Parva.Adhyaya 6.41

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम्पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाः

tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇampunareva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥ

पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनःदध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान्

pāṇḍavāḥ somakāścaiva ye caiṣāmanuyāyinaḥdadhmuśca muditāḥ śaṅkhānvīrāḥ sāgarasaṃbhavān

ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाःसहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत्

tato bheryaśca peśyaśca krakacā goviṣāṇikāḥsahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahānabhūt

अथ देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनेश्वरसिद्धचारणसंघाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया

atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraśca janeśvarasiddhacāraṇasaṃghāśca samīyuste didṛkṣayā

ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तद्वैशसं महत्

ṛṣayaśca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratumsamīyustatra sahitā draṣṭuṃ tadvaiśasaṃ mahat

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय सुसमुद्यतेते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप

tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya susamudyatete sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nṛpa

विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम्अवरुह्य रथात्तूर्णं पद्भ्यामेव कृताञ्जलिः

vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudhamavaruhya rathāttūrṇaṃ padbhyāmeva kṛtāñjaliḥ

पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरःवाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्

pitāmahamabhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥvāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm

तं प्रयान्तमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो धनंजयःअवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात्

taṃ prayāntamabhiprekṣya kuntīputro dhanaṃjayaḥavatīrya rathāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito'nvayāt

वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम हयथामुख्याश्च राजानस्तमन्वाजग्मुरुत्सुकाः

vāsudevaśca bhagavānpṛṣṭhato'nujagāma hayathāmukhyāśca rājānastamanvājagmurutsukāḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वैपद्भ्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्

kiṃ te vyavasitaṃ rājanyadasmānapahāya vaipadbhyāmeva prayāto'si prāṅmukho ripuvāhinīm

भीमसेन उवाच · bhīmasena uvāca

क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधःदंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव

kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥdaṃśiteṣvarisainyeṣu bhrātṝnutsṛjya pārthiva

नकुल उवाच · nakula uvāca

एवंगते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारतभीर्मे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु

evaṃgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhāratabhīrme dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavānkva nu

सहदेव उवाच · sahadeva uvāca

अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभयेयोद्धव्ये क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप

asminraṇasamūhe vai vartamāne mahābhayeyoddhavye kva nu gantāsi śatrūnabhimukho nṛpa

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दननोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः

evamābhāṣyamāṇo'pi bhrātṛbhiḥ kurunandananovāca vāgyataḥ kiṃcidgacchatyeva yudhiṣṭhiraḥ

तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाःअभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव

tānuvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥabhiprāyo'sya vijñāto mayeti prahasanniva

एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव चअनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः

eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyameva caanumānya gurūnsarvānyotsyate pārthivo'ribhiḥ

श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यःयुध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः

śrūyate hi purākalpe gurūnananumānya yaḥyudhyate sa bhavedvyaktamapadhyāto mahattaraiḥ

अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैःध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम

anumānya yathāśāstraṃ yastu yudhyenmahattaraiḥdhruvastasya jayo yuddhe bhavediti matirmama

एवं ब्रुवति कृष्णे तु धार्तराष्ट्रचमूं प्रतिहाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन्

evaṃ bruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ pratihāhākāro mahānāsīnniḥśabdāstvapare'bhavan

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाःमिथः संकथयां चक्रुर्नेशोऽस्ति कुलपांसनः

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāddhārtarāṣṭrasya sainikāḥmithaḥ saṃkathayāṃ cakrurneśo'sti kulapāṃsanaḥ

व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकात्युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः

vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmamantikātyudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ

धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरेनकुले सहदेवे च भीतोऽभ्येति च पाण्डवः

dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodarenakule sahadeve ca bhīto'bhyeti ca pāṇḍavaḥ

न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवियथास्य हृदयं भीतमल्पसत्त्वस्य संयुगे

na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuviyathāsya hṛdayaṃ bhītamalpasattvasya saṃyuge

ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान्हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चैलानि दुधुवुः पृथक्

tataste kṣatriyāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravānhṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthak

व्यनिन्दन्त ततः सर्वे योधास्तत्र विशां पतेयुधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवेन ह

vyanindanta tataḥ sarve yodhāstatra viśāṃ pateyudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavena ha

ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम्निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशां पते

tatastatkauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhiramniḥśabdamabhavattūrṇaṃ punareva viśāṃ pate

किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यतिकिं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति

kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyatikiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāviti

विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत्उभयोः सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा

vivakṣitaṃ kimasyeti saṃśayaḥ sumahānabhūtubhayoḥ senayo rājanyudhiṣṭhirakṛte tadā

स विगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम्भीष्ममेवाभ्ययात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः

sa vigāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulāmbhīṣmamevābhyayāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

तमुवाच ततः पादौ कराभ्यां पीड्य पाण्डवःभीष्मं शांतनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम्

tamuvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥbhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये तात त्वया सहअनुजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय

āmantraye tvāṃ durdharṣa yotsye tāta tvayā sahaanujānīhi māṃ tāta āśiṣaśca prayojaya

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपतेशपेयं त्वां महाराज पराभावाय भारत

yadyevaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpateśapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata

प्रीतोऽस्मि पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डवयत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे

prīto'smi putra yudhyasva jayamāpnuhi pāṇḍavayatte'bhilaṣitaṃ cānyattadavāpnuhi saṃyuge

व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसिएवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः

vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kimasmatto'bhikāṅkṣasievaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacititi satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ

अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दनहृतोऽस्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि

atastvāṃ klībavadvākyaṃ bravīmi kurunandanahṛto'smyarthena kauravya yuddhādanyatkimicchasi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

मन्त्रयस्व महाप्राज्ञ हितैषी मम नित्यशःयुध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः

mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥyudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दनकामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्

rājankimatra sāhyaṃ te karomi kurunandanakāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yatte vivakṣitam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम्एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि

kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitametanme mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

न तं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवेविजयेत पुमान्कश्चिदपि साक्षाच्छतक्रतुः

na taṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantamāhavevijayeta pumānkaścidapi sākṣācchatakratuḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोऽस्तु तेजयोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः

hanta pṛcchāmi tasmāttvāṃ pitāmaha namo'stu tejayopāyaṃ bravīhi tvamātmanaḥ samare paraiḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

न शत्रुं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम्न तावन्मृत्युकालो मे पुनरागमनं कुरु

na śatruṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta māmna tāvanmṛtyukālo me punarāgamanaṃ kuru

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दनशिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च

tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandanaśirasā pratijagrāha bhūyastamabhivādya ca

प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रतिपश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह

prāyātpunarmahābāhurācāryasya rathaṃ pratipaśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha

स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्उवाच वाचा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः

sa droṇamabhivādyātha kṛtvā caiva pradakṣiṇamuvāca vācā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ

आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगतकल्मषःजयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज

āmantraye tvāṃ bhagavanyotsye vigatakalmaṣaḥjayeyaṃ ca ripūnsarvānanujñātastvayā dvija

द्रोण उवाच · droṇa uvāca

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयःशपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः

yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥśapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ

तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयानघअनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि

tadyudhiṣṭhira tuṣṭo'smi pūjitaśca tvayānaghaanujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi

करवाणि च ते कामं ब्रूहि यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि

karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi yatte'bhikāṅkṣitamevaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacititi satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ

अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमो युद्धादन्यत्किमिच्छसियोत्स्यामि कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया

atastvāṃ klībavadbrūmo yuddhādanyatkimicchasiyotsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम्युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया

jayamāśāssva me brahmanmantrayasva ca maddhitamyudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā

द्रोण उवाच · droṇa uvāca

ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तवअहं च त्वाभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि

dhruvaste vijayo rājanyasya mantrī haristavaahaṃ ca tvābhijānāmi raṇe śatrūnvijeṣyasi

यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयःयुध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते

yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥyudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ शृणु मे यद्विवक्षितम्कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम्

pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śṛṇu me yadvivakṣitamkathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitam

द्रोण उवाच · droṇa uvāca

न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युध्याम्यहं रणेममाशु निधने राजन्यतस्व सह सोदरैः

na te'sti vijayastāvadyāvadyudhyāmyahaṃ raṇemamāśu nidhane rājanyatasva saha sodaraiḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनःआचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते

hanta tasmānmahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo'stu te

द्रोण उवाच · droṇa uvāca

न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रणे स्थितम्युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम्

na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyādraṇe sthitamyudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam

ऋते प्रायगतं राजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम्हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

ṛte prāyagataṃ rājannyastaśastramacetanamhanyānmāṃ yudhi yodhānāṃ satyametadbravīmi te

शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा सुमहदप्रियम्श्रद्धेयवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीमि ते

śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā sumahadapriyamśraddheyavākyātpuruṣādetatsatyaṃ bravīmi te

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतःअनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति

etacchrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥanumānya tamācāryaṃ prāyācchāradvataṃ prati

सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविशारदः

so'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇamuvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषःजयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयानघ

anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥjayeyaṃ ca ripūnsarvānanujñātastvayānagha

कृप उवाच · kṛpa uvāca

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयःशपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः

yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥśapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacititi satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ

तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिःअतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमि युद्धादन्यत्किमिच्छसि

teṣāmarthe mahārāja yoddhavyamiti me matiḥatastvāṃ klībavadbrūmi yuddhādanyatkimicchasi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य शृणु मे वचः

hanta pṛcchāmi te tasmādācārya śṛṇu me vacaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनःतं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम्अवध्योऽहं महीपाल युध्यस्व जयमाप्नुहि

ityuktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥtaṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitamavadhyo'haṃ mahīpāla yudhyasva jayamāpnuhi

प्रीतस्त्वभिगमेनाहं जयं तव नराधिपआशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

prītastvabhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipaāśāsiṣye sadotthāya satyametadbravīmi te

एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य वचस्तदाअनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट्

etacchrutvā mahārāja gautamasya vacastadāanumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ

स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः

sa śalyamabhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇamuvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषःजयेयं च महाराज अनुज्ञातस्त्वया रिपून्

anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥjayeyaṃ ca mahārāja anujñātastvayā ripūn

शल्य उवाच · śalya uvāca

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयःशपेयं त्वां महाराज पराभावाय वै रणे

yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥśapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe

तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु तेअनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि

tuṣṭo'smi pūjitaścāsmi yatkāṅkṣasi tadastu teanujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayamāpnuhi

ब्रूहि चैव परं वीर केनार्थः किं ददामि तेएवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि

brūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi teevaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacititi satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ

करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम्ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि

kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitambravīmyataḥ klībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम्कामं युध्य परस्यार्थे वरमेतद्वृणोम्यहम्

mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitamuttamamkāmaṃ yudhya parasyārthe varametadvṛṇomyaham

शल्य उवाच · śalya uvāca

ब्रूहि किमत्र साह्यं ते करोमि नृपसत्तमकामं योत्स्ये परस्यार्थे वृतोऽस्म्यर्थेन कौरवैः

brūhi kimatra sāhyaṃ te karomi nṛpasattamakāmaṃ yotsye parasyārthe vṛto'smyarthena kauravaiḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

स एव मे वरः सत्य उद्योगे यस्त्वया कृतःसूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया

sa eva me varaḥ satya udyoge yastvayā kṛtaḥsūtaputrasya saṃgrāme kāryastejovadhastvayā

शल्य उवाच · śalya uvāca

संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितःगच्छ युध्यस्व विस्रब्धं प्रतिजाने जयं तव

saṃpatsyatyeṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥgaccha yudhyasva visrabdhaṃ pratijāne jayaṃ tava

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम्निर्जगाम महासैन्याद्भ्रातृभिः परिवारितः

anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaramnirjagāma mahāsainyādbhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वैतत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः

vāsudevastu rādheyamāhave'bhijagāma vaitata enamuvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ

श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वेषात्किल न योत्स्यसिअस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते

śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dveṣātkila na yotsyasiasmānvaraya rādheya yāvadbhīṣmo na hanyate

हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगेधार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम्

hate tu bhīṣme rādheya punareṣyasi saṃyugedhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cetsamam

कर्ण उवाच · karṇa uvāca

न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशवत्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम्

na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśavatyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारतयुधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः

tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhāratayudhiṣṭhirapurogaiśca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ

अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजःयोऽस्मान्वृणोति तदहं वरये साह्यकारणात्

atha sainyasya madhye tu prākrośatpāṇḍavāgrajaḥyo'smānvṛṇoti tadahaṃ varaye sāhyakāraṇāt

अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत्प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

atha tānsamabhiprekṣya yuyutsuridamabravītprītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

अहं योत्स्यामि मिषतः संयुगे धार्तराष्ट्रजान्युष्मदर्थे महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ

ahaṃ yotsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajānyuṣmadarthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe'nagha

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान्युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः

ehyehi sarve yotsyāmastava bhrātṝnapaṇḍitānyuyutso vāsudevaśca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ

वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात्त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते

vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāttvayi piṇḍaśca tantuśca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate

भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युतेन भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः

bhajasvāsmānrājaputra bhajamānānmahādyutena bhaviṣyati durbuddhirdhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो युयुत्सुः कौरव्यः परित्यज्य सुतांस्तवजगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम्

tato yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃstavajagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhim

ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टः सहानुजैःजग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोज्ज्वलम्

tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥjagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimatkanakojjvalam

प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे रथान्स्वान्पुरुषर्षभाःततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः

pratyapadyanta te sarve rathānsvānpuruṣarṣabhāḥtato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ

अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान्सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः

avādayandundubhīṃśca śataśaścaiva puṣkarānsiṃhanādāṃśca vividhānvineduḥ puruṣarṣabhāḥ

रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाःधृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे मुदा

rathasthānpuruṣavyāghrānpāṇḍavānprekṣya pārthivāḥdhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punarjahṛṣire mudā

गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान्दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयां चक्रिरे भृशम्

gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyānmānayatāṃ ca tāndṛṣṭvā mahīkṣitastatra pūjayāṃ cakrire bhṛśam

सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम्दयां च ज्ञातिषु परां कथयां चक्रिरे नृपाः

sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanāmdayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ

साधु साध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताःवाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षिणीः

sādhu sādhviti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥvācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣiṇīḥ

म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तदावृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः

mlecchāścāryāśca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvustadāvṛttaṃ tatpāṇḍuputrāṇāṃ ruruduste sagadgadāḥ

ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्चैव पुष्करान्शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः

tato jaghnurmahābherīḥ śataśaścaiva puṣkarānśaṅkhāṃśca gokṣīranibhāndadhmurhṛṣṭā manasvinaḥ