Parva.Adhyaya 5.56

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कांस्तत्र संजयापश्यः प्रत्यर्थेन समागतान्ये योत्स्यन्ते पाण्डवार्थे पुत्रस्य मम वाहिनीम्

kāṃstatra saṃjayāpaśyaḥ pratyarthena samāgatānye yotsyante pāṇḍavārthe putrasya mama vāhinīm

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

मुख्यमन्धकवृष्णीनामपश्यं कृष्णमागतम्चेकितानं च तत्रैव युयुधानं च सात्यकिम्

mukhyamandhakavṛṣṇīnāmapaśyaṃ kṛṣṇamāgatamcekitānaṃ ca tatraiva yuyudhānaṃ ca sātyakim

पृथगक्षौहिणीभ्यां तौ पाण्डवानभिसंश्रितौमहारथौ समाख्यातावुभौ पुरुषमानिनौ

pṛthagakṣauhiṇībhyāṃ tau pāṇḍavānabhisaṃśritaumahārathau samākhyātāvubhau puruṣamāninau

अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो दशभिस्तनयैर्वृतःसत्यजित्प्रमुखैर्वीरैर्धृष्टद्युम्नपुरोगमैः

akṣauhiṇyātha pāñcālyo daśabhistanayairvṛtaḥsatyajitpramukhairvīrairdhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ

द्रुपदो वर्धयन्मानं शिखण्डिपरिपालितःउपायात्सर्वसैन्यानां प्रतिच्छाद्य तदा वपुः

drupado vardhayanmānaṃ śikhaṇḍiparipālitaḥupāyātsarvasainyānāṃ praticchādya tadā vapuḥ

विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खेनैवोत्तरेण चसूर्यदत्तादिभिर्वीरैर्मदिराश्वपुरोगमैः

virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa casūryadattādibhirvīrairmadirāśvapurogamaiḥ

सहितः पृथिवीपालो भ्रातृभिस्तनयैस्तथाअक्षौहिण्यैव सैन्यस्य वृतः पार्थं समाश्रितः

sahitaḥ pṛthivīpālo bhrātṛbhistanayaistathāakṣauhiṇyaiva sainyasya vṛtaḥ pārthaṃ samāśritaḥ

जारासंधिर्मागधश्च धृष्टकेतुश्च चेदिराट्पृथक्पृथगनुप्राप्तौ पृथगक्षौहिणीवृतौ

jārāsaṃdhirmāgadhaśca dhṛṣṭaketuśca cedirāṭpṛthakpṛthaganuprāptau pṛthagakṣauhiṇīvṛtau

केकया भ्रातरः पञ्च सर्वे लोहितकध्वजाःअक्षौहिणीपरिवृताः पाण्डवानभिसंश्रिताः

kekayā bhrātaraḥ pañca sarve lohitakadhvajāḥakṣauhiṇīparivṛtāḥ pāṇḍavānabhisaṃśritāḥ

एतानेतावतस्तत्र यानपश्यं समागतान्ये पाण्डवार्थे योत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्

etānetāvatastatra yānapaśyaṃ samāgatānye pāṇḍavārthe yotsyanti dhārtarāṣṭrasya vāhinīm

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्स तस्य सेनाप्रमुखे धृष्टद्युम्नो महामनाः

yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuramsa tasya senāpramukhe dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ

भीष्मः शांतनवो राजन्भागः कॢप्तः शिखण्डिनःतं विराटोऽनु संयाता सह मत्स्यैः प्रहारिभिः

bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājanbhāgaḥ kḷptaḥ śikhaṇḍinaḥtaṃ virāṭo'nu saṃyātā saha matsyaiḥ prahāribhiḥ

ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य भागो मद्राधिपो बलीतौ तु तत्राब्रुवन्केचिद्विषमौ नो मताविति

jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya bhāgo madrādhipo balītau tu tatrābruvankecidviṣamau no matāviti

दुर्योधनः सहसुतः सार्धं भ्रातृशतेन चप्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भीमसेनस्य भागतः

duryodhanaḥ sahasutaḥ sārdhaṃ bhrātṛśatena caprācyāśca dākṣiṇātyāśca bhīmasenasya bhāgataḥ

अर्जुनस्य तु भागेन कर्णो वैकर्तनो मतःअश्वत्थामा विकर्णश्च सैन्धवश्च जयद्रथः

arjunasya tu bhāgena karṇo vaikartano mataḥaśvatthāmā vikarṇaśca saindhavaśca jayadrathaḥ

अशक्याश्चैव ये केचित्पृथिव्यां शूरमानिनःसर्वांस्तानर्जुनः पार्थः कल्पयामास भागतः

aśakyāścaiva ye kecitpṛthivyāṃ śūramāninaḥsarvāṃstānarjunaḥ pārthaḥ kalpayāmāsa bhāgataḥ

महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाःकेकयानेव भागेन कृत्वा योत्स्यन्ति संयुगे

maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥkekayāneva bhāgena kṛtvā yotsyanti saṃyuge

तेषामेव कृतो भागो मालवाः शाल्वकेकयाःत्रिगर्तानां च द्वौ मुख्यौ यौ तौ संशप्तकाविति

teṣāmeva kṛto bhāgo mālavāḥ śālvakekayāḥtrigartānāṃ ca dvau mukhyau yau tau saṃśaptakāviti

दुर्योधनसुताः सर्वे तथा दुःशासनस्य चसौभद्रेण कृतो भागो राजा चैव बृहद्बलः

duryodhanasutāḥ sarve tathā duḥśāsanasya casaubhadreṇa kṛto bhāgo rājā caiva bṛhadbalaḥ

द्रौपदेया महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाःधृष्टद्युम्नमुखा द्रोणमभियास्यन्ति भारत

draupadeyā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥdhṛṣṭadyumnamukhā droṇamabhiyāsyanti bhārata

चेकितानः सोमदत्तं द्वैरथे योद्धुमिच्छतिभोजं तु कृतवर्माणं युयुधानो युयुत्सति

cekitānaḥ somadattaṃ dvairathe yoddhumicchatibhojaṃ tu kṛtavarmāṇaṃ yuyudhāno yuyutsati

सहदेवस्तु माद्रेयः शूरः संक्रन्दनो युधिस्वमंशं कल्पयामास श्यालं ते सुबलात्मजम्

sahadevastu mādreyaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhisvamaṃśaṃ kalpayāmāsa śyālaṃ te subalātmajam

उलूकं चापि कैतव्यं ये च सारस्वता गणाःनकुलः कल्पयामास भागं माद्रवतीसुतः

ulūkaṃ cāpi kaitavyaṃ ye ca sārasvatā gaṇāḥnakulaḥ kalpayāmāsa bhāgaṃ mādravatīsutaḥ

ये चान्ये पार्थिवा राजन्प्रत्युद्यास्यन्ति संयुगेसमाह्वानेन तांश्चापि पाण्डुपुत्रा अकल्पयन्

ye cānye pārthivā rājanpratyudyāsyanti saṃyugesamāhvānena tāṃścāpi pāṇḍuputrā akalpayan

एवमेषामनीकानि प्रविभक्तानि भागशःयत्ते कार्यं सपुत्रस्य क्रियतां तदकालिकम्

evameṣāmanīkāni pravibhaktāni bhāgaśaḥyatte kāryaṃ saputrasya kriyatāṃ tadakālikam

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

न सन्ति सर्वे पुत्रा मे मूढा दुर्द्यूतदेविनःयेषां युद्धं बलवता भीमेन रणमूर्धनि

na santi sarve putrā me mūḍhā durdyūtadevinaḥyeṣāṃ yuddhaṃ balavatā bhīmena raṇamūrdhani

राजानः पार्थिवाः सर्वे प्रोक्षिताः कालधर्मणागाण्डीवाग्निं प्रवेक्ष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम्

rājānaḥ pārthivāḥ sarve prokṣitāḥ kāladharmaṇāgāṇḍīvāgniṃ pravekṣyanti pataṅgā iva pāvakam

विद्रुतां वाहिनीं मन्ये कृतवैरैर्महात्मभिःतां रणे केऽनुयास्यन्ति प्रभग्नां पाण्डवैर्युधि

vidrutāṃ vāhinīṃ manye kṛtavairairmahātmabhiḥtāṃ raṇe ke'nuyāsyanti prabhagnāṃ pāṇḍavairyudhi

सर्वे ह्यतिरथाः शूराः कीर्तिमन्तः प्रतापिनःसूर्यपावकयोस्तुल्यास्तेजसा समितिंजयाः

sarve hyatirathāḥ śūrāḥ kīrtimantaḥ pratāpinaḥsūryapāvakayostulyāstejasā samitiṃjayāḥ

येषां युधिष्ठिरो नेता गोप्ता च मधुसूदनःयोधौ च पाण्डवौ वीरौ सव्यसाचिवृकोदरौ

yeṣāṃ yudhiṣṭhiro netā goptā ca madhusūdanaḥyodhau ca pāṇḍavau vīrau savyasācivṛkodarau

नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःसात्यकिर्द्रुपदश्चैव धृष्टद्युम्नस्य चात्मजः

nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥsātyakirdrupadaścaiva dhṛṣṭadyumnasya cātmajaḥ

उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयःशिखण्डी क्षत्रदेवश्च तथा वैराटिरुत्तरः

uttamaujāśca pāñcālyo yudhāmanyuśca durjayaḥśikhaṇḍī kṣatradevaśca tathā vairāṭiruttaraḥ

काशयश्चेदयश्चैव मत्स्याः सर्वे च सृञ्जयाःविराटपुत्रो बभ्रुश्च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः

kāśayaścedayaścaiva matsyāḥ sarve ca sṛñjayāḥvirāṭaputro babhruśca pāñcālāśca prabhadrakāḥ

येषामिन्द्रोऽप्यकामानां न हरेत्पृथिवीमिमाम्वीराणां रणधीराणां ये भिन्द्युः पर्वतानपि

yeṣāmindro'pyakāmānāṃ na haretpṛthivīmimāmvīrāṇāṃ raṇadhīrāṇāṃ ye bhindyuḥ parvatānapi

तान्सर्वान्गुणसंपन्नानमनुष्यप्रतापिनःक्रोशतो मम दुष्पुत्रो योद्धुमिच्छति संजय

tānsarvānguṇasaṃpannānamanuṣyapratāpinaḥkrośato mama duṣputro yoddhumicchati saṃjaya

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

उभौ स्व एकजातीयौ तथोभौ भूमिगोचरौअथ कस्मात्पाण्डवानामेकतो मन्यसे जयम्

ubhau sva ekajātīyau tathobhau bhūmigocarauatha kasmātpāṇḍavānāmekato manyase jayam

पितामहं च द्रोणं च कृपं कर्णं च दुर्जयम्जयद्रथं सोमदत्तमश्वत्थामानमेव च

pitāmahaṃ ca droṇaṃ ca kṛpaṃ karṇaṃ ca durjayamjayadrathaṃ somadattamaśvatthāmānameva ca

सुचेतसो महेष्वासानिन्द्रोऽपि सहितोऽमरैःअशक्तः समरे जेतुं किं पुनस्तात पाण्डवाः

sucetaso maheṣvāsānindro'pi sahito'maraiḥaśaktaḥ samare jetuṃ kiṃ punastāta pāṇḍavāḥ

सर्वा च पृथिवी सृष्टा मदर्थे तात पाण्डवान्आर्यान्धृतिमतः शूरानग्निकल्पान्प्रबाधितुम्

sarvā ca pṛthivī sṛṣṭā madarthe tāta pāṇḍavānāryāndhṛtimataḥ śūrānagnikalpānprabādhitum

न मामकान्पाण्डवास्ते समर्थाः प्रतिवीक्षितुम्पराक्रान्तो ह्यहं पाण्डून्सपुत्रान्योद्धुमाहवे

na māmakānpāṇḍavāste samarthāḥ prativīkṣitumparākrānto hyahaṃ pāṇḍūnsaputrānyoddhumāhave

मत्प्रियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारतते तानावारयिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना

matpriyaṃ pārthivāḥ sarve ye cikīrṣanti bhāratate tānāvārayiṣyanti aiṇeyāniva tantunā

महता रथवंशेन शरजालैश्च मामकैःअभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

mahatā rathavaṃśena śarajālaiśca māmakaiḥabhidrutā bhaviṣyanti pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

उन्मत्त इव मे पुत्रो विलपत्येष संजयन हि शक्तो युधा जेतुं धर्मराजं युधिष्ठिरम्

unmatta iva me putro vilapatyeṣa saṃjayana hi śakto yudhā jetuṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

जानाति हि सदा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम्बलवत्तां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम्

jānāti hi sadā bhīṣmaḥ pāṇḍavānāṃ yaśasvināmbalavattāṃ saputrāṇāṃ dharmajñānāṃ mahātmanām

यतो नारोचयमहं विग्रहं तैर्महात्मभिःकिं तु संजय मे ब्रूहि पुनस्तेषां विचेष्टितम्

yato nārocayamahaṃ vigrahaṃ tairmahātmabhiḥkiṃ tu saṃjaya me brūhi punasteṣāṃ viceṣṭitam

कस्तांस्तरस्विनो भूयः संदीपयति पाण्डवान्अर्चिष्मतो महेष्वासान्हविषा पावकानिव

kastāṃstarasvino bhūyaḥ saṃdīpayati pāṇḍavānarciṣmato maheṣvāsānhaviṣā pāvakāniva

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

धृष्टद्युम्नः सदैवैतान्संदीपयति भारतयुध्यध्वमिति मा भैष्ट युद्धाद्भरतसत्तमाः

dhṛṣṭadyumnaḥ sadaivaitānsaṃdīpayati bhāratayudhyadhvamiti mā bhaiṣṭa yuddhādbharatasattamāḥ

ये केचित्पार्थिवास्तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताःयुद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले कवचह्रदे

ye kecitpārthivāstatra dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtāḥyuddhe samāgamiṣyanti tumule kavacahrade

तान्सर्वानाहवे क्रुद्धान्सानुबन्धान्समागतान्अहमेकः समादास्ये तिमिर्मत्स्यानिवौदकान्

tānsarvānāhave kruddhānsānubandhānsamāgatānahamekaḥ samādāsye timirmatsyānivaudakān

भीष्मं द्रोणं कृपं कर्णं द्रौणिं शल्यं सुयोधनम्एतांश्चापि निरोत्स्यामि वेलेव मकरालयम्

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ karṇaṃ drauṇiṃ śalyaṃ suyodhanametāṃścāpi nirotsyāmi veleva makarālayam

तथा ब्रुवाणं धर्मात्मा प्राह राजा युधिष्ठिरःतव धैर्यं च वीर्यं च पाञ्चालाः पाण्डवैः सहसर्वे समधिरूढाः स्म संग्रामान्नः समुद्धर

tathā bruvāṇaṃ dharmātmā prāha rājā yudhiṣṭhiraḥtava dhairyaṃ ca vīryaṃ ca pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sahasarve samadhirūḍhāḥ sma saṃgrāmānnaḥ samuddhara

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्समर्थमेकं पर्याप्तं कौरवाणां युयुत्सताम्भवता यद्विधातव्यं तन्नः श्रेयः परंतप

jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatradharme vyavasthitamsamarthamekaṃ paryāptaṃ kauravāṇāṃ yuyutsatāmbhavatā yadvidhātavyaṃ tannaḥ śreyaḥ paraṃtapa

संग्रामादपयातानां भग्नानां शरणैषिणाम्पौरुषं दर्शयञ्शूरो यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्क्रीणीयात्तं सहस्रेण नीतिमन्नाम तत्पदम्

saṃgrāmādapayātānāṃ bhagnānāṃ śaraṇaiṣiṇāmpauruṣaṃ darśayañśūro yastiṣṭhedagrataḥ pumānkrīṇīyāttaṃ sahasreṇa nītimannāma tatpadam

स त्वं शूरश्च वीरश्च विक्रान्तश्च नरर्षभभयार्तानां परित्राता संयुगेषु न संशयः

sa tvaṃ śūraśca vīraśca vikrāntaśca nararṣabhabhayārtānāṃ paritrātā saṃyugeṣu na saṃśayaḥ

एवं ब्रुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरेधृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसः

evaṃ bruvati kaunteye dharmātmani yudhiṣṭhiredhṛṣṭadyumna uvācedaṃ māṃ vaco gatasādhvasaḥ

सर्वाञ्जनपदान्सूत योधा दुर्योधनस्य येसबाह्लीकान्कुरून्ब्रूयाः प्रातिपेयाञ्शरद्वतः

sarvāñjanapadānsūta yodhā duryodhanasya yesabāhlīkānkurūnbrūyāḥ prātipeyāñśaradvataḥ

सूतपुत्रं तथा द्रोणं सहपुत्रं जयद्रथम्दुःशासनं विकर्णं च तथा दुर्योधनं नृपम्

sūtaputraṃ tathā droṇaṃ sahaputraṃ jayadrathamduḥśāsanaṃ vikarṇaṃ ca tathā duryodhanaṃ nṛpam

भीष्मं चैव ब्रूहि गत्वा त्वमाशु; युधिष्ठिरं साधुनैवाभ्युपेतमा वो वधीदर्जुनो देवगुप्तः; क्षिप्रं याचध्वं पाण्डवं लोकवीरम्

bhīṣmaṃ caiva brūhi gatvā tvamāśu; yudhiṣṭhiraṃ sādhunaivābhyupetamā vo vadhīdarjuno devaguptaḥ; kṣipraṃ yācadhvaṃ pāṇḍavaṃ lokavīram

नैतादृशो हि योधोऽस्ति पृथिव्यामिह कश्चनयथाविधः सव्यसाची पाण्डवः शस्त्रवित्तमः

naitādṛśo hi yodho'sti pṛthivyāmiha kaścanayathāvidhaḥ savyasācī pāṇḍavaḥ śastravittamaḥ

देवैर्हि संभृतो दिव्यो रथो गाण्डीवधन्वनःन स जेयो मनुष्येण मा स्म कृध्वं मनो युधि

devairhi saṃbhṛto divyo ratho gāṇḍīvadhanvanaḥna sa jeyo manuṣyeṇa mā sma kṛdhvaṃ mano yudhi