Parva.Adhyaya 7.50

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षयेआदित्येऽस्तंगते श्रीमान्संध्याकाल उपस्थिते

tasminnahani nirvṛtte ghore prāṇabhṛtāṃ kṣayeāditye'staṃgate śrīmānsaṃdhyākāla upasthite

व्यपयातेषु सैन्येषु वासाय भरतर्षभहत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः

vyapayāteṣu sainyeṣu vāsāya bharatarṣabhahatvā saṃśaptakavrātāndivyairastraiḥ kapidhvajaḥ

प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम्गच्छन्नेव च गोविन्दं सन्नकण्ठोऽभ्यभाषत

prāyātsvaśibiraṃ jiṣṇurjaitramāsthāya taṃ rathamgacchanneva ca govindaṃ sannakaṇṭho'bhyabhāṣata

किं नु मे हृदयं त्रस्तं वाक्यं सज्जति केशवस्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्रं सीदति चाच्युत

kiṃ nu me hṛdayaṃ trastaṃ vākyaṃ sajjati keśavaspandanti cāpyaniṣṭāni gātraṃ sīdati cācyuta

अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पतिभुवि यद्दिक्षु चाप्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्

aniṣṭaṃ caiva me śliṣṭaṃ hṛdayānnāpasarpatibhuvi yaddikṣu cāpyugrā utpātāstrāsayanti mām

बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनःअपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम

bahuprakārā dṛśyante sarva evāghaśaṃsinaḥapi svasti bhavedrājñaḥ sāmātyasya gurormama

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

व्यक्तं शिवं तव भ्रातुः सामात्यस्य भविष्यतिमा शुचः किंचिदेवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति

vyaktaṃ śivaṃ tava bhrātuḥ sāmātyasya bhaviṣyatimā śucaḥ kiṃcidevānyattatrāniṣṭaṃ bhaviṣyati

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः संध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादनेकथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ

tataḥ saṃdhyāmupāsyaiva vīrau vīrāvasādanekathayantau raṇe vṛttaṃ prayātau rathamāsthitau

ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम्वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

tataḥ svaśibiraṃ prāptau hatānandaṃ hatatviṣamvāsudevo'rjunaścaiva kṛtvā karma suduṣkaram

ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहाबीभत्सुरब्रवीत्कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः

dhvastākāraṃ samālakṣya śibiraṃ paravīrahābībhatsurabravītkṛṣṇamasvasthahṛdayastataḥ

नाद्य नन्दन्ति तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दनमिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सहवीणा वा नाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह

nādya nandanti tūryāṇi maṅgalyāni janārdanamiśrā dundubhinirghoṣaiḥ śaṅkhāścāḍambaraiḥ sahavīṇā vā nādya vādyante śamyātālasvanaiḥ saha

मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति चस्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः

maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti castutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ

योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाःकर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम्

yodhāścāpi hi māṃ dṛṣṭvā nivartante hyadhomukhāḥkarmāṇi ca yathāpūrvaṃ kṛtvā nābhivadanti mām

अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधवन हि शुध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम्

api svasti bhavedadya bhrātṛbhyo mama mādhavana hi śudhyati me bhāvo dṛṣṭvā svajanamākulam

अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानदसर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत

api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānadasarveṣāṃ caiva yodhānāṃ sāmagryaṃ syānmamācyuta

न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सहरणादायान्तमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव

na ca māmadya saubhadraḥ prahṛṣṭo bhrātṛbhiḥ saharaṇādāyāntamucitaṃ pratyudyāti hasanniva

एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम्ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः

evaṃ saṃkathayantau tau praviṣṭau śibiraṃ svakamdadṛśāte bhṛśāsvasthānpāṇḍavānnaṣṭacetasaḥ

दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजःअपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत्

dṛṣṭvā bhrātṝṃśca putrāṃśca vimanā vānaradhvajaḥapaśyaṃścaiva saubhadramidaṃ vacanamabravīt

मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यतेन चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ

mukhavarṇo'prasanno vaḥ sarveṣāmeva lakṣyatena cābhimanyuṃ paśyāmi na ca māṃ pratinandatha

मया श्रुतश्च द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मितःन च वस्तस्य भेत्तास्ति ऋते सौभद्रमाहवे

mayā śrutaśca droṇena cakravyūho vinirmitaḥna ca vastasya bhettāsti ṛte saubhadramāhave

न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकविनिर्गमःकच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः

na copadiṣṭastasyāsīnmayānīkavinirgamaḥkaccinna bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṃ praveśitaḥ

भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशो युधिकच्चिन्न निहतः शेते सौभद्रः परवीरहा

bhittvānīkaṃ maheṣvāsaḥ pareṣāṃ bahuśo yudhikaccinna nihataḥ śete saubhadraḥ paravīrahā

लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषुउपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हतः

lohitākṣaṃ mahābāhuṃ jātaṃ siṃhamivādriṣuupendrasadṛśaṃ brūta kathamāyodhane hataḥ

सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम्सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः

sukumāraṃ maheṣvāsaṃ vāsavasyātmajātmajamsadā mama priyaṃ brūta kathamāyodhane hataḥ

वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम्अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोऽवधीत्कालचोदितः

vārṣṇeyīdayitaṃ śūraṃ mayā satatalālitamambāyāśca priyaṃ nityaṃ ko'vadhītkālacoditaḥ

सदृशो वृष्णिसिंहस्य केशवस्य महात्मनःविक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः

sadṛśo vṛṣṇisiṃhasya keśavasya mahātmanaḥvikramaśrutamāhātmyaiḥ kathamāyodhane hataḥ

सुभद्रायाः प्रियं नित्यं द्रौपद्याः केशवस्य चयदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

subhadrāyāḥ priyaṃ nityaṃ draupadyāḥ keśavasya cayadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam

मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम्मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपोतमिवोद्गतम्

mṛdukuñcitakeśāntaṃ bālaṃ bālamṛgekṣaṇammattadviradavikrāntaṃ śālapotamivodgatam

स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदाबाल्येऽप्यबालकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्

smitābhibhāṣiṇaṃ dāntaṃ guruvākyakaraṃ sadābālye'pyabālakarmāṇaṃ priyavākyamamatsaram

महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम्भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्

mahotsāhaṃ mahābāhuṃ dīrgharājīvalocanambhaktānukampinaṃ dāntaṃ na ca nīcānusāriṇam

कृतज्ञं ज्ञानसंपन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम्युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतामघवर्धनम्

kṛtajñaṃ jñānasaṃpannaṃ kṛtāstramanivartinamyuddhābhinandinaṃ nityaṃ dviṣatāmaghavardhanam

स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम्न च पूर्वप्रहर्तारं संग्रामे नष्टसंभ्रमम्यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

sveṣāṃ priyahite yuktaṃ pitṝṇāṃ jayagṛddhinamna ca pūrvaprahartāraṃ saṃgrāme naṣṭasaṃbhramamyadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam

सुललाटं सुकेशान्तं सुभ्र्वक्षिदशनच्छदम्अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हृदयस्य मे

sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ subhrvakṣidaśanacchadamapaśyatastadvadanaṃ kā śāntirhṛdayasya me

तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम्अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे

tantrīsvanasukhaṃ ramyaṃ puṃskokilasamadhvanimaśṛṇvataḥ svanaṃ tasya kā śāntirhṛdayasya me

रूपं चाप्रतिरूपं तत्त्रिदशेष्वपि दुर्लभम्अपश्यतोऽद्य वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे

rūpaṃ cāpratirūpaṃ tattridaśeṣvapi durlabhamapaśyato'dya vīrasya kā śāntirhṛdayasya me

अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम्नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे

abhivādanadakṣaṃ taṃ pitṝṇāṃ vacane ratamnādyāhaṃ yadi paśyāmi kā śāntirhṛdayasya me

सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितःभूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः

sukumāraḥ sadā vīro mahārhaśayanocitaḥbhūmāvanāthavacchete nūnaṃ nāthavatāṃ varaḥ

शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियःतमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः

śayānaṃ samupāsanti yaṃ purā paramastriyaḥtamadya vipraviddhāṅgamupāsantyaśivāḥ śivāḥ

यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिःबोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वरैः

yaḥ purā bodhyate suptaḥ sūtamāgadhabandibhiḥbodhayantyadya taṃ nūnaṃ śvāpadā vikṛtaiḥ svaraiḥ

छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम्नूनमद्य रजोध्वस्तं रणे रेणुः करिष्यति

chatracchāyāsamucitaṃ tasya tadvadanaṃ śubhamnūnamadya rajodhvastaṃ raṇe reṇuḥ kariṣyati

हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शनेभाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्

hā putrakāvitṛptasya satataṃ putradarśanebhāgyahīnasya kālena yathā me nīyase balāt

साद्य संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिःस्वभाभिर्भासिता रम्या त्वयात्यर्थं विराजते

sādya saṃyamanī nūnaṃ sadā sukṛtināṃ gatiḥsvabhābhirbhāsitā ramyā tvayātyarthaṃ virājate

नूनं वैवस्वतश्च त्वा वरुणश्च प्रियातिथिःशतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्

nūnaṃ vaivasvataśca tvā varuṇaśca priyātithiḥśatakraturdhaneśaśca prāptamarcantyabhīrukam

एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग्यथादुःखेन महताविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत

evaṃ vilapya bahudhā bhinnapoto vaṇigyathāduḥkhena mahatāviṣṭo yudhiṣṭhiramapṛcchata

कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां पाण्डुनन्दनस्वर्गतोऽभिमुखः संख्ये युध्यमानो नरर्षभः

kaccitsa kadanaṃ kṛtvā pareṣāṃ pāṇḍunandanasvargato'bhimukhaḥ saṃkhye yudhyamāno nararṣabhaḥ

स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैःअसहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम्

sa nūnaṃ bahubhiryattairyudhyamāno nararṣabhaiḥasahāyaḥ sahāyārthī māmanudhyātavāndhruvam

पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम्इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्बहुभिर्हतः

pīḍyamānaḥ śarairbālastāta sādhvabhidhāva māmiti vipralapanmanye nṛśaṃsairbahubhirhataḥ

अथ वा मत्प्रसूतश्च स्वस्रीयो माधवस्य चसुभद्रायां च संभूतो नैवं वक्तुमिहार्हति

atha vā matprasūtaśca svasrīyo mādhavasya casubhadrāyāṃ ca saṃbhūto naivaṃ vaktumihārhati

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं ममअपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mamaapaśyato dīrghabāhuṃ raktākṣaṃ yanna dīryate

कथं बाले महेष्वासे नृशंसा मर्मभेदिनःस्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान्

kathaṃ bāle maheṣvāse nṛśaṃsā marmabhedinaḥsvasrīye vāsudevasya mama putre'kṣipañśarān

यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दतिउपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति

yo māṃ nityamadīnātmā pratyudgamyābhinandatiupayāntaṃ ripūnhatvā so'dya māṃ kiṃ na paśyati

नूनं स पतितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितःशोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः

nūnaṃ sa patitaḥ śete dharaṇyāṃ rudhirokṣitaḥśobhayanmedinīṃ gātrairāditya iva pātitaḥ

रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनंक्ष्यतिसुभद्रा वक्ष्यते किं मामभिमन्युमपश्यतीद्रौपदी चैव दुःखार्ते ते च वक्ष्यामि किं न्वहम्

raṇe vinihataṃ śrutvā śokārtā vai vinaṃkṣyatisubhadrā vakṣyate kiṃ māmabhimanyumapaśyatīdraupadī caiva duḥkhārte te ca vakṣyāmi kiṃ nvaham

वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यतिसहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम्

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ yanna yāsyatisahasradhā vadhūṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śokakarśitām

हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतःयुयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्

hṛṣṭānāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādo mayā śrutaḥyuyutsuścāpi kṛṣṇena śruto vīrānupālabhan

अशक्नुवन्तो बीभत्सुं बालं हत्वा महारथाःकिं नदध्वमधर्मज्ञाः पार्थे वै दृश्यतां बलम्

aśaknuvanto bībhatsuṃ bālaṃ hatvā mahārathāḥkiṃ nadadhvamadharmajñāḥ pārthe vai dṛśyatāṃ balam

किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधेसिंहवन्नदत प्रीताः शोककाल उपस्थिते

kiṃ tayorvipriyaṃ kṛtvā keśavārjunayormṛdhesiṃhavannadata prītāḥ śokakāla upasthite

आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणःअधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम्

āgamiṣyati vaḥ kṣipraṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥadharmo hi kṛtastīvraḥ kathaṃ syādaphalaściram

इति तान्प्रति भाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिःअपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः

iti tānprati bhāṣanvai vaiśyāputro mahāmatiḥapāyācchastramutsṛjya kopaduḥkhasamanvitaḥ

किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे ममअधक्ष्यं तानहं सर्वांस्तदा क्रूरान्महारथान्

kimarthametannākhyātaṃ tvayā kṛṣṇa raṇe mamaadhakṣyaṃ tānahaṃ sarvāṃstadā krūrānmahārathān

निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्

nigṛhya vāsudevastaṃ putrādhibhirabhiplutammaivamityabravītkṛṣṇastīvraśokasamanvitam

सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम्क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका

sarveṣāmeṣa vai panthāḥ śūrāṇāmanivartināmkṣatriyāṇāṃ viśeṣeṇa yeṣāṃ yuddhena jīvikā

एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्विहिता धर्मशास्त्रज्ञैर्गतिर्गतिमतां वर

eṣā vai yudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartināmvihitā dharmaśāstrajñairgatirgatimatāṃ vara

ध्रुवं युद्धे हि मरणं शूराणामनिवर्तिनाम्गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः

dhruvaṃ yuddhe hi maraṇaṃ śūrāṇāmanivartināmgataḥ puṇyakṛtāṃ lokānabhimanyurna saṃśayaḥ

एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभसंग्रामेऽभिमुखा मृत्युं प्राप्नुयामेति मानद

etacca sarvavīrāṇāṃ kāṅkṣitaṃ bharatarṣabhasaṃgrāme'bhimukhā mṛtyuṃ prāpnuyāmeti mānada

स च वीरान्रणे हत्वा राजपुत्रान्महाबलान्वीरैराकाङ्क्षितं मृत्युं संप्राप्तोऽभिमुखो रणे

sa ca vīrānraṇe hatvā rājaputrānmahābalānvīrairākāṅkṣitaṃ mṛtyuṃ saṃprāpto'bhimukho raṇe

मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनःधर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः

mā śucaḥ puruṣavyāghra pūrvaireṣa sanātanaḥdharmakṛdbhiḥ kṛto dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ raṇe kṣayaḥ

इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तमत्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव

ime te bhrātaraḥ sarve dīnā bharatasattamatvayi śokasamāviṣṭe nṛpāśca suhṛdastava

एतांस्त्वं वचसा साम्ना समाश्वासय मानदविदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि

etāṃstvaṃ vacasā sāmnā samāśvāsaya mānadaviditaṃ veditavyaṃ te na śokaṃ kartumarhasi

एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणाततोऽब्रवीत्तदा भ्रातॄन्सर्वान्पार्थः सगद्गदान्

evamāśvāsitaḥ pārthaḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇātato'bravīttadā bhrātṝnsarvānpārthaḥ sagadgadān

स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनःअभिमन्युर्यथा वृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा

sa dīrghabāhuḥ pṛthvaṃso dīrgharājīvalocanaḥabhimanyuryathā vṛttaḥ śrotumicchāmyahaṃ tathā

सनागस्यन्दनहयान्द्रक्ष्यध्वं निहतान्मयासंग्रामे सानुबन्धांस्तान्मम पुत्रस्य वैरिणः

sanāgasyandanahayāndrakṣyadhvaṃ nihatānmayāsaṃgrāme sānubandhāṃstānmama putrasya vairiṇaḥ

कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम्सौभद्रो निधनं गच्छेद्वज्रिणापि समागतः

kathaṃ ca vaḥ kṛtāstrāṇāṃ sarveṣāṃ śastrapāṇināmsaubhadro nidhanaṃ gacchedvajriṇāpi samāgataḥ

यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्रक्षणे ममपुत्रस्य पाण्डुपाञ्चालान्मया गुप्तो भवेत्ततः

yadyevamahamajñāsyamaśaktānrakṣaṇe mamaputrasya pāṇḍupāñcālānmayā gupto bhavettataḥ

कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुञ्चताम्नीतोऽभिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः

kathaṃ ca vo rathasthānāṃ śaravarṣāṇi muñcatāmnīto'bhimanyurnidhanaṃ kadarthīkṛtya vaḥ paraiḥ

अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमःयत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः

aho vaḥ pauruṣaṃ nāsti na ca vo'sti parākramaḥyatrābhimanyuḥ samare paśyatāṃ vo nipātitaḥ

आत्मानमेव गर्हेयं यदहं वः सुदुर्बलान्युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्रमान्

ātmānameva garheyaṃ yadahaṃ vaḥ sudurbalānyuṣmānājñāya niryāto bhīrūnakṛtaniśramān

आहोस्विद्भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वःवाचश्च वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्

āhosvidbhūṣaṇārthāya varmaśastrāyudhāni vaḥvācaśca vaktuṃ saṃsatsu mama putramarakṣatām

एवमुक्त्वा ततो वाक्यं तिष्ठंश्चापवरासिमान्न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम्

evamuktvā tato vākyaṃ tiṣṭhaṃścāpavarāsimānna smāśakyata bībhatsuḥ kenacitprasamīkṣitum

तमन्तकमिव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुःपुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा

tamantakamiva kruddhaṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥputraśokābhisaṃtaptamaśrupūrṇamukhaṃ tadā

नाभिभाष्टुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम्अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्टाद्वा पाण्डुनन्दनात्

nābhibhāṣṭuṃ śaknuvanti draṣṭuṃ vā suhṛdo'rjunamanyatra vāsudevādvā jyeṣṭādvā pāṇḍunandanāt

सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौबहुमानात्प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हतः

sarvāsvavasthāsu hitāvarjunasya manonugaubahumānātpriyatvācca tāvenaṃ vaktumarhataḥ

ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम्राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत्

tatastaṃ putraśokena bhṛśaṃ pīḍitamānasamrājīvalocanaṃ kruddhaṃ rājā vacanamabravīt