Parva.Adhyaya 5.35

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

ब्रूहि भूयो महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचःशृण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भाषसे

brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥśṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase

विदुर उवाच · vidura uvāca

सर्वतीर्थेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम्उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते

sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavamubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate

आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभोइह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibhoiha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पुण्या लोकेषु गीयतेतावत्स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते

yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyatetāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्विरोचनस्य संवादं केशिन्यर्थे सुधन्वना

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamvirocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā

केशिन्युवाचकिं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रेयांसो दितिजाः स्विद्विरोचनअथ केन स्म पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरोहति

keśinyuvācakiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocanaatha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati

विरोचन उवाच · virocana uvāca

प्राजापत्या हि वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाःअस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः

prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥasmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ

केशिन्युवाचइहैवास्स्व प्रतीक्षाव उपस्थाने विरोचनसुधन्वा प्रातरागन्ता पश्येयं वां समागतौ

keśinyuvācaihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocanasudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau

विरोचन उवाच · virocana uvāca

तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसेसुधन्वानं च मां चैव प्रातर्द्रष्टासि संगतौ

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣasesudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṃgatau

सुधन्वोवाचअन्वालभे हिरण्मयं प्राह्रादेऽहं तवासनम्एकत्वमुपसंपन्नो न त्वासेयं त्वया सह

sudhanvovācaanvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanamekatvamupasaṃpanno na tvāseyaṃ tvayā saha

विरोचन उवाच · virocana uvāca

अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्यथ वा बृसीम्सुधन्वन्न त्वमर्होऽसि मया सह समासनम्

anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīmsudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam

सुधन्वोवाचपितापि ते समासीनमुपासीतैव मामधःबालः सुखैधितो गेहे न त्वं किंचन बुध्यसे

sudhanvovācapitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥbālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃcana budhyase

विरोचन उवाच · virocana uvāca

हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वित्तमसुरेषु नःसुधन्वन्विपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥsudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

सुधन्वोवाचहिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरोचनप्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः

sudhanvovācahiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocanaprāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

विरोचन उवाच · virocana uvāca

आवां कुत्र गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृतेन हि देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कर्हिचित्

āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛtena hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit

सुधन्वोवाचपितरं ते गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृतेपुत्रस्यापि स हेतोर्हि प्रह्रादो नानृतं वदेत्

sudhanvovācapitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛteputrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet

प्रह्राद उवाच · prahrāda uvāca

इमौ तौ संप्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सहआशीविषाविव क्रुद्धावेकमार्गमिहागतौ

imau tau saṃpradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ sahaāśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau

किं वै सहैव चरतो न पुरा चरतः सहविरोचनैतत्पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना

kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ sahavirocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā

विरोचन उवाच · virocana uvāca

न मे सुधन्वना सख्यं प्राणयोर्विपणावहेप्रह्राद तत्त्वां पृच्छामि मा प्रश्नमनृतं वदीः

na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvaheprahrāda tattvāṃ pṛcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ

प्रह्राद उवाच · prahrāda uvāca

उदकं मधुपर्कं चाप्यानयन्तु सुधन्वनेब्रह्मन्नभ्यर्चनीयोऽसि श्वेता गौः पीवरीकृता

udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvanebrahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā

सुधन्वोवाचउदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं ममप्रह्राद त्वं तु नौ प्रश्नं तथ्यं प्रब्रूहि पृच्छतोः

sudhanvovācaudakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mamaprahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ

प्रह्राद उवाच · prahrāda uvāca

पुत्रो वान्यो भवान्ब्रह्मन्साक्ष्ये चैव भवेत्स्थितःतयोर्विवदतोः प्रश्नं कथमस्मद्विधो वदेत्

putro vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥtayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvidho vadet

अथ यो नैव प्रब्रूयात्सत्यं वा यदि वानृतम्एतत्सुधन्वन्पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत्

atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtametatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset

सुधन्वोवाचयां रात्रिमधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्षपराजितःयां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्

sudhanvovācayāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥyāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset

नगरे प्रतिरुद्धः सन्बहिर्द्वारे बुभुक्षितःअमित्रान्भूयसः पश्यन्दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्

nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥamitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृतेशतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛteśatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन्सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadansarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ

प्रह्राद उवाच · prahrāda uvāca

मत्तः श्रेयानङ्गिरा वै सुधन्वा त्वद्विरोचनमातास्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्वं तेन वै जितः

mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocanamātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ

विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तवसुधन्वन्पुनरिच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम्

virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastavasudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam

सुधन्वोवाचयद्धर्ममवृणीथास्त्वं न कामादनृतं वदीःपुनर्ददामि ते तस्मात्पुत्रं प्रह्राद दुर्लभम्

sudhanvovācayaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥpunardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham

एष प्रह्राद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचनःपादप्रक्षालनं कुर्यात्कुमार्याः संनिधौ मम

eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥpādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ saṃnidhau mama

विदुर उवाच · vidura uvāca

तस्माद्राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुमर्हसिमा गमः ससुतामात्योऽत्ययं पुत्राननुभ्रमन्

tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasimā gamaḥ sasutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman

न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत्यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम्

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavatyaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनःतथा तथास्य सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥtathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ

न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम्नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा;श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले

na chandāṃsi vṛjināttārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānamnīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā;śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle

मत्तापानं कलहं पूगवैरं; भार्यापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम्राजद्विष्टं स्त्रीपुमांसोर्विवादं; वर्ज्यान्याहुर्यश्च पन्थाः प्रदुष्टः

mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedamrājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ; varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭaḥ

सामुद्रिकं वणिजं चोरपूर्वं; शलाकधूर्तं च चिकित्सकं चअरिं च मित्रं च कुशीलवं च; नैतान्साक्ष्येष्वधिकुर्वीत सप्त

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ; śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ caariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitānsākṣyeṣvadhikurvīta sapta

मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं; मानेनाधीतमुत मानयज्ञःएतानि चत्वार्यभयंकराणि; भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ; mānenādhītamuta mānayajñaḥetāni catvāryabhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयीपर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayīparvakāraśca sūcī ca mitradhrukpāradārikaḥ

भ्रूणहा गुरुतल्पी च यश्च स्यात्पानपो द्विजःअतितीक्ष्णश्च काकश्च नास्तिको वेदनिन्दकः

bhrūṇahā gurutalpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥatitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko vedanindakaḥ

स्रुवप्रग्रहणो व्रात्यः कीनाशश्चार्थवानपिरक्षेत्युक्तश्च यो हिंस्यात्सर्वे ब्रह्महणैः समाः

sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapirakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmahaṇaiḥ samāḥ

तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं; युगे भद्रो व्यवहारेण साधुःशूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः; कृच्छ्रास्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च

tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ; yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥśūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaśca

जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा; मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूयाक्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा; ह्रियं कामः सर्वमेवाभिमानः

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā; mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyākrodhaḥ śriyaṃ śīlamanāryasevā; hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ

श्रीर्मङ्गलात्प्रभवति प्रागल्भ्यात्संप्रवर्धतेदाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्प्रतितिष्ठति

śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsaṃpravardhatedākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति; प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं चपराक्रमश्चाबहुभाषिता च; दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ caparākramaścābahubhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca

एतान्गुणांस्तात महानुभावा;नेको गुणः संश्रयते प्रसह्यराजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं; सर्वान्गुणानेष गुणोऽतिभाति

etānguṇāṃstāta mahānubhāvā;neko guṇaḥ saṃśrayate prasahyarājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti

अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलोके; स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानिचत्वार्येषामन्ववेतानि सद्भि;श्चत्वार्येषामन्ववयन्ति सन्तः

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke; svargasya lokasya nidarśanānicatvāryeṣāmanvavetāni sadbhi;ścatvāryeṣāmanvavayanti santaḥ

यज्ञो दानमध्ययनं तपश्च; चत्वार्येतान्यन्ववेतानि सद्भिःदमः सत्यमार्जवमानृशंस्यं; चत्वार्येतान्यन्ववयन्ति सन्तः

yajño dānamadhyayanaṃ tapaśca; catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥdamaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ; catvāryetānyanvavayanti santaḥ

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा; न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम्नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति; न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmamnāsau dharmo yatra na satyamasti; na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham

सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम्शौर्यं च चित्रभाष्यं च दश संसर्गयोनयः

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanamśauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśa saṃsargayonayaḥ

पापं कुर्वन्पापकीर्तिः पापमेवाश्नुते फलम्पुण्यं कुर्वन्पुण्यकीर्तिः पुण्यमेवाश्नुते फलम्

pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalampuṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam

पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनः पुनःनष्टप्रज्ञः पापमेव नित्यमारभते नरः

pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥnaṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ

पुण्यं प्रज्ञां वर्धयति क्रियमाणं पुनः पुनःवृद्धप्रज्ञः पुण्यमेव नित्यमारभते नरः

puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥvṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ

असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृन्नरःस कृच्छ्रं महदाप्नोति नचिरात्पापमाचरन्

asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥsa kṛcchraṃ mahadāpnoti nacirātpāpamācaran

अनसूयः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदाअकृच्छ्रात्सुखमाप्नोति सर्वत्र च विराजते

anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadāakṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate

प्रज्ञामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितःप्राज्ञो ह्यवाप्य धर्मार्थौ शक्नोति सुखमेधितुम्

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥprājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum

दिवसेनैव तत्कुर्याद्येन रात्रौ सुखं वसेत्अष्टमासेन तत्कुर्याद्येन वर्षाः सुखं वसेत्

divasenaiva tatkuryādyena rātrau sukhaṃ vasetaṣṭamāsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset

पूर्वे वयसि तत्कुर्याद्येन वृद्धः सुखं वसेत्यावज्जीवेन तत्कुर्याद्येन प्रेत्य सुखं वसेत्

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhaḥ sukhaṃ vasetyāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset

जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम्शूरं विगतसंग्रामं गतपारं तपस्विनम्

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanāmśūraṃ vigatasaṃgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam

धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयतेअसंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyateasaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate

गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम्अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

gururātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanāmatha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महात्मनाम्प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanāmprabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca

द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवीक्षत्रियः स्वर्गभाग्राजंश्चिरं पालयते महीम्

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavīkṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm

सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयःशूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥśūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारततानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhāratatāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca

दुर्योधने च शकुनौ मूढे दुःशासने तथाकर्णे चैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि

duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathākarṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi

सर्वैर्गुणैरुपेताश्च पाण्डवा भरतर्षभपितृवत्त्वयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत्

sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabhapitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat