Parva.Adhyaya 5.145

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लव्यमरिंदमःपाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वमुक्तवान्

āgamya hāstinapurādupaplavyamariṃdamaḥpāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ keśavaḥ sarvamuktavān

संभाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनःस्वमेवावसथं शौरिर्विश्रामार्थं जगाम ह

saṃbhāṣya suciraṃ kālaṃ mantrayitvā punaḥ punaḥsvamevāvasathaṃ śaurirviśrāmārthaṃ jagāma ha

विसृज्य सर्वान्नृपतीन्विराटप्रमुखांस्तदापाण्डवा भ्रातरः पञ्च भानावस्तंगते सति

visṛjya sarvānnṛpatīnvirāṭapramukhāṃstadāpāṇḍavā bhrātaraḥ pañca bhānāvastaṃgate sati

संध्यामुपास्य ध्यायन्तस्तमेव गतमानसाःआनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर्मन्त्रममन्त्रयन्

saṃdhyāmupāsya dhyāyantastameva gatamānasāḥānāyya kṛṣṇaṃ dāśārhaṃ punarmantramamantrayan

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

त्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजःकिमुक्तः पुण्डरीकाक्ष तन्नः शंसितुमर्हसि

tvayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥkimuktaḥ puṇḍarīkākṣa tannaḥ śaṃsitumarhasi

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजःतथ्यं पथ्यं हितं चोक्तो न च गृह्णाति दुर्मतिः

mayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥtathyaṃ pathyaṃ hitaṃ cokto na ca gṛhṇāti durmatiḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

तस्मिन्नुत्पथमापन्ने कुरुवृद्धः पितामहःकिमुक्तवान्हृषीकेश दुर्योधनममर्षणम्आचार्यो वा महाबाहो भारद्वाजः किमब्रवीत्

tasminnutpathamāpanne kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥkimuktavānhṛṣīkeśa duryodhanamamarṣaṇamācāryo vā mahābāho bhāradvājaḥ kimabravīt

पिता यवीयानस्माकं क्षत्ता धर्मभृतां वरःपुत्रशोकाभिसंतप्तः किमाह धृतराष्ट्रजम्

pitā yavīyānasmākaṃ kṣattā dharmabhṛtāṃ varaḥputraśokābhisaṃtaptaḥ kimāha dhṛtarāṣṭrajam

किं च सर्वे नृपतयः सभायां ये समासतेउक्तवन्तो यथातत्त्वं तद्ब्रूहि त्वं जनार्दन

kiṃ ca sarve nṛpatayaḥ sabhāyāṃ ye samāsateuktavanto yathātattvaṃ tadbrūhi tvaṃ janārdana

उक्तवान्हि भवान्सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोःकामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः

uktavānhi bhavānsarvaṃ vacanaṃ kurumukhyayoḥkāmalobhābhibhūtasya mandasya prājñamāninaḥ

अप्रियं हृदये मह्यं तन्न तिष्ठति केशवतेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो

apriyaṃ hṛdaye mahyaṃ tanna tiṣṭhati keśavateṣāṃ vākyāni govinda śrotumicchāmyahaṃ vibho

यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरुभवान्हि नो गतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान्गुरुः

yathā ca nābhipadyeta kālastāta tathā kurubhavānhi no gatiḥ kṛṣṇa bhavānnātho bhavānguruḥ

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

शृणु राजन्यथा वाक्यमुक्तो राजा सुयोधनःमध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे

śṛṇu rājanyathā vākyamukto rājā suyodhanaḥmadhye kurūṇāṃ rājendra sabhāyāṃ tannibodha me

मया वै श्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजःअथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्

mayā vai śrāvite vākye jahāsa dhṛtarāṣṭrajaḥatha bhīṣmaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanamabravīt

दुर्योधन निबोधेदं कुलार्थे यद्ब्रवीमि तेतच्छ्रुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु

duryodhana nibodhedaṃ kulārthe yadbravīmi tetacchrutvā rājaśārdūla svakulasya hitaṃ kuru

मम तात पिता राजञ्शंतनुर्लोकविश्रुतःतस्याहमेक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः

mama tāta pitā rājañśaṃtanurlokaviśrutaḥtasyāhameka evāsaṃ putraḥ putravatāṃ varaḥ

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना द्वितीयः स्यात्कथं सुतःएकपुत्रमपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः

tasya buddhiḥ samutpannā dvitīyaḥ syātkathaṃ sutaḥekaputramaputraṃ vai pravadanti manīṣiṇaḥ

न चोच्छेदं कुलं यायाद्विस्तीर्येत कथं यशःतस्याहमीप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरमावहम्

na cocchedaṃ kulaṃ yāyādvistīryeta kathaṃ yaśaḥtasyāhamīpsitaṃ buddhvā kālīṃ mātaramāvaham

प्रतिज्ञां दुष्करां कृत्वा पितुरर्थे कुलस्य चअराजा चोर्ध्वरेताश्च यथा सुविदितं तवप्रतीतो निवसाम्येष प्रतिज्ञामनुपालयन्

pratijñāṃ duṣkarāṃ kṛtvā piturarthe kulasya caarājā cordhvaretāśca yathā suviditaṃ tavapratīto nivasāmyeṣa pratijñāmanupālayan

तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान्कुरुकुलोद्वहःविचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिवः

tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrīmānkurukulodvahaḥvicitravīryo dharmātmā kanīyānmama pārthivaḥ

स्वर्यातेऽहं पितरि तं स्वराज्ये संन्यवेशयम्विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यो भूत्वा ह्यधश्चरः

svaryāte'haṃ pitari taṃ svarājye saṃnyaveśayamvicitravīryaṃ rājānaṃ bhṛtyo bhūtvā hyadhaścaraḥ

तस्याहं सदृशान्दारान्राजेन्द्र समुदावहम्जित्वा पार्थिवसंघातमपि ते बहुशः श्रुतम्

tasyāhaṃ sadṛśāndārānrājendra samudāvahamjitvā pārthivasaṃghātamapi te bahuśaḥ śrutam

ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धमुपागमम्स हि रामभयादेभिर्नागरैर्विप्रवासितःदारेष्वतिप्रसक्तश्च यक्ष्माणं समपद्यत

tato rāmeṇa samare dvandvayuddhamupāgamamsa hi rāmabhayādebhirnāgarairvipravāsitaḥdāreṣvatiprasaktaśca yakṣmāṇaṃ samapadyata

यदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरःतदाभ्यधावन्मामेव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः

yadā tvarājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥtadābhyadhāvanmāmeva prajāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ

प्रजा ऊचुःउपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नःईतयो नुद भद्रं ते शंतनोः कुलवर्धन

prajā ūcuḥupakṣīṇāḥ prajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥītayo nuda bhadraṃ te śaṃtanoḥ kulavardhana

पीड्यन्ते ते प्रजाः सर्वा व्याधिभिर्भृशदारुणैःअल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुमर्हसि

pīḍyante te prajāḥ sarvā vyādhibhirbhṛśadāruṇaiḥalpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātumarhasi

व्याधीन्प्रणुद्य वीर त्वं प्रजा धर्मेण पालयत्वयि जीवति मा राष्ट्रं विनाशमुपगच्छतु

vyādhīnpraṇudya vīra tvaṃ prajā dharmeṇa pālayatvayi jīvati mā rāṣṭraṃ vināśamupagacchatu

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

प्रजानां क्रोशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनःप्रतिज्ञां रक्षमाणस्य सद्वृत्तं स्मरतस्तथा

prajānāṃ krośatīnāṃ vai naivākṣubhyata me manaḥpratijñāṃ rakṣamāṇasya sadvṛttaṃ smaratastathā

ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभाभृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताःमामूचुर्भृशसंतप्ता भव राजेति संततम्

tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhābhṛtyāḥ purohitācāryā brāhmaṇāśca bahuśrutāḥmāmūcurbhṛśasaṃtaptā bhava rājeti saṃtatam

प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिष्यतिस त्वमस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते

pratīparakṣitaṃ rāṣṭraṃ tvāṃ prāpya vinaśiṣyatisa tvamasmaddhitārthaṃ vai rājā bhava mahāmate

इत्युक्तः प्राञ्जलिर्भूत्वा दुःखितो भृशमातुरःतेभ्यो न्यवेदयं पुत्र प्रतिज्ञां पितृगौरवात्ऊर्ध्वरेता ह्यराजा च कुलस्यार्थे पुनः पुनः

ityuktaḥ prāñjalirbhūtvā duḥkhito bhṛśamāturaḥtebhyo nyavedayaṃ putra pratijñāṃ pitṛgauravātūrdhvaretā hyarājā ca kulasyārthe punaḥ punaḥ

ततोऽहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मातरं संप्रसादयम्नाम्ब शंतनुना जातः कौरवं वंशमुद्वहन्प्रतिज्ञां वितथां कुर्यामिति राजन्पुनः पुनः

tato'haṃ prāñjalirbhūtvā mātaraṃ saṃprasādayamnāmba śaṃtanunā jātaḥ kauravaṃ vaṃśamudvahanpratijñāṃ vitathāṃ kuryāmiti rājanpunaḥ punaḥ

विशेषतस्त्वदर्थं च धुरि मा मां नियोजयअहं प्रेष्यश्च दासश्च तवाम्ब सुतवत्सले

viśeṣatastvadarthaṃ ca dhuri mā māṃ niyojayaahaṃ preṣyaśca dāsaśca tavāmba sutavatsale

एवं तामनुनीयाहं मातरं जनमेव चअयाचं भ्रातृदारेषु तदा व्यासं महामुनिम्

evaṃ tāmanunīyāhaṃ mātaraṃ janameva caayācaṃ bhrātṛdāreṣu tadā vyāsaṃ mahāmunim

सह मात्रा महाराज प्रसाद्य तमृषिं तदाअपत्यार्थमयाचं वै प्रसादं कृतवांश्च सःत्रीन्स पुत्रानजनयत्तदा भरतसत्तम

saha mātrā mahārāja prasādya tamṛṣiṃ tadāapatyārthamayācaṃ vai prasādaṃ kṛtavāṃśca saḥtrīnsa putrānajanayattadā bharatasattama

अन्धः करणहीनेति न वै राजा पिता तवराजा तु पाण्डुरभवन्महात्मा लोकविश्रुतः

andhaḥ karaṇahīneti na vai rājā pitā tavarājā tu pāṇḍurabhavanmahātmā lokaviśrutaḥ

स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर्दायाद्यहारिणःमा तात कलहं कार्षी राज्यस्यार्धं प्रदीयताम्

sa rājā tasya te putrāḥ piturdāyādyahāriṇaḥmā tāta kalahaṃ kārṣī rājyasyārdhaṃ pradīyatām

मयि जीवति राज्यं कः संप्रशासेत्पुमानिहमावमंस्था वचो मह्यं शममिच्छामि वः सदा

mayi jīvati rājyaṃ kaḥ saṃpraśāsetpumānihamāvamaṃsthā vaco mahyaṃ śamamicchāmi vaḥ sadā

न विशेषोऽस्ति मे पुत्र त्वयि तेषु च पार्थिवमतमेतत्पितुस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च

na viśeṣo'sti me putra tvayi teṣu ca pārthivamatametatpitustubhyaṃ gāndhāryā vidurasya ca

श्रोतव्यं यदि वृद्धानां मातिशङ्कीर्वचो ममनाशयिष्यसि मा सर्वमात्मानं पृथिवीं तथा

śrotavyaṃ yadi vṛddhānāṃ mātiśaṅkīrvaco mamanāśayiṣyasi mā sarvamātmānaṃ pṛthivīṃ tathā