Parva.Adhyaya 3.203

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारतब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः

evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhāratabrāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम्गुणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः

sattvasya rajasaścaiva tamasaśca yathātathamguṇāṃstattvena me brūhi yathāvadiha pṛcchataḥ

व्याध उवाच · vyādha uvāca

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसिएषां गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम

hanta te kathayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasieṣāṃ guṇānpṛthaktvena nibodha gadato mama

मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम्प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते

mohātmakaṃ tamasteṣāṃ raja eṣāṃ pravartakamprakāśabahulatvācca sattvaṃ jyāya ihocyate

अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनःदुर्दृशीकस्तमोध्वस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः

avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥdurdṛśīkastamodhvastaḥ sakrodhastāmaso'lasaḥ

प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च योऽनुराग्यभ्यसूयकःविवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः

pravṛttavākyo mantrī ca yo'nurāgyabhyasūyakaḥvivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ

प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकःअक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैव स सात्त्विकः

prakāśabahulo dhīro nirvivitso'nasūyakaḥakrodhano naro dhīmāndāntaścaiva sa sāttvikaḥ

सात्त्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यतेयदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते

sāttvikastvatha saṃbuddho lokavṛttena kliśyateyadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate

वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्ततेमृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत्

vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvameva pravartatemṛdurbhavatyahaṃkāraḥ prasīdatyārjavaṃ ca yat

ततोऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम्न चास्य संयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन

tato'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparamna cāsya saṃyamo nāma kvacidbhavati kaścana

शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतःवैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च

śūdrayonau hi jātasya sadguṇānupatiṣṭhataḥvaiśyatvaṃ bhavati brahmankṣatriyatvaṃ tathaiva ca

आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायतेगुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ārjave vartamānasya brāhmaṇyamabhijāyateguṇāste kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः

pārthivaṃ dhātumāsādya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavetavakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिरव्याधः स कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने

praśnametaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhiravyādhaḥ sa kathayāmāsa brāhmaṇāya mahātmane

व्याध उवाच · vyādha uvāca

मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टतेभूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्

mūrdhānamāśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayanprāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭatebhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam

श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महेस जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनःमनो बुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः

śreṣṭhaṃ tadeva bhūtānāṃ brahmajyotirupāsmahesa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥmano buddhirahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaśca saḥ

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यतेपृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyatepṛṣṭhatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ

बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितःवहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते

bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥvahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्ततेउदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartateudāna iti taṃ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ

संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलःशरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिष्यते

saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣvapi tathānilaḥśarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiṣyate

धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितःरसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति

dhātuṣvagnistu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥrasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayanparidhāvati

प्राणानां संनिपातात्तु संनिपातः प्रजायतेऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्

prāṇānāṃ saṃnipātāttu saṃnipātaḥ prajāyateūṣmā cāgniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām

अपानोदानयोर्मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौसमन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः

apānodānayormadhye prāṇavyānau samāhitausamanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ

तस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितःस्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्

tasyāpi pāyuparyantastathā syādgudasaṃjñitaḥsrotāṃsi tasmājjāyante sarvaprāṇeṣu dehinām

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यतेस ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyatesa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितःनाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः

pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥnābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ

प्रवृत्ता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथावहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः

pravṛttā hṛdayātsarvāstiryagūrdhvamadhastathāvahantyannarasānnāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ

योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम्जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुःएवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु

yogināmeṣa mārgastu yena gacchanti tatparamjitaklamāsanā dhīrā mūrdhanyātmānamādadhuḥevaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतःमूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम्

ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥmūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam

तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितःआत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम्

tasminyaḥ saṃsthito hyagnirnityaṃ sthālyāmivāhitaḥātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam

देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करेक्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम्

devo yaḥ saṃsthitastasminnabbinduriva puṣkarekṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam

जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस्तथाजीवमात्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम्

jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṃ tamastathājīvamātmaguṇaṃ viddhi tathātmānaṃ parātmakam

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति; प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त

sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvamtataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prākalpayadyo bhuvanāni sapta

एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशतेदृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः

evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśatedṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम्प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubhamprasannātmātmani sthitvā sukhamānantyamaśnute

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapetnivāte vā yathā dīpo dīpyetkuśaladīpitaḥ

पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनःलघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्नात्मानमात्मनि

pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥlaghvāhāro viśuddhātmā paśyannātmānamātmani

प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यतिदृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते

pradīpteneva dīpena manodīpena paśyatidṛṣṭvātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहःएतत्पवित्रं यज्ञानां तपो वै संक्रमो मतः

sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥetatpavitraṃ yajñānāṃ tapo vai saṃkramo mataḥ

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात्विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः

nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeta matsarātvidyāṃ mānāpamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम्

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balamātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavrataṃ vratam

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत्यद्भूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम्

satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavetyadbhūtahitamatyantaṃ tadvai satyaṃ paraṃ matam

यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदात्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्

yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadātyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān

यतो न गुरुरप्येनं च्यावयेदुपपादयन्तं विद्याद्ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम्

yato na gururapyenaṃ cyāvayedupapādayantaṃ vidyādbrahmaṇo yogaṃ viyogaṃ yogasaṃjñitam

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaretnedaṃ jīvitamāsādya vairaṃ kurvīta kenacit

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम्एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम्

ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvamacāpalametadeva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānamuttamam

परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतःअशोकं स्थानमातिष्ठेन्निश्चलं प्रेत्य चेह च

parigrahaṃ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥaśokaṃ sthānamātiṣṭhenniścalaṃ pretya ceha ca

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मनाअजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanāajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā

गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम्एतद्ब्राह्मण ते वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्

guṇāguṇamanāsaṅgamekakāryamanantarametadbrāhmaṇa te vṛttamāhurekapadaṃ sukham

परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरःब्रह्म प्राप्नोति सोऽत्यन्तमसङ्गेन च गच्छति

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpyubhayaṃ naraḥbrahma prāpnoti so'tyantamasaṅgena ca gacchati

यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तमएतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

yathāśrutamidaṃ sarvaṃ samāsena dvijottamaetatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi