Parva.Adhyaya 5.30

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

आमन्त्रये त्वा नरदेवदेव; गच्छाम्यहं पाण्डव स्वस्ति तेऽस्तुकच्चिन्न वाचा वृजिनं हि किंचि;दुच्चारितं मे मनसोऽभिषङ्गात्

āmantraye tvā naradevadeva; gacchāmyahaṃ pāṇḍava svasti te'stukaccinna vācā vṛjinaṃ hi kiṃci;duccāritaṃ me manaso'bhiṣaṅgāt

जनार्दनं भीमसेनार्जुनौ च; माद्रीसुतौ सात्यकिं चेकितानम्आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखं वः; सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः

janārdanaṃ bhīmasenārjunau ca; mādrīsutau sātyakiṃ cekitānamāmantrya gacchāmi śivaṃ sukhaṃ vaḥ; saumyena māṃ paśyata cakṣuṣā nṛpāḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अनुज्ञातः संजय स्वस्ति गच्छ; न नोऽकार्षीरप्रियं जातु किंचित्विद्मश्च त्वा ते च वयं च सर्वे; शुद्धात्मानं मध्यगतं सभास्थम्

anujñātaḥ saṃjaya svasti gaccha; na no'kārṣīrapriyaṃ jātu kiṃcitvidmaśca tvā te ca vayaṃ ca sarve; śuddhātmānaṃ madhyagataṃ sabhāstham

आप्तो दूतः संजय सुप्रियोऽसि; कल्याणवाक्शीलवान्दृष्टिमांश्चन मुह्येस्त्वं संजय जातु मत्या; न च क्रुध्येरुच्यमानोऽपि तथ्यम्

āpto dūtaḥ saṃjaya supriyo'si; kalyāṇavākśīlavāndṛṣṭimāṃścana muhyestvaṃ saṃjaya jātu matyā; na ca krudhyerucyamāno'pi tathyam

न मर्मगां जातु वक्तासि रूक्षां; नोपस्तुतिं कटुकां नोत शुक्ताम्धर्मारामामर्थवतीमहिंस्रा;मेतां वाचं तव जानामि सूत

na marmagāṃ jātu vaktāsi rūkṣāṃ; nopastutiṃ kaṭukāṃ nota śuktāmdharmārāmāmarthavatīmahiṃsrā;metāṃ vācaṃ tava jānāmi sūta

त्वमेव नः प्रियतमोऽसि दूत; इहागच्छेद्विदुरो वा द्वितीयःअभीक्ष्णदृष्टोऽसि पुरा हि नस्त्वं; धनंजयस्यात्मसमः सखासि

tvameva naḥ priyatamo'si dūta; ihāgacchedviduro vā dvitīyaḥabhīkṣṇadṛṣṭo'si purā hi nastvaṃ; dhanaṃjayasyātmasamaḥ sakhāsi

इतो गत्वा संजय क्षिप्रमेव; उपातिष्ठेथा ब्राह्मणान्ये तदर्हाःविशुद्धवीर्यांश्चरणोपपन्ना;न्कुले जातान्सर्वधर्मोपपन्नान्

ito gatvā saṃjaya kṣiprameva; upātiṣṭhethā brāhmaṇānye tadarhāḥviśuddhavīryāṃścaraṇopapannā;nkule jātānsarvadharmopapannān

स्वाध्यायिनो ब्राह्मणा भिक्षवश्च; तपस्विनो ये च नित्या वनेषुअभिवाद्या वै मद्वचनेन वृद्धा;स्तथेतरेषां कुशलं वदेथाः

svādhyāyino brāhmaṇā bhikṣavaśca; tapasvino ye ca nityā vaneṣuabhivādyā vai madvacanena vṛddhā;stathetareṣāṃ kuśalaṃ vadethāḥ

पुरोहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञ; आचार्याश्च ऋत्विजो ये च तस्यतैश्च त्वं तात सहितैर्यथार्हं; संगच्छेथाः कुशलेनैव सूत

purohitaṃ dhṛtarāṣṭrasya rājña; ācāryāśca ṛtvijo ye ca tasyataiśca tvaṃ tāta sahitairyathārhaṃ; saṃgacchethāḥ kuśalenaiva sūta

आचार्य इष्टोऽनपगो विधेयो; वेदानीप्सन्ब्रह्मचर्यं चचारयोऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रे; द्रोणः प्रसन्नोऽभिवाद्यो यथार्हम्

ācārya iṣṭo'napago vidheyo; vedānīpsanbrahmacaryaṃ cacārayo'straṃ catuṣpātpunareva cakre; droṇaḥ prasanno'bhivādyo yathārham

अधीतविद्यश्चरणोपपन्नो; योऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रेगन्धर्वपुत्रप्रतिमं तरस्विनं; तमश्वत्थामानं कुशलं स्म पृच्छेः

adhītavidyaścaraṇopapanno; yo'straṃ catuṣpātpunareva cakregandharvaputrapratimaṃ tarasvinaṃ; tamaśvatthāmānaṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ

शारद्वतस्यावसथं स्म गत्वा; महारथस्यास्त्रविदां वरस्यत्वं मामभीक्ष्णं परिकीर्तयन्वै; कृपस्य पादौ संजय पाणिना स्पृशेः

śāradvatasyāvasathaṃ sma gatvā; mahārathasyāstravidāṃ varasyatvaṃ māmabhīkṣṇaṃ parikīrtayanvai; kṛpasya pādau saṃjaya pāṇinā spṛśeḥ

यस्मिञ्शौर्यमानृशंस्यं तपश्च; प्रज्ञा शीलं श्रुतिसत्त्वे धृतिश्चपादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य; भीष्मस्य मां तत्र निवेदयेथाः

yasmiñśauryamānṛśaṃsyaṃ tapaśca; prajñā śīlaṃ śrutisattve dhṛtiścapādau gṛhītvā kurusattamasya; bhīṣmasya māṃ tatra nivedayethāḥ

प्रज्ञाचक्षुर्यः प्रणेता कुरूणां; बहुश्रुतो वृद्धसेवी मनीषीतस्मै राज्ञे स्थविरायाभिवाद्य; आचक्षीथाः संजय मामरोगम्

prajñācakṣuryaḥ praṇetā kurūṇāṃ; bahuśruto vṛddhasevī manīṣītasmai rājñe sthavirāyābhivādya; ācakṣīthāḥ saṃjaya māmarogam

ज्येष्ठः पुत्रो धृतराष्ट्रस्य मन्दो; मूर्खः शठः संजय पापशीलःप्रशास्ता वै पृथिवी येन सर्वा; सुयोधनं कुशलं तात पृच्छेः

jyeṣṭhaḥ putro dhṛtarāṣṭrasya mando; mūrkhaḥ śaṭhaḥ saṃjaya pāpaśīlaḥpraśāstā vai pṛthivī yena sarvā; suyodhanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

भ्राता कनीयानपि तस्य मन्द;स्तथाशीलः संजय सोऽपि शश्वत्महेष्वासः शूरतमः कुरूणां; दुःशासनं कुशलं तात पृच्छेः

bhrātā kanīyānapi tasya manda;stathāśīlaḥ saṃjaya so'pi śaśvatmaheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṃ; duḥśāsanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

वृन्दारकं कविमर्थेष्वमूढं; महाप्रज्ञं सर्वधर्मोपपन्नम्न तस्य युद्धं रोचते वै कदाचि;द्वैश्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः

vṛndārakaṃ kavimartheṣvamūḍhaṃ; mahāprajñaṃ sarvadharmopapannamna tasya yuddhaṃ rocate vai kadāci;dvaiśyāputraṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

निकर्तने देवने योऽद्वितीय;श्छन्नोपधः साधुदेवी मताक्षःयो दुर्जयो देवितव्येन संख्ये; स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः

nikartane devane yo'dvitīya;śchannopadhaḥ sādhudevī matākṣaḥyo durjayo devitavyena saṃkhye; sa citrasenaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ

यस्य कामो वर्तते नित्यमेव; नान्यः शमाद्भारतानामिति स्मस बाह्लिकानामृषभो मनस्वी; पुरा यथा माभिवदेत्प्रसन्नः

yasya kāmo vartate nityameva; nānyaḥ śamādbhāratānāmiti smasa bāhlikānāmṛṣabho manasvī; purā yathā mābhivadetprasannaḥ

