Parva.Adhyaya 3.263

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

सखा दशरथस्यासीज्जटायुररुणात्मजःगृध्रराजो महावीर्यः संपातिर्यस्य सोदरः

sakhā daśarathasyāsījjaṭāyuraruṇātmajaḥgṛdhrarājo mahāvīryaḥ saṃpātiryasya sodaraḥ

स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम्क्रोधादभ्यद्रवत्पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम्

sa dadarśa tadā sītāṃ rāvaṇāṅkagatāṃ snuṣāmkrodhādabhyadravatpakṣī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram

अथैनमब्रवीद्गृध्रो मुञ्च मुञ्चेति मैथिलीम्ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचरन हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे वधूम्

athainamabravīdgṛdhro muñca muñceti maithilīmdhriyamāṇe mayi kathaṃ hariṣyasi niśācarana hi me mokṣyase jīvanyadi notsṛjase vadhūm

उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर्भृशम्पक्षतुण्डप्रहारैश्च बहुशो जर्जरीकृतःचक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव

uktvaivaṃ rākṣasendraṃ taṃ cakarta nakharairbhṛśampakṣatuṇḍaprahāraiśca bahuśo jarjarīkṛtaḥcakṣāra rudhiraṃ bhūri giriḥ prasravaṇairiva

स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणाखड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः

sa vadhyamāno gṛdhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇākhaḍgamādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ

निहत्य गृध्रराजं स छिन्नाभ्रशिखरोपमम्ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः

nihatya gṛdhrarājaṃ sa chinnābhraśikharopamamūrdhvamācakrame sītāṃ gṛhītvāṅkena rākṣasaḥ

यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम्सरो वा सरितं वापि तत्र मुञ्चति भूषणम्

yatra yatra tu vaidehī paśyatyāśramamaṇḍalamsaro vā saritaṃ vāpi tatra muñcati bhūṣaṇam

सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्च वानरपुंगवान्तत्र वासो महद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी

sā dadarśa giriprasthe pañca vānarapuṃgavāntatra vāso mahaddivyamutsasarja manasvinī

तत्तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धुतम्मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा

tatteṣāṃ vānarendrāṇāṃ papāta pavanoddhutammadhye supītaṃ pañcānāṃ vidyunmeghāntare yathā

एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम्निवृत्तो ददृशे धीमान्भ्रातरं लक्ष्मणं तदा

evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgamnivṛtto dadṛśe dhīmānbhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā

कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेवितेइत्येवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तोऽसीति व्यगर्हयत्

kathamutsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasaseviteityevaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto'sīti vyagarhayat

मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सोऽपकर्षणम्भ्रातुरागमनं चैव चिन्तयन्पर्यतप्यत

mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so'pakarṣaṇambhrāturāgamanaṃ caiva cintayanparyatapyata

गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत्अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण

garhayanneva rāmastu tvaritastaṃ samāsadatapi jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa

तस्य तत्सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचःयदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वचः

tasya tatsarvamācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥyaduktavatyasadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ

दह्यमानेन तु हृदा रामोऽभ्यपतदाश्रमम्स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम्

dahyamānena tu hṛdā rāmo'bhyapatadāśramamsa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam

राक्षसं शङ्कमानस्तु विकृष्य बलवद्धनुःअभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सहलक्ष्मणः

rākṣasaṃ śaṅkamānastu vikṛṣya balavaddhanuḥabhyadhāvata kākutsthastatastaṃ sahalakṣmaṇaḥ

स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौगृध्रराजोऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह

sa tāvuvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇaugṛdhrarājo'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभेकोऽयं पितरमस्माकं नाम्नाहेत्यूचतुश्च तौ

tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubheko'yaṃ pitaramasmākaṃ nāmnāhetyūcatuśca tau

ततो ददृशतुस्तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथातयोः शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद्वधम्

tato dadṛśatustau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathātayoḥ śaśaṃsa gṛdhrastu sītārthe rāvaṇādvadham

अपृच्छद्राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतःतस्य गृध्रः शिरःकम्पैराचचक्षे ममार च

apṛcchadrāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥtasya gṛdhraḥ śiraḥkampairācacakṣe mamāra ca

दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वास्य तदिङ्गितम्संस्कारं लम्भयामास सखायं पूजयन्पितुः

dakṣiṇāmiti kākutstho viditvāsya tadiṅgitamsaṃskāraṃ lambhayāmāsa sakhāyaṃ pūjayanpituḥ

ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम्विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम्

tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭamvidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam

दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौजग्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ

duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditaujagmaturdaṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau

वने महति तस्मिंस्तु रामः सौमित्रिणा सहददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशःशब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेरिव वर्धतः

vane mahati tasmiṃstu rāmaḥ saumitriṇā sahadadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥśabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgneriva vardhataḥ

अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबन्धं घोरदर्शनम्मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम्उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम्

apaśyetāṃ muhūrtācca kabandhaṃ ghoradarśanammeghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujamurogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham

यदृच्छयाथ तद्रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम्विषादमगमत्सद्यः सौमित्रिरथ भारत

yadṛcchayātha tadrakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇamviṣādamagamatsadyaḥ saumitriratha bhārata

स राममभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम्विषण्णश्चाब्रवीद्रामं पश्यावस्थामिमां मम

sa rāmamabhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukhamviṣaṇṇaścābravīdrāmaṃ paśyāvasthāmimāṃ mama

हरणं चैव वैदेह्या मम चायमुपप्लवःराज्यभ्रंशश्च भवतस्तातस्य मरणं तथा

haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyamupaplavaḥrājyabhraṃśaśca bhavatastātasya maraṇaṃ tathā

नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम्द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम्

nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatamdrakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam

द्रक्ष्यन्त्यार्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैःअभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा

drakṣyantyāryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥabhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā

एवं बहुविधं धीमान्विललाप स लक्ष्मणःतमुवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्वप्यसंभ्रमः

evaṃ bahuvidhaṃ dhīmānvilalāpa sa lakṣmaṇaḥtamuvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣvapyasaṃbhramaḥ

मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश्चिन्मयि स्थितेछिन्ध्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः

mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaścinmayi sthitechindhyasya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ

इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितःखड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत्

ityevaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥkhaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttastilakāṇḍavat

ततोऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान्बलीसौमित्रिरपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम्

tato'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivānbalīsaumitrirapi saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam

पुनरभ्याहनत्पार्श्वे तद्रक्षो लक्ष्मणो भृशम्गतासुरपतद्भूमौ कबन्धः सुमहांस्ततः

punarabhyāhanatpārśve tadrakṣo lakṣmaṇo bhṛśamgatāsurapatadbhūmau kabandhaḥ sumahāṃstataḥ

तस्य देहाद्विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनःददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन्

tasya dehādviniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥdadṛśe divamāsthāya divi sūrya iva jvalan

पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छतःकामया किमिदं चित्रमाश्चर्यं प्रतिभाति मे

papraccha rāmastaṃ vāgmī kastvaṃ prabrūhi pṛcchataḥkāmayā kimidaṃ citramāścaryaṃ pratibhāti me

तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नृपप्राप्तो ब्रह्मानुशापेन योनिं राक्षससेविताम्

tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasurahaṃ nṛpaprāpto brahmānuśāpena yoniṃ rākṣasasevitām

रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिनासुग्रीवमभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति

rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsināsugrīvamabhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati

एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुताऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी

eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍavāyutāṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī

संवसत्यत्र सुग्रीवश्चतुर्भिः सचिवैः सहभ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः

saṃvasatyatra sugrīvaścaturbhiḥ sacivaiḥ sahabhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ

एतावच्छक्यमस्माभिर्वक्तुं द्रष्टासि जानकीम्ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः

etāvacchakyamasmābhirvaktuṃ draṣṭāsi jānakīmdhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ

इत्युक्त्वान्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभःविस्मयं जग्मतुश्चोभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ

ityuktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥvismayaṃ jagmatuścobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau