Parva.Adhyaya 7.51

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबलं प्रतिप्रयत्नमकरोत्तीव्रमाचार्यो ग्रहणे मम

tvayi yāte mahābāho saṃśaptakabalaṃ pratiprayatnamakarottīvramācāryo grahaṇe mama

व्यूढानीकं वयं द्रोणं वरयामः स्म सर्वशःप्रतिव्यूह्य रथानीकं यतमानं तथा रणे

vyūḍhānīkaṃ vayaṃ droṇaṃ varayāmaḥ sma sarvaśaḥprativyūhya rathānīkaṃ yatamānaṃ tathā raṇe

स वार्यमाणो रथिभी रक्षितेन मया तथाअस्मानपि जघानाशु पीडयन्निशितैः शरैः

sa vāryamāṇo rathibhī rakṣitena mayā tathāasmānapi jaghānāśu pīḍayanniśitaiḥ śaraiḥ

ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीकं न शक्नुमःप्रतिवीक्षितुमप्याजौ भेत्तुं तत्कुत एव तु

te pīḍyamānā droṇena droṇānīkaṃ na śaknumaḥprativīkṣitumapyājau bhettuṃ tatkuta eva tu

वयं त्वप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रमात्मजम्उक्तवन्तः स्म ते तात भिन्ध्यनीकमिति प्रभो

vayaṃ tvapratimaṃ vīrye sarve saubhadramātmajamuktavantaḥ sma te tāta bhindhyanīkamiti prabho

स तथा चोदितोऽस्माभिः सदश्व इव वीर्यवान्असह्यमपि तं भारं वोढुमेवोपचक्रमे

sa tathā codito'smābhiḥ sadaśva iva vīryavānasahyamapi taṃ bhāraṃ voḍhumevopacakrame

स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वितःप्राविशत्तद्बलं बालः सुपर्ण इव सागरम्

sa tavāstropadeśena vīryeṇa ca samanvitaḥprāviśattadbalaṃ bālaḥ suparṇa iva sāgaram

तेऽनुयाता वयं वीरं सात्वतीपुत्रमाहवेप्रवेष्टुकामास्तेनैव येन स प्राविशच्चमूम्

te'nuyātā vayaṃ vīraṃ sātvatīputramāhavepraveṣṭukāmāstenaiva yena sa prāviśaccamūm

ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथःवरदानेन रुद्रस्य सर्वान्नः समवारयत्

tataḥ saindhavako rājā kṣudrastāta jayadrathaḥvaradānena rudrasya sarvānnaḥ samavārayat

ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिश्च स बृहद्बलःकृतवर्मा च सौभद्रं षड्रथाः पर्यवारयन्

tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiśca sa bṛhadbalaḥkṛtavarmā ca saubhadraṃ ṣaḍrathāḥ paryavārayan

परिवार्य तु तैः सर्वैर्युधि बालो महारथैःयतमानः परं शक्त्या बहुभिर्विरथीकृतः

parivārya tu taiḥ sarvairyudhi bālo mahārathaiḥyatamānaḥ paraṃ śaktyā bahubhirvirathīkṛtaḥ

ततो दौःशासनिः क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम्संशयं परमं प्राप्य दिष्टान्तेनाभ्ययोजयत्

tato dauḥśāsaniḥ kṣipraṃ tathā tairvirathīkṛtamsaṃśayaṃ paramaṃ prāpya diṣṭāntenābhyayojayat

स तु हत्वा सहस्राणि द्विपाश्वरथसादिनाम्राजपुत्रशतं चाग्र्यं वीरांश्चालक्षितान्बहून्

sa tu hatvā sahasrāṇi dvipāśvarathasādināmrājaputraśataṃ cāgryaṃ vīrāṃścālakṣitānbahūn

बृहद्बलं च राजानं स्वर्गेणाजौ प्रयोज्य हततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तमुपजग्मिवान्

bṛhadbalaṃ ca rājānaṃ svargeṇājau prayojya hatataḥ paramadharmātmā diṣṭāntamupajagmivān

एतावदेव निर्वृत्तमस्माकं शोकवर्धनम्स चैवं पुरुषव्याघ्रः स्वर्गलोकमवाप्तवान्

etāvadeva nirvṛttamasmākaṃ śokavardhanamsa caivaṃ puruṣavyāghraḥ svargalokamavāptavān

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततोऽर्जुनो वचः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम्हा पुत्र इति निःश्वस्य व्यथितो न्यपतद्भुवि

tato'rjuno vacaḥ śrutvā dharmarājena bhāṣitamhā putra iti niḥśvasya vyathito nyapatadbhuvi

