Parva.Adhyaya 3.264

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

ततोऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम्सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत्

tato'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalāmsītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat

मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिनासेव्यमानो वने तस्मिञ्जगाम मनसा प्रियाम्

mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhināsevyamāno vane tasmiñjagāma manasā priyām

विललाप स राजेन्द्रस्तत्र कान्तामनुस्मरन्कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस्तमथाब्रवीत्

vilalāpa sa rājendrastatra kāntāmanusmarankāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitristamathābravīt

न त्वामेवंविधो भावः स्प्रष्टुमर्हति मानदआत्मवन्तमिव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम्

na tvāmevaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭumarhati mānadaātmavantamiva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam

प्रवृत्तिरुपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य चतां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय

pravṛttirupalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya catāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya

अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम्मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस

abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavammayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa

एवं बहुविधैर्वाक्यैर्लक्ष्मणेन स राघवःउक्तः प्रकृतिमापेदे कार्ये चानन्तरोऽभवत्

evaṃ bahuvidhairvākyairlakṣmaṇena sa rāghavaḥuktaḥ prakṛtimāpede kārye cānantaro'bhavat

निषेव्य वारि पम्पायास्तर्पयित्वा पितॄनपिप्रतस्थतुरुभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

niṣevya vāri pampāyāstarpayitvā pitṝnapipratasthaturubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

तावृश्यमूकमभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम्गिर्यग्रे वानरान्पञ्च वीरौ ददृशतुस्तदा

tāvṛśyamūkamabhyetya bahumūlaphalaṃ girimgiryagre vānarānpañca vīrau dadṛśatustadā

सुग्रीवः प्रेषयामास सचिवं वानरं तयोःबुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तमिव स्थितम्

sugrīvaḥ preṣayāmāsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥbuddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantamiva sthitam

तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवमभिजग्मतुःसख्यं वानरराजेन चक्रे रामस्ततो नृप

tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvamabhijagmatuḥsakhyaṃ vānararājena cakre rāmastato nṛpa

तद्वासो दर्शयामासुस्तस्य कार्ये निवेदितेवानराणां तु यत्सीता ह्रियमाणाभ्यवासृजत्

tadvāso darśayāmāsustasya kārye niveditevānarāṇāṃ tu yatsītā hriyamāṇābhyavāsṛjat

तत्प्रत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं प्लवगाधिपम्पृथिव्यां वानरैश्वर्ये स्वयं रामोऽभ्यषेचयत्

tatpratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ plavagādhipampṛthivyāṃ vānaraiśvarye svayaṃ rāmo'bhyaṣecayat

प्रतिजज्ञे च काकुत्स्थः समरे वालिनो वधम्सुग्रीवश्चापि वैदेह्याः पुनरानयनं नृप

pratijajñe ca kākutsthaḥ samare vālino vadhamsugrīvaścāpi vaidehyāḥ punarānayanaṃ nṛpa

इत्युक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम्अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धां तस्थुर्युद्धाभिकाङ्क्षिणः

ityuktvā samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparamabhyetya sarve kiṣkindhāṃ tasthuryuddhābhikāṅkṣiṇaḥ

सुग्रीवः प्राप्य किष्किन्धां ननादौघनिभस्वनःनास्य तन्ममृषे वाली तं तारा प्रत्यषेधयत्

sugrīvaḥ prāpya kiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥnāsya tanmamṛṣe vālī taṃ tārā pratyaṣedhayat

यथा नदति सुग्रीवो बलवानेष वानरःमन्ये चाश्रयवान्प्राप्तो न त्वं निर्गन्तुमर्हसि

yathā nadati sugrīvo balavāneṣa vānaraḥmanye cāśrayavānprāpto na tvaṃ nirgantumarhasi

हेममाली ततो वाली तारां ताराधिपाननाम्प्रोवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः

hemamālī tato vālī tārāṃ tārādhipānanāmprovāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ

सर्वभूतरुतज्ञा त्वं पश्य बुद्ध्या समन्विताकेनापाश्रयवान्प्राप्तो ममैष भ्रातृगन्धिकः

sarvabhūtarutajñā tvaṃ paśya buddhyā samanvitākenāpāśrayavānprāpto mamaiṣa bhrātṛgandhikaḥ

चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिपप्रभापतिमित्यब्रवीत्प्राज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर

cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhāpatimityabravītprājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara

हृतदारो महासत्त्वो रामो दशरथात्मजःतुल्यारिमित्रतां प्राप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः

hṛtadāro mahāsattvo rāmo daśarathātmajaḥtulyārimitratāṃ prāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ

भ्राता चास्य महाबाहुः सौमित्रिरपराजितःलक्ष्मणो नाम मेधावी स्थितः कार्यार्थसिद्धये

bhrātā cāsya mahābāhuḥ saumitriraparājitaḥlakṣmaṇo nāma medhāvī sthitaḥ kāryārthasiddhaye

मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमांश्चानिलात्मजःजाम्बवानृक्षराजश्च सुग्रीवसचिवाः स्थिताः

maindaśca dvividaścaiva hanūmāṃścānilātmajaḥjāmbavānṛkṣarājaśca sugrīvasacivāḥ sthitāḥ

सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाःअलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात्

sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥalaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt

तस्यास्तदाक्षिप्य वचो हितमुक्तं कपीश्वरःपर्यशङ्कत तामीर्षुः सुग्रीवगतमानसाम्

tasyāstadākṣipya vaco hitamuktaṃ kapīśvaraḥparyaśaṅkata tāmīrṣuḥ sugrīvagatamānasām

तारां परुषमुक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात्स्थितं माल्यवतोऽभ्याशे सुग्रीवं सोऽभ्यभाषत

tārāṃ paruṣamuktvā sa nirjagāma guhāmukhātsthitaṃ mālyavato'bhyāśe sugrīvaṃ so'bhyabhāṣata

असकृत्त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियःमुक्तो ज्ञातिरिति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः

asakṛttvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥmukto jñātiriti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ

इत्युक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद्वचःप्राप्तकालममित्रघ्नो रामं संबोधयन्निव

ityuktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumadvacaḥprāptakālamamitraghno rāmaṃ saṃbodhayanniva

हृतदारस्य मे राजन्हृतराज्यस्य च त्वयाकिं नु जीवितसामर्थ्यमिति विद्धि समागतम्

hṛtadārasya me rājanhṛtarājyasya ca tvayākiṃ nu jīvitasāmarthyamiti viddhi samāgatam

एवमुक्त्वा बहुविधं ततस्तौ संनिपेततुःसमरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ

evamuktvā bahuvidhaṃ tatastau saṃnipetatuḥsamare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau

उभौ जघ्नतुरन्योन्यमुभौ भूमौ निपेततुःउभौ ववल्गतुश्चित्रं मुष्टिभिश्च निजघ्नतुः

ubhau jaghnaturanyonyamubhau bhūmau nipetatuḥubhau vavalgatuścitraṃ muṣṭibhiśca nijaghnatuḥ

उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौशुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ

ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatauśuśubhāte tadā vīrau puṣpitāviva kiṃśukau

न विशेषस्तयोर्युद्धे तदा कश्चन दृश्यतेसुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान्कण्ठ आसजत्

na viśeṣastayoryuddhe tadā kaścana dṛśyatesugrīvasya tadā mālāṃ hanūmānkaṇṭha āsajat

स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तयाश्रीमानिव महाशैलो मलयो मेघमालया

sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayāśrīmāniva mahāśailo malayo meghamālayā

कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुःविचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिमुद्दिश्य लक्ष्यवत्

kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥvicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālimuddiśya lakṣyavat

विस्फारस्तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौवितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि

visphārastasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhauvitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi

स भिन्नमर्माभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्ददर्शावस्थितं राममारात्सौमित्रिणा सह

sa bhinnamarmābhihato vaktrācchoṇitamudvamandadarśāvasthitaṃ rāmamārātsaumitriṇā saha

गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितःतारा ददर्श तं भूमौ तारापतिमिव च्युतम्

garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥtārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatimiva cyutam

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यततां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम्

hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyatatāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām

रामस्तु चतुरो मासान्पृष्ठे माल्यवतः शुभेनिवासमकरोद्धीमान्सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः

rāmastu caturo māsānpṛṣṭhe mālyavataḥ śubhenivāsamakaroddhīmānsugrīveṇābhyupasthitaḥ

रावणोऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतःसीतां निवेशयामास भवने नन्दनोपमेअशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे

rāvaṇo'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥsītāṃ niveśayāmāsa bhavane nandanopameaśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe

भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणीउपवासतपःशीला तत्र सा पृथुलेक्षणाउवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना

bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇīupavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇāuvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā

दिदेश राक्षसीस्तत्र रक्षणे राक्षसाधिपःप्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः

dideśa rākṣasīstatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥprāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ

द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वामजिह्विकाम्त्रिस्तनीमेकपादां च त्रिजटामेकलोचनाम्

dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvāmajihvikāmtristanīmekapādāṃ ca trijaṭāmekalocanām

एताश्चान्याश्च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाःपरिवार्यासते सीतां दिवारात्रमतन्द्रिताः

etāścānyāśca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥparivāryāsate sītāṃ divārātramatandritāḥ

तास्तु तामायतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वनाःतर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः

tāstu tāmāyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥtarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ

खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्य ताम्येयं भर्तारमस्माकमवमन्येह जीवति

khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tāmyeyaṃ bhartāramasmākamavamanyeha jīvati

इत्येवं परिभर्त्सन्तीस्त्रास्यमाना पुनः पुनःभर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदमुवाच ताः

ityevaṃ paribhartsantīstrāsyamānā punaḥ punaḥbhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedamuvāca tāḥ

आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभोऽस्ति जीवितेविना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम्

āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho'sti jīvitevinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam

अप्येवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिताशोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा

apyevāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitāśoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā

न त्वन्यमभिगच्छेयं पुमांसं राघवादृतेइति जानीत सत्यं मे क्रियतां यदनन्तरम्

na tvanyamabhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavādṛteiti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yadanantaram

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस्ताः खरस्वनाःआख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस्तत्सर्वमादितः

tasyāstadvacanaṃ śrutvā rākṣasyastāḥ kharasvanāḥākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmustatsarvamāditaḥ

गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसीसान्त्वयामास वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी

gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasīsāntvayāmāsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī

सीते वक्ष्यामि ते किंचिद्विश्वासं कुरु मे सखिभयं ते व्येतु वामोरु शृणु चेदं वचो मम

sīte vakṣyāmi te kiṃcidviśvāsaṃ kuru me sakhibhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama

अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुंगवःस रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत्

avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥsa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat

सीता मद्वचनाद्वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य चभर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली

sītā madvacanādvācyā samāśvāsya prasādya cabhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī

सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसाकृतवान्राघवः श्रीमांस्त्वदर्थे च समुद्यतः

sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasākṛtavānrāghavaḥ śrīmāṃstvadarthe ca samudyataḥ

मा च तेऽस्तु भयं भीरु रावणाल्लोकगर्हितात्नलकूबरशापेन रक्षिता ह्यस्यनिन्दिते

mā ca te'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāllokagarhitātnalakūbaraśāpena rakṣitā hyasyanindite

शप्तो ह्येष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन्न शक्तो विवशां नारीमुपैतुमजितेन्द्रियः

śapto hyeṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśanna śakto vivaśāṃ nārīmupaitumajitendriyaḥ

क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितःसौमित्रिसहितो धीमांस्त्वां चेतो मोक्षयिष्यति

kṣiprameṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥsaumitrisahito dhīmāṃstvāṃ ceto mokṣayiṣyati

स्वप्ना हि सुमहाघोरा दृष्टा मेऽनिष्टदर्शनाःविनाशायास्य दुर्बुद्धेः पौलस्त्यकुलघातिनः

svapnā hi sumahāghorā dṛṣṭā me'niṣṭadarśanāḥvināśāyāsya durbuddheḥ paulastyakulaghātinaḥ

दारुणो ह्येष दुष्टात्मा क्षुद्रकर्मा निशाचरःस्वभावाच्छीलदोषेण सर्वेषां भयवर्धनः

dāruṇo hyeṣa duṣṭātmā kṣudrakarmā niśācaraḥsvabhāvācchīladoṣeṇa sarveṣāṃ bhayavardhanaḥ

स्पर्धते सर्वदेवैर्यः कालोपहतचेतनःमया विनाशलिङ्गानि स्वप्ने दृष्टानि तस्य वै

spardhate sarvadevairyaḥ kālopahatacetanaḥmayā vināśaliṅgāni svapne dṛṣṭāni tasya vai

तैलाभिषिक्तो विकचो मज्जन्पङ्के दशाननःअसकृत्खरयुक्ते तु रथे नृत्यन्निव स्थितः

tailābhiṣikto vikaco majjanpaṅke daśānanaḥasakṛtkharayukte tu rathe nṛtyanniva sthitaḥ

कुम्भकर्णादयश्चेमे नग्नाः पतितमूर्धजाःकृष्यन्ते दक्षिणामाशां रक्तमाल्यानुलेपनाः

kumbhakarṇādayaśceme nagnāḥ patitamūrdhajāḥkṛṣyante dakṣiṇāmāśāṃ raktamālyānulepanāḥ

श्वेतातपत्रः सोष्णीषः शुक्लमाल्यविभूषणःश्वेतपर्वतमारूढ एक एव विभीषणः

śvetātapatraḥ soṣṇīṣaḥ śuklamālyavibhūṣaṇaḥśvetaparvatamārūḍha eka eva vibhīṣaṇaḥ

सचिवाश्चास्य चत्वारः शुक्लमाल्यानुलेपनाःश्वेतपर्वतमारूढा मोक्ष्यन्तेऽस्मान्महाभयात्

sacivāścāsya catvāraḥ śuklamālyānulepanāḥśvetaparvatamārūḍhā mokṣyante'smānmahābhayāt

रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरायशसा पृथिवीं कृत्स्नां पूरयिष्यति ते पतिः

rāmasyāstreṇa pṛthivī parikṣiptā sasāgarāyaśasā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayiṣyati te patiḥ

अस्थिसंचयमारूढो भुञ्जानो मधुपायसम्लक्ष्मणश्च मया दृष्टो निरीक्षन्सर्वतो दिशः

asthisaṃcayamārūḍho bhuñjāno madhupāyasamlakṣmaṇaśca mayā dṛṣṭo nirīkṣansarvato diśaḥ

रुदती रुधिरार्द्राङ्गी व्याघ्रेण परिरक्षिताअसकृत्त्वं मया दृष्टा गच्छन्ती दिशमुत्तराम्

rudatī rudhirārdrāṅgī vyāghreṇa parirakṣitāasakṛttvaṃ mayā dṛṣṭā gacchantī diśamuttarām

हर्षमेष्यसि वैदेहि क्षिप्रं भर्तृसमन्विताराघवेण सह भ्रात्रा सीते त्वमचिरादिव

harṣameṣyasi vaidehi kṣipraṃ bhartṛsamanvitārāghaveṇa saha bhrātrā sīte tvamacirādiva

इति सा मृगशावाक्षी तच्छ्रुत्वा त्रिजटावचःबभूवाशावती बाला पुनर्भर्तृसमागमे

iti sā mṛgaśāvākṣī tacchrutvā trijaṭāvacaḥbabhūvāśāvatī bālā punarbhartṛsamāgame

यावदभ्यागता रौद्राः पिशाच्यस्ताः सुदारुणाःददृशुस्तां त्रिजटया सहासीनां यथा पुरा

yāvadabhyāgatā raudrāḥ piśācyastāḥ sudāruṇāḥdadṛśustāṃ trijaṭayā sahāsīnāṃ yathā purā