhṛguratrirvṛṣākapiḥasito devalaścaiva devayajñamupāgaman

ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युततथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः

tato devā mahātmāna ījire yajñamacyutatathā samāpayāmāsuryathākālaṃ surarṣabhāḥ

त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमेषष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे

ta iṣṭayajñāstridaśā himavatyacalottameṣaṣṭhamaṃśaṃ kratostasya bhūmidānaṃ pracakrire

प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम्न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते

prādeśamātraṃ bhūmestu yo dadyādanupaskṛtamna sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇyavāpnute

शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम्प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते

śītavātātapasahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtāmpradāya suralokasthaḥ puṇyānte'pi na cālyate

मुदितो वसते प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिवप्रतिश्रयप्रदाता च सोऽपि स्वर्गे महीयते

mudito vasate prājñaḥ śakreṇa saha pārthivapratiśrayapradātā ca so'pi svarge mahīyate

अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियःगृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते

adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥgṛhe yasya vasettuṣṭaḥ pradhānaṃ lokamaśnute

तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत्आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम

tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahatāsaptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama

क्षेत्रभूमिं ददल्लोके पुत्र श्रियमवाप्नुयात्रत्नभूमिं प्रदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत्

kṣetrabhūmiṃ dadalloke putra śriyamavāpnuyātratnabhūmiṃ pradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayet

न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात्कथंचनन श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम्

na coṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyātkathaṃcanana śmaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitām

पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत्तु यःतद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते

pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirvapettu yaḥtadbhūmisvāmipitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate

तस्मात्क्रीत्वा महीं दद्यात्स्वल्पामपि विचक्षणःपिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः

tasmātkrītvā mahīṃ dadyātsvalpāmapi vicakṣaṇaḥpiṇḍaḥ pitṛbhyo datto vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ

अटवीपर्वताश्चैव नदीतीर्थानि यानि चसर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तत्र परिग्रहः

aṭavīparvatāścaiva nadītīrthāni yāni casarvāṇyasvāmikānyāhurna hi tatra parigrahaḥ

इत्येतद्भूमिदानस्य फलमुक्तं विशां पतेअतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ

ityetadbhūmidānasya phalamuktaṃ viśāṃ pateataḥ paraṃ tu godānaṃ kīrtayiṣyāmi te'nagha

गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात्सर्वेभ्य एव चतस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः समास्थितः

gāvo'dhikāstapasvibhyo yasmātsarvebhya eva catasmānmaheśvaro devastapastābhiḥ samāsthitaḥ

ब्रह्मलोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारतआसां ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम्

brahmaloke vasantyetāḥ somena saha bhārataāsāṃ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṃ gatim

पयसा हविषा दध्ना शकृताप्यथ चर्मणाअस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत

payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpyatha carmaṇāasthibhiścopakurvanti śṛṅgairvālaiśca bhārata

नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वतेन वर्षं विषमं वापि दुःखमासां भवत्युत

nāsāṃ śītātapau syātāṃ sadaitāḥ karma kurvatena varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkhamāsāṃ bhavatyuta

ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात्परतरं पदम्एकं गोब्राह्मणं तस्मात्प्रवदन्ति मनीषिणः

brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmātparataraṃ padamekaṃ gobrāhmaṇaṃ tasmātpravadanti manīṣiṇaḥ

रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताःततश्चर्मण्वती राजन्गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता

rantidevasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥtataścarmaṇvatī rājangocarmabhyaḥ pravartitā

पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिताःता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपतेनिस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव

paśutvācca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥtā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpatenistaredāpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamastho'pi pārthiva

गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपश्यतिसर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप

gavāṃ sahasradaḥ pretya narakaṃ na prapaśyatisarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa

अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपःतस्माद्ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति

amṛtaṃ vai gavāṃ kṣīramityāha tridaśādhipaḥtasmāddadāti yo dhenumamṛtaṃ sa prayacchati

अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुःतस्माद्ददाति यो धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति

agnīnāmavyayaṃ hyetaddhaumyaṃ vedavido viduḥtasmāddadāti yo dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati

स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम्विप्रे गुणयुते दद्यात्स वै स्वर्गे महीयते

svargo vai mūrtimāneṣa vṛṣabhaṃ yo gavāṃ patimvipre guṇayute dadyātsa vai svarge mahīyate

प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभतस्माद्ददाति यो धेनुं प्राणान्वै स प्रयच्छति

prāṇā vai prāṇināmete procyante bharatarṣabhatasmāddadāti yo dhenuṃ prāṇānvai sa prayacchati

गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुःतस्माद्ददाति यो धेनुं शरणं संप्रयच्छति

gāvaḥ śaraṇyā bhūtānāmiti vedavido viduḥtasmāddadāti yo dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati

न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिकेगोजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ

na vadhārthaṃ pradātavyā na kīnāśe na nāstikegojīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha

ददाति तादृशानां वै नरो गाः पापकर्मणाम्अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्मनीषिणः

dadāti tādṛśānāṃ vai naro gāḥ pāpakarmaṇāmakṣayaṃ narakaṃ yātītyevamāhurmanīṣiṇaḥ

न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथान व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद्गां ब्राह्मणाय वै

na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rogānvitāṃ tathāna vyaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyādgāṃ brāhmaṇāya vai

दशगोसहस्रदः सम्यक्शक्रेण सह मोदतेअक्षयाँल्लभते लोकान्नरः शतसहस्रदः

daśagosahasradaḥ samyakśakreṇa saha modateakṣayām̐llabhate lokānnaraḥ śatasahasradaḥ

इत्येतद्गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम्तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत

ityetadgopradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitamtathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata

अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षतेअन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः

annadānaṃ pradhānaṃ hi kaunteya paricakṣateannasya hi pradānena rantidevo divaṃ gataḥ

श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिपस्वायंभुवं महाभागं स पश्यति नराधिप

śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ yaḥ prayacchati bhūmipasvāyaṃbhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa

न हिरण्यैर्न वासोभिर्नाश्वदानेन भारतप्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथेहान्नप्रदाः प्रभो

na hiraṇyairna vāsobhirnāśvadānena bhārataprāpnuvanti narāḥ śreyo yathehānnapradāḥ prabho

अन्नं वै परमं द्रव्यमन्नं श्रीश्च परा मताअन्नात्प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा

annaṃ vai paramaṃ dravyamannaṃ śrīśca parā matāannātprāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṃ balaṃ tathā

सद्भ्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरःन स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवमाह पराशरः

sadbhyo dadāti yaścānnaṃ sadaikāgramanā naraḥna sa durgāṇyavāpnotītyevamāha parāśaraḥ

अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्योऽन्नं निवेदयेत्यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नास्तस्य देवताः

arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyo'nnaṃ nivedayetyadanno hi naro rājaṃstadannāstasya devatāḥ

कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु योऽन्नदानं करोत्युतस संतरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते

kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yo'nnadānaṃ karotyutasa saṃtarati durgāṇi pretya cānantyamaśnute

अभुक्त्वातिथये चान्नं प्रयच्छेद्यः समाहितःस वै ब्रह्मविदां लोकान्प्राप्नुयाद्भरतर्षभ

abhuktvātithaye cānnaṃ prayacchedyaḥ samāhitaḥsa vai brahmavidāṃ lokānprāpnuyādbharatarṣabha

सुकृच्छ्रामापदं प्राप्तश्चान्नदः पुरुषस्तरेत्पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति

sukṛcchrāmāpadaṃ prāptaścānnadaḥ puruṣastaretpāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati

इत्येतदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव हभूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम्

ityetadannadānasya tiladānasya caiva habhūmidānasya ca phalaṃ godānasya ca kīrtitam