Parva.Adhyaya 7.70

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवार्ष्णेययोस्तदादुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे

praviṣṭayormahārāja pārthavārṣṇeyayostadāduryodhane prayāte ca pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabhe

जवेनाभ्यद्रवन्द्रोणं महता निस्वनेन चपाण्डवाः सोमकैः सार्धं ततो युद्धमवर्तत

javenābhyadravandroṇaṃ mahatā nisvanena capāṇḍavāḥ somakaiḥ sārdhaṃ tato yuddhamavartata

तद्युद्धमभवद्घोरं तुमुलं लोमहर्षणम्पाञ्चालानां कुरूणां च व्यूहस्य पुरतोऽद्भुतम्

tadyuddhamabhavadghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇampāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vyūhasya purato'dbhutam

राजन्कदाचिन्नास्माभिर्दृष्टं तादृङ्न च श्रुतम्यादृङ्मध्यगते सूर्ये युद्धमासीद्विशां पते

rājankadācinnāsmābhirdṛṣṭaṃ tādṛṅna ca śrutamyādṛṅmadhyagate sūrye yuddhamāsīdviśāṃ pate

धृष्टद्युम्नमुखाः पार्था व्यूढानीकाः प्रहारिणःद्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन्

dhṛṣṭadyumnamukhāḥ pārthā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥdroṇasya sainyaṃ te sarve śaravarṣairavākiran

वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम्पार्षतप्रमुखान्पार्थानभ्यवर्षाम सायकैः

vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya sarvaśastrabhṛtāṃ varampārṣatapramukhānpārthānabhyavarṣāma sāyakaiḥ

महामेघाविवोदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्ययेसेनाग्रे विप्रकाशेते रुचिरे रथभूषिते

mahāmeghāvivodīrṇau miśravātau himātyayesenāgre viprakāśete rucire rathabhūṣite

समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम्जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावृषीवोल्बणोदके

sametya tu mahāsene cakraturvegamuttamamjāhnavīyamune nadyau prāvṛṣīvolbaṇodake

नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतःगदाविद्युन्महारौद्रः संग्रामजलदो महान्

nānāśastrapurovāto dvipāśvarathasaṃvṛtaḥgadāvidyunmahāraudraḥ saṃgrāmajalado mahān

भारद्वाजानिलोद्धूतः शरधारासहस्रवान्अभ्यवर्षन्महारौद्रः पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम्

bhāradvājāniloddhūtaḥ śaradhārāsahasravānabhyavarṣanmahāraudraḥ pāṇḍusenāgnimuddhatam

समुद्रमिव घर्मान्ते विवान्घोरो महानिलःव्यक्षोभयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तमः

samudramiva gharmānte vivānghoro mahānilaḥvyakṣobhayadanīkāni pāṇḍavānāṃ dvijottamaḥ

तेऽपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन्बिभित्सन्तो महासेतुं वार्योघाः प्रबला इव

te'pi sarvaprayatnena droṇameva samādravanbibhitsanto mahāsetuṃ vāryoghāḥ prabalā iva

वारयामास तान्द्रोणो जलौघानचलो यथापाण्डवान्समरे क्रुद्धान्पाञ्चालांश्च सकेकयान्

vārayāmāsa tāndroṇo jalaughānacalo yathāpāṇḍavānsamare kruddhānpāñcālāṃśca sakekayān

अथापरेऽपि राजानः परावृत्य समन्ततःमहाबला रणे शूराः पाञ्चालानन्ववारयन्

athāpare'pi rājānaḥ parāvṛtya samantataḥmahābalā raṇe śūrāḥ pāñcālānanvavārayan

ततो रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सहसंजघानासकृद्द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम्

tato raṇe naravyāghraḥ pārṣataḥ pāṇḍavaiḥ sahasaṃjaghānāsakṛddroṇaṃ bibhitsurarivāhinīm

यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षतेतथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्षत

yathaiva śaravarṣāṇi droṇo varṣati pārṣatetathaiva śaravarṣāṇi dhṛṣṭadyumno'bhyavarṣata

सनिस्त्रिंशपुरोवातः शक्तिप्रासर्ष्टिसंवृतःज्याविद्युच्चापसंह्रादो धृष्टद्युम्नबलाहकः

sanistriṃśapurovātaḥ śaktiprāsarṣṭisaṃvṛtaḥjyāvidyuccāpasaṃhrādo dhṛṣṭadyumnabalāhakaḥ

शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत्सर्वतोदिशम्निघ्नन्रथवराश्वौघांश्छादयामास वाहिनीम्

śaradhārāśmavarṣāṇi vyasṛjatsarvatodiśamnighnanrathavarāśvaughāṃśchādayāmāsa vāhinīm

यं यमार्छच्छरैर्द्रोणः पाण्डवानां रथव्रजम्ततस्ततः शरैर्द्रोणमपाकर्षत पार्षतः

yaṃ yamārchaccharairdroṇaḥ pāṇḍavānāṃ rathavrajamtatastataḥ śarairdroṇamapākarṣata pārṣataḥ

तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारतधृष्टद्युम्नं समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत

tathā tu yatamānasya droṇasya yudhi bhāratadhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya tridhā sainyamabhidyata

भोजमेके न्यवर्तन्त जलसंधमथापरेपाण्डवैर्हन्यमानाश्च द्रोणमेवापरेऽव्रजन्

bhojameke nyavartanta jalasaṃdhamathāparepāṇḍavairhanyamānāśca droṇamevāpare'vrajan

सैन्यान्यघटयद्यानि द्रोणस्तु रथिनां वरःव्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथः

sainyānyaghaṭayadyāni droṇastu rathināṃ varaḥvyadhamaccāpi tānyasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

धार्तराष्ट्रास्त्रिधाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैःअगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभिः श्वापदैरिव

dhārtarāṣṭrāstridhābhūtā vadhyante pāṇḍusṛñjayaiḥagopāḥ paśavo'raṇye bahubhiḥ śvāpadairiva

कालः संग्रसते योधान्धृष्टद्युम्नेन मोहितान्संग्रामे तुमुले तस्मिन्निति संमेनिरे जनाः

kālaḥ saṃgrasate yodhāndhṛṣṭadyumnena mohitānsaṃgrāme tumule tasminniti saṃmenire janāḥ

कुनृपस्य यथा राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैःद्राव्यते तद्वदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी

kunṛpasya yathā rāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥdrāvyate tadvadāpannā pāṇḍavaistava vāhinī

अर्करश्मिप्रभिन्नेषु शस्त्रेषु कवचेषु चचक्षूंषि प्रतिहन्यन्ते सैन्येन रजसा तथा

arkaraśmiprabhinneṣu śastreṣu kavaceṣu cacakṣūṃṣi pratihanyante sainyena rajasā tathā

त्रिधाभूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैःअमर्षितस्ततो द्रोणः पाञ्चालान्व्यधमच्छरैः

tridhābhūteṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍavaiḥamarṣitastato droṇaḥ pāñcālānvyadhamaccharaiḥ

मृद्नतस्तान्यनीकानि निघ्नतश्चापि सायकैःबभूव रूपं द्रोणस्य कालाग्नेरिव दीप्यतः

mṛdnatastānyanīkāni nighnataścāpi sāyakaiḥbabhūva rūpaṃ droṇasya kālāgneriva dīpyataḥ

रथं नागं हयं चापि पत्तिनश्च विशां पतेएकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथः

rathaṃ nāgaṃ hayaṃ cāpi pattinaśca viśāṃ pateekaikeneṣuṇā saṃkhye nirbibheda mahārathaḥ

पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित्स भारतदधार यो रणे बाणान्द्रोणचापच्युताञ्शितान्

pāṇḍavānāṃ tu sainyeṣu nāsti kaścitsa bhāratadadhāra yo raṇe bāṇāndroṇacāpacyutāñśitān

तत्पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम्बभ्राम पार्षतं सैन्यं तत्र तत्रैव भारत

tatpacyamānamarkeṇa droṇasāyakatāpitambabhrāma pārṣataṃ sainyaṃ tatra tatraiva bhārata

तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तवअभवत्सर्वतो दीप्तं शुष्कं वनमिवाग्निना

tathaiva pārṣatenāpi kālyamānaṃ balaṃ tavaabhavatsarvato dīptaṃ śuṣkaṃ vanamivāgninā

वध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकैःत्यक्त्वा प्राणान्परं शक्त्या प्रायुध्यन्त स्म सैनिकाः

vadhyamāneṣu sainyeṣu droṇapārṣatasāyakaiḥtyaktvā prāṇānparaṃ śaktyā prāyudhyanta sma sainikāḥ

तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभनासीत्कश्चिन्महाराज योऽत्याक्षीत्संयुगं भयात्

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yudhyatāṃ bharatarṣabhanāsītkaścinmahārāja yo'tyākṣītsaṃyugaṃ bhayāt

भीमसेनं तु कौन्तेयं सोदर्याः पर्यवारयन्विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः

bhīmasenaṃ tu kaunteyaṃ sodaryāḥ paryavārayanviviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान्त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिनः

vindānuvindāvāvantyau kṣemadhūrtiśca vīryavāntrayāṇāṃ tava putrāṇāṃ traya evānuyāyinaḥ

बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथःसहसेनः सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत्

bāhlīkarājastejasvī kulaputro mahārathaḥsahasenaḥ sahāmātyo draupadeyānavārayat

शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरैःकाश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तमवारयत्

śaibyo govāsano rājā yodhairdaśaśatāvaraiḥkāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ parākrāntamavārayat

अजातशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम्मद्राणामीश्वरः शल्यो राजा राजानमावृणोत्

ajātaśatruṃ kaunteyaṃ jvalantamiva pāvakammadrāṇāmīśvaraḥ śalyo rājā rājānamāvṛṇot

दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षणःसात्यकिं प्रययौ क्रुद्धः शूरो रथवरं युधि

duḥśāsanastvavasthāpya svamanīkamamarṣaṇaḥsātyakiṃ prayayau kruddhaḥ śūro rathavaraṃ yudhi

स्वकेनाहमनीकेन संनद्धकवचावृतःचतुःशतैर्महेष्वासैश्चेकितानमवारयम्

svakenāhamanīkena saṃnaddhakavacāvṛtaḥcatuḥśatairmaheṣvāsaiścekitānamavārayam

शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत्गान्धारकैः सप्तशतैश्चापशक्तिशरासिभिः

śakunistu sahānīko mādrīputramavārayatgāndhārakaiḥ saptaśataiścāpaśaktiśarāsibhiḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्छताम्प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थेऽभ्युद्यतौ युधि

vindānuvindāvāvantyau virāṭaṃ matsyamārchatāmprāṇāṃstyaktvā maheṣvāsau mitrārthe'bhyudyatau yudhi

शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम्बाह्लिकः प्रतिसंयत्तः पराक्रान्तमवारयत्

śikhaṇḍinaṃ yājñaseniṃ rundhānamaparājitambāhlikaḥ pratisaṃyattaḥ parākrāntamavārayat

धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं क्रूरैः सार्धं प्रभद्रकैःआवन्त्यः सह सौवीरैः क्रुद्धरूपमवारयत्

dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ krūraiḥ sārdhaṃ prabhadrakaiḥāvantyaḥ saha sauvīraiḥ kruddharūpamavārayat

घटोत्कचं तथा शूरं राक्षसं क्रूरयोधिनम्अलायुधोऽद्रवत्तूर्णं क्रुद्धमायान्तमाहवे

ghaṭotkacaṃ tathā śūraṃ rākṣasaṃ krūrayodhinamalāyudho'dravattūrṇaṃ kruddhamāyāntamāhave

अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभोजो महारथःसैन्येन महता युक्तः क्रुद्धरूपमवारयत्

alambusaṃ rākṣasendraṃ kuntibhojo mahārathaḥsainyena mahatā yuktaḥ kruddharūpamavārayat

सैन्धवः पृष्ठतस्त्वासीत्सर्वसैन्यस्य भारतरक्षितः परमेष्वासैः कृपप्रभृतिभी रथैः

saindhavaḥ pṛṣṭhatastvāsītsarvasainyasya bhāratarakṣitaḥ parameṣvāsaiḥ kṛpaprabhṛtibhī rathaiḥ

तस्यास्तां चक्ररक्षौ द्वौ सैन्धवस्य बृहत्तमौद्रौणिर्दक्षिणतो राजन्सूतपुत्रश्च वामतः

tasyāstāṃ cakrarakṣau dvau saindhavasya bṛhattamaudrauṇirdakṣiṇato rājansūtaputraśca vāmataḥ

पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्सौमदत्तिपुरोगमाःकृपश्च वृषसेनश्च शलः शल्यश्च दुर्जयः

pṛṣṭhagopāstu tasyāsansaumadattipurogamāḥkṛpaśca vṛṣasenaśca śalaḥ śalyaśca durjayaḥ

नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाःसैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे तदा

nītimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥsaindhavasya vidhāyaivaṃ rakṣāṃ yuyudhire tadā