गुणैरनेकैः प्रवरैश्च युक्तो; विज्ञानवान्नैव च निष्ठुरो यःस्नेहादमर्षं सहते सदैव; स सोमदत्तः पूजनीयो मतो मे

guṇairanekaiḥ pravaraiśca yukto; vijñānavānnaiva ca niṣṭhuro yaḥsnehādamarṣaṃ sahate sadaiva; sa somadattaḥ pūjanīyo mato me

अर्हत्तमः कुरुषु सौमदत्तिः; स नो भ्राता संजय मत्सखा चमहेष्वासो रथिनामुत्तमो यः; सहामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः

arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ; sa no bhrātā saṃjaya matsakhā camaheṣvāso rathināmuttamo yaḥ; sahāmātyaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ

ये चैवान्ये कुरुमुख्या युवानः; पुत्राः पौत्रा भ्रातरश्चैव ये नःयं यमेषां येन येनाभिगच्छे;रनामयं मद्वचनेन वाच्यः

ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ; putrāḥ pautrā bhrātaraścaiva ye naḥyaṃ yameṣāṃ yena yenābhigacche;ranāmayaṃ madvacanena vācyaḥ

ये राजानः पाण्डवायोधनाय; समानीता धार्तराष्ट्रेण केचित्वसातयः शाल्वकाः केकयाश्च; तथाम्बष्ठा ये त्रिगर्ताश्च मुख्याः

ye rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītā dhārtarāṣṭreṇa kecitvasātayaḥ śālvakāḥ kekayāśca; tathāmbaṣṭhā ye trigartāśca mukhyāḥ

प्राच्योदीच्या दाक्षिणात्याश्च शूरा;स्तथा प्रतीच्याः पार्वतीयाश्च सर्वेअनृशंसाः शीलवृत्तोपपन्ना;स्तेषां सर्वेषां कुशलं तात पृच्छेः

prācyodīcyā dākṣiṇātyāśca śūrā;stathā pratīcyāḥ pārvatīyāśca sarveanṛśaṃsāḥ śīlavṛttopapannā;steṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

हस्त्यारोहा रथिनः सादिनश्च; पदातयश्चार्यसंघा महान्तःआख्याय मां कुशलिनं स्म तेषा;मनामयं परिपृच्छेः समग्रान्

hastyārohā rathinaḥ sādinaśca; padātayaścāryasaṃghā mahāntaḥākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣā;manāmayaṃ paripṛccheḥ samagrān

तथा राज्ञो ह्यर्थयुक्तानमात्या;न्दौवारिकान्ये च सेनां नयन्तिआयव्ययं ये गणयन्ति युक्ता; अर्थांश्च ये महतश्चिन्तयन्ति

tathā rājño hyarthayuktānamātyā;ndauvārikānye ca senāṃ nayantiāyavyayaṃ ye gaṇayanti yuktā; arthāṃśca ye mahataścintayanti

गान्धारराजः शकुनिः पार्वतीयो; निकर्तने योऽद्वितीयोऽक्षदेवीमानं कुर्वन्धार्तराष्ट्रस्य सूत; मिथ्याबुद्धेः कुशलं तात पृच्छेः

gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyo; nikartane yo'dvitīyo'kṣadevīmānaṃ kurvandhārtarāṣṭrasya sūta; mithyābuddheḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

यः पाण्डवानेकरथेन वीरः; समुत्सहत्यप्रधृष्यान्विजेतुम्यो मुह्यतां मोहयिताद्वितीयो; वैकर्तनं कुशलं तात पृच्छेः

yaḥ pāṇḍavānekarathena vīraḥ; samutsahatyapradhṛṣyānvijetumyo muhyatāṃ mohayitādvitīyo; vaikartanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

स एव भक्तः स गुरुः स भृत्यः; स वै पिता स च माता सुहृच्चअगाधबुद्धिर्विदुरो दीर्घदर्शी; स नो मन्त्री कुशलं तात पृच्छेः

sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhṛtyaḥ; sa vai pitā sa ca mātā suhṛccaagādhabuddhirviduro dīrghadarśī; sa no mantrī kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

वृद्धाः स्त्रियो याश्च गुणोपपन्ना; या ज्ञायन्ते संजय मातरस्ताःताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य; स्त्रीभिर्वृद्धाभिरभिवादं वदेथाः

vṛddhāḥ striyo yāśca guṇopapannā; yā jñāyante saṃjaya mātarastāḥtābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya; strībhirvṛddhābhirabhivādaṃ vadethāḥ

कच्चित्पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्य;ग्वर्तन्ते वो वृत्तिमनृशंसरूपाम्इति स्मोक्त्वा संजय ब्रूहि पश्चा;दजातशत्रुः कुशली सपुत्रः

kaccitputrā jīvaputrāḥ susamya;gvartante vo vṛttimanṛśaṃsarūpāmiti smoktvā saṃjaya brūhi paścā;dajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ

या नो भार्याः संजय वेत्थ तत्र; तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेःसुसंगुप्ताः सुरभयोऽनवद्याः; कच्चिद्गृहानावसथाप्रमत्ताः

yā no bhāryāḥ saṃjaya vettha tatra; tāsāṃ sarvāsāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥsusaṃguptāḥ surabhayo'navadyāḥ; kaccidgṛhānāvasathāpramattāḥ

कच्चिद्वृत्तिं श्वशुरेषु भद्राः; कल्याणीं वर्तध्वमनृशंसरूपाम्यथा च वः स्युः पतयोऽनुकूला;स्तथा वृत्तिमात्मनः स्थापयध्वम्

kaccidvṛttiṃ śvaśureṣu bhadrāḥ; kalyāṇīṃ vartadhvamanṛśaṃsarūpāmyathā ca vaḥ syuḥ patayo'nukūlā;stathā vṛttimātmanaḥ sthāpayadhvam

या नः स्नुषाः संजय वेत्थ तत्र; प्राप्ताः कुलेभ्यश्च गुणोपपन्नाःप्रजावत्यो ब्रूहि समेत्य ताश्च; युधिष्ठिरो वोऽभ्यवदत्प्रसन्नः

yā naḥ snuṣāḥ saṃjaya vettha tatra; prāptāḥ kulebhyaśca guṇopapannāḥprajāvatyo brūhi sametya tāśca; yudhiṣṭhiro vo'bhyavadatprasannaḥ

कन्याः स्वजेथाः सदनेषु संजय; अनामयं मद्वचनेन पृष्ट्वाकल्याणा वः सन्तु पतयोऽनुकूला; यूयं पतीनां भवतानुकूलाः

kanyāḥ svajethāḥ sadaneṣu saṃjaya; anāmayaṃ madvacanena pṛṣṭvākalyāṇā vaḥ santu patayo'nukūlā; yūyaṃ patīnāṃ bhavatānukūlāḥ

अलंकृता वस्त्रवत्यः सुगन्धा; अबीभत्साः सुखिता भोगवत्यःलघु यासां दर्शनं वाक्च लघ्वी; वेशस्त्रियः कुशलं तात पृच्छेः

alaṃkṛtā vastravatyaḥ sugandhā; abībhatsāḥ sukhitā bhogavatyaḥlaghu yāsāṃ darśanaṃ vākca laghvī; veśastriyaḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

दासीपुत्रा ये च दासाः कुरूणां; तदाश्रया बहवः कुब्जखञ्जाःआख्याय मां कुशलिनं स्म तेभ्यो; अनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम्

dāsīputrā ye ca dāsāḥ kurūṇāṃ; tadāśrayā bahavaḥ kubjakhañjāḥākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo; anāmayaṃ paripṛccherjaghanyam

कच्चिद्वृत्तिर्वर्तते वै पुराणी; कच्चिद्भोगान्धार्तराष्ट्रो ददातिअङ्गहीनान्कृपणान्वामनांश्च; आनृशंस्याद्धृतराष्ट्रो बिभर्ति

kaccidvṛttirvartate vai purāṇī; kaccidbhogāndhārtarāṣṭro dadātiaṅgahīnānkṛpaṇānvāmanāṃśca; ānṛśaṃsyāddhṛtarāṣṭro bibharti

अन्धाश्च सर्वे स्थविरास्तथैव; हस्ताजीवा बहवो येऽत्र सन्तिआख्याय मां कुशलिनं स्म तेषा;मनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम्

andhāśca sarve sthavirāstathaiva; hastājīvā bahavo ye'tra santiākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣā;manāmayaṃ paripṛccherjaghanyam

मा भैष्ट दुःखेन कुजीवितेन; नूनं कृतं परलोकेषु पापम्निगृह्य शत्रून्सुहृदोऽनुगृह्य; वासोभिरन्नेन च वो भरिष्ये

mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena; nūnaṃ kṛtaṃ paralokeṣu pāpamnigṛhya śatrūnsuhṛdo'nugṛhya; vāsobhirannena ca vo bhariṣye

सन्त्येव मे ब्राह्मणेभ्यः कृतानि; भावीन्यथो नो बत वर्तयन्तिपश्याम्यहं युक्तरूपांस्तथैव; तामेव सिद्धिं श्रावयेथा नृपं तम्

santyeva me brāhmaṇebhyaḥ kṛtāni; bhāvīnyatho no bata vartayantipaśyāmyahaṃ yuktarūpāṃstathaiva; tāmeva siddhiṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam

ये चानाथा दुर्बलाः सर्वकाल;मात्मन्येव प्रयतन्तेऽथ मूढाःतांश्चापि त्वं कृपणान्सर्वथैव; अस्मद्वाक्यात्कुशलं तात पृच्छेः

ye cānāthā durbalāḥ sarvakāla;mātmanyeva prayatante'tha mūḍhāḥtāṃścāpi tvaṃ kṛpaṇānsarvathaiva; asmadvākyātkuśalaṃ tāta pṛccheḥ

ये चाप्यन्ये संश्रिता धार्तराष्ट्रा;न्नानादिग्भ्योऽभ्यागताः सूतपुत्रदृष्ट्वा तांश्चैवार्हतश्चापि सर्वा;न्संपृच्छेथाः कुशलं चाव्ययं च

ye cāpyanye saṃśritā dhārtarāṣṭrā;nnānādigbhyo'bhyāgatāḥ sūtaputradṛṣṭvā tāṃścaivārhataścāpi sarvā;nsaṃpṛcchethāḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ ca

एवं सर्वानागताभ्यागतांश्च; राज्ञो दूतान्सर्वदिग्भ्योऽभ्युपेतान्पृष्ट्वा सर्वान्कुशलं तांश्च सूत; पश्चादहं कुशली तेषु वाच्यः

evaṃ sarvānāgatābhyāgatāṃśca; rājño dūtānsarvadigbhyo'bhyupetānpṛṣṭvā sarvānkuśalaṃ tāṃśca sūta; paścādahaṃ kuśalī teṣu vācyaḥ

न हीदृशाः सन्त्यपरे पृथिव्यां; ये योधका धार्तराष्ट्रेण लब्धाःधर्मस्तु नित्यो मम धर्म एव; महाबलः शत्रुनिबर्हणाय

na hīdṛśāḥ santyapare pṛthivyāṃ; ye yodhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥdharmastu nityo mama dharma eva; mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya

इदं पुनर्वचनं धार्तराष्ट्रं; सुयोधनं संजय श्रावयेथाःयस्ते शरीरे हृदयं दुनोति; कामः कुरूनसपत्नोऽनुशिष्याम्

idaṃ punarvacanaṃ dhārtarāṣṭraṃ; suyodhanaṃ saṃjaya śrāvayethāḥyaste śarīre hṛdayaṃ dunoti; kāmaḥ kurūnasapatno'nuśiṣyām

न विद्यते युक्तिरेतस्य काचि;न्नैवंविधाः स्याम यथा प्रियं तेददस्व वा शक्रपुरं ममैव; युध्यस्व वा भारतमुख्य वीर

na vidyate yuktiretasya kāci;nnaivaṃvidhāḥ syāma yathā priyaṃ tedadasva vā śakrapuraṃ mamaiva; yudhyasva vā bhāratamukhya vīra