विषण्णवदनाः सर्वे परिगृह्य धनंजयम्नेत्रैरनिमिषैर्दीनाः प्रत्यवेक्षन्परस्परम्

viṣaṇṇavadanāḥ sarve parigṛhya dhanaṃjayamnetrairanimiṣairdīnāḥ pratyavekṣanparasparam

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां वासविः क्रोधमूर्छितःकम्पमानो ज्वरेणेव निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ vāsaviḥ krodhamūrchitaḥkampamāno jvareṇeva niḥśvasaṃśca muhurmuhuḥ

पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य श्वसमानोऽश्रुनेत्रवान्उन्मत्त इव विप्रेक्षन्निदं वचनमब्रवीत्

pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya śvasamāno'śrunetravānunmatta iva viprekṣannidaṃ vacanamabravīt

सत्यं वः प्रतिजानामि श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्न चेद्वधभयाद्भीतो धार्तराष्ट्रान्प्रहास्यति

satyaṃ vaḥ pratijānāmi śvo'smi hantā jayadrathamna cedvadhabhayādbhīto dhārtarāṣṭrānprahāsyati

न चास्माञ्शरणं गच्छेत्कृष्णं वा पुरुषोत्तमम्भवन्तं वा महाराज श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्

na cāsmāñśaraṇaṃ gacchetkṛṣṇaṃ vā puruṣottamambhavantaṃ vā mahārāja śvo'smi hantā jayadratham

धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम्पापं बालवधे हेतुं श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्

dhārtarāṣṭrapriyakaraṃ mayi vismṛtasauhṛdampāpaṃ bālavadhe hetuṃ śvo'smi hantā jayadratham

रक्षमाणाश्च तं संख्ये ये मां योत्स्यन्ति केचनअपि द्रोणकृपौ वीरौ छादयिष्यामि ताञ्शरैः

rakṣamāṇāśca taṃ saṃkhye ye māṃ yotsyanti kecanaapi droṇakṛpau vīrau chādayiṣyāmi tāñśaraiḥ

यद्येतदेवं संग्रामे न कुर्यां पुरुषर्षभाःमा स्म पुण्यकृतां लोकान्प्राप्नुयां शूरसंमतान्

yadyetadevaṃ saṃgrāme na kuryāṃ puruṣarṣabhāḥmā sma puṇyakṛtāṃ lokānprāpnuyāṃ śūrasaṃmatān

ये लोका मातृहन्तॄणां ये चापि पितृघातिनाम्गुरुदारगामिनां ये च पिशुनानां च ये तथा

ye lokā mātṛhantṝṇāṃ ye cāpi pitṛghātināmgurudāragāmināṃ ye ca piśunānāṃ ca ye tathā

साधूनसूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम्ये च निक्षेपहर्तॄणां ये च विश्वासघातिनाम्

sādhūnasūyatāṃ ye ca ye cāpi parivādināmye ca nikṣepahartṝṇāṃ ye ca viśvāsaghātinām

भुक्तपूर्वां स्त्रियं ये च निन्दतामघशंसिनाम्ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनामपि

bhuktapūrvāṃ striyaṃ ye ca nindatāmaghaśaṃsināmbrahmaghnānāṃ ca ye lokā ye ca goghātināmapi

पायसं वा यवान्नं वा शाकं कृसरमेव वासंयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्नताम्तानह्नैवाधिगच्छेयं न चेद्धन्यां जयद्रथम्

pāyasaṃ vā yavānnaṃ vā śākaṃ kṛsarameva vāsaṃyāvāpūpamāṃsāni ye ca lokā vṛthāśnatāmtānahnaivādhigaccheyaṃ na ceddhanyāṃ jayadratham

वेदाध्यायिनमत्यर्थं संशितं वा द्विजोत्तमम्अवमन्यमानो यान्याति वृद्धान्साधूंस्तथा गुरून्

vedādhyāyinamatyarthaṃ saṃśitaṃ vā dvijottamamavamanyamāno yānyāti vṛddhānsādhūṃstathā gurūn

स्पृशतां ब्राह्मणं गां च पादेनाग्निं च यां लभेत्याप्सु श्लेष्म पुरीषं वा मूत्रं वा मुञ्चतां गतिःतां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्

spṛśatāṃ brāhmaṇaṃ gāṃ ca pādenāgniṃ ca yāṃ labhetyāpsu śleṣma purīṣaṃ vā mūtraṃ vā muñcatāṃ gatiḥtāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ceddhanyāṃ jayadratham

नग्नस्य स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गतिःउत्कोचिनां मृषोक्तीनां वञ्चकानां च या गतिःआत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम्

nagnasya snāyamānasya yā ca vandhyātithergatiḥutkocināṃ mṛṣoktīnāṃ vañcakānāṃ ca yā gatiḥātmāpahāriṇāṃ yā ca yā ca mithyābhiśaṃsinām

भृत्यैः संदृश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथाअसंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मृष्टमश्नताम्तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्

bhṛtyaiḥ saṃdṛśyamānānāṃ putradārāśritaistathāasaṃvibhajya kṣudrāṇāṃ yā gatirmṛṣṭamaśnatāmtāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ceddhanyāṃ jayadratham

संश्रितं वापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्वचने रतम्न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्

saṃśritaṃ vāpi yastyaktvā sādhuṃ tadvacane ratamna bibharti nṛśaṃsātmā nindate copakāriṇam

अर्हते प्रातिवेश्याय श्राद्धं यो न ददाति चअनर्हते च यो दद्याद्वृषलीपत्युरेव च

arhate prātiveśyāya śrāddhaṃ yo na dadāti caanarhate ca yo dadyādvṛṣalīpatyureva ca

मद्यपो भिन्नमर्यादः कृतघ्नो भ्रातृनिन्दकःतेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम्

madyapo bhinnamaryādaḥ kṛtaghno bhrātṛnindakaḥteṣāṃ gatimiyāṃ kṣipraṃ na ceddhanyāṃ jayadratham

धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिताःये चानुकीर्तिताः क्षिप्रं तेषां गतिमवाप्नुयाम्यदि व्युष्टामिमां रात्रिं श्वो न हन्यां जयद्रथम्

dharmādapetā ye cānye mayā nātrānukīrtitāḥye cānukīrtitāḥ kṣipraṃ teṣāṃ gatimavāpnuyāmyadi vyuṣṭāmimāṃ rātriṃ śvo na hanyāṃ jayadratham

इमां चाप्यपरां भूयः प्रतिज्ञां मे निबोधतयद्यस्मिन्नहते पापे सूर्योऽस्तमुपयास्यतिइहैव संप्रवेष्टाहं ज्वलितं जातवेदसम्

imāṃ cāpyaparāṃ bhūyaḥ pratijñāṃ me nibodhatayadyasminnahate pāpe sūryo'stamupayāsyatiihaiva saṃpraveṣṭāhaṃ jvalitaṃ jātavedasam

असुरसुरमनुष्याः पक्षिणो वोरगा वा; पितृरजनिचरा वा ब्रह्मदेवर्षयो वाचरमचरमपीदं यत्परं चापि तस्मा;त्तदपि मम रिपुं तं रक्षितुं नैव शक्ताः

asurasuramanuṣyāḥ pakṣiṇo voragā vā; pitṛrajanicarā vā brahmadevarṣayo vācaramacaramapīdaṃ yatparaṃ cāpi tasmā;ttadapi mama ripuṃ taṃ rakṣituṃ naiva śaktāḥ

यदि विशति रसातलं तदग्र्यं; वियदपि देवपुरं दितेः पुरं वातदपि शरशतैरहं प्रभाते; भृशमभिपत्य रिपोः शिरोऽभिहर्ता

yadi viśati rasātalaṃ tadagryaṃ; viyadapi devapuraṃ diteḥ puraṃ vātadapi śaraśatairahaṃ prabhāte; bhṛśamabhipatya ripoḥ śiro'bhihartā

एवमुक्त्वा विचिक्षेप गाण्डीवं सव्यदक्षिणम्तस्य शब्दमतिक्रम्य धनुःशब्दोऽस्पृशद्दिवम्

evamuktvā vicikṣepa gāṇḍīvaṃ savyadakṣiṇamtasya śabdamatikramya dhanuḥśabdo'spṛśaddivam

अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाञ्चजन्यं जनार्दनःप्रदध्मौ तत्र संक्रुद्धो देवदत्तं धनंजयः

arjunena pratijñāte pāñcajanyaṃ janārdanaḥpradadhmau tatra saṃkruddho devadattaṃ dhanaṃjayaḥ

स पाञ्चजन्योऽच्युतवक्त्रवायुना; भृशं सुपूर्णोदरनिःसृतध्वनिःजगत्सपातालवियद्दिगीश्वरं; प्रकम्पयामास युगात्यये यथा

sa pāñcajanyo'cyutavaktravāyunā; bhṛśaṃ supūrṇodaraniḥsṛtadhvaniḥjagatsapātālaviyaddigīśvaraṃ; prakampayāmāsa yugātyaye yathā

ततो वादित्रघोषाश्च प्रादुरासन्समन्ततःसिंहनादाश्च पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना

tato vāditraghoṣāśca prādurāsansamantataḥsiṃhanādāśca pāṇḍūnāṃ pratijñāte mahātmanā