Parva.Adhyaya 6.28

श्रीभगवानुवाचअनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यःस संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः

śrībhagavānuvācaanāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥsa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डवन ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन

yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍavana hyasaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaścana

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यतेयोगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते

ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyateyogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जतेसर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjatesarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः

uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayetātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितःअनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्

bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥanātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितःशीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानावमानयोः

jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥśītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāvamānayoḥ

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियःयुक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः

jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥyukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषुसाधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते

suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣusādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितःएकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः

yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनःनात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥnātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियःउपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥupaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरःसंप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥsaṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितःमनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः

praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥmanaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसःशान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥśāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतःन चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन

nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥna cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसुयुक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasuyuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठतेनिःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा

yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhateniḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृतायोगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः

yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtāyogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवयायत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayāyatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः

sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyamvetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततःयस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥyasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा

taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitamsa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतःमनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः

saṃkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥmanasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतयाआत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्

śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayāātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्

yato yato niścarati manaścañcalamasthiramtatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamamupaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषःसुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥsukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनिईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmaniīkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यतितस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyatitasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितःसर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते

sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥsarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुनसुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjunasukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदनएतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्

yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdanaetasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍhamtasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram

श्रीभगवानुवाचअसंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते

śrībhagavānuvācaasaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calamabhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिःवश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः

asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥvaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसःअप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति

ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥaprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यतिअप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि

kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyatiapratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतःत्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते

etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥtvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate

श्रीभगवानुवाचपार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यतेन हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति

śrībhagavānuvācapārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyatena hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati

प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाःशुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते

prāpya puṇyakṛtām̐llokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥśucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate

अथ वा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्

atha vā yogināmeva kule bhavati dhīmatāmetaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikamyatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सःजिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥjijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषःअनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्

prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥanekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकःकर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन

tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥkarmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मनाश्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः

yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanāśraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