Kanda.Sarga 1.18

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः ।प्रति गृह्य अमरा भागान् प्रतिजग्मुः यथा आगतम्॥

nirvṛtte tu kratau tasmin hayamedhe mahātmanaḥ |prati gṛhya amarā bhāgān pratijagmuḥ yathā āgatam ||

समाप्त दीक्षा नियमः पत्नी गण समन्वितः ।प्रविवेश पुरीम् राजा स भृत्य बल वाहनः॥

samāpta dīkṣā niyamaḥ patnī gaṇa samanvitaḥ |praviveśa purīm rājā sa bhṛtya bala vāhanaḥ ||

यथा अर्हम् पूजिताः तेन राज्ञा च पृथिवीश्वराः ।मुदिताः प्रययुः देशान् प्रणम्य मुनि पुंगवम्॥

yathā arham pūjitāḥ tena rājñā ca pṛthivīśvarāḥ |muditāḥ prayayuḥ deśān praṇamya muni puṃgavam ||

श्रीमताम् गच्छताम् तेषाम् स्वगृहाणि पुरात् ततः ।बलानि राज्ञाम् शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे॥

śrīmatām gacchatām teṣām svagṛhāṇi purāt tataḥ |balāni rājñām śubhrāṇi prahṛṣṭāni cakāśire ||

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः ।प्रविवेश पुरीम् श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान्॥

gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ |praviveśa purīm śrīmān puraskṛtya dvijottamān ||

शांतया प्रययौ सार्धम् ऋष्यशृङ्गः सुपूजितः ।अनुगम्यमानो राज्ञा च सानुयात्रेण धीमता॥

śāṃtayā prayayau sārdham ṛṣyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ |anugamyamāno rājñā ca sānuyātreṇa dhīmatā ||

एवम् विसृज्य तान् सर्वान् राजा संपूर्ण मानसः ।उवास सुखितः तत्र पुत्र उत्पत्तिम् विचिंतयन्॥

evam visṛjya tān sarvān rājā saṃpūrṇa mānasaḥ |uvāsa sukhitaḥ tatra putra utpattim viciṃtayan ||

ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनाम् षट् समत्ययुः ।ततः च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ॥

tato yajñe samāpte tu ṛtūnām ṣaṭ samatyayuḥ |tataḥ ca dvādaśe māse caitre nāvamike tithau ||

नक्क्षत्रे अदिति दैवत्ये स्व उच्छ संस्थेषु पंचसु ।ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पता इंदुना सह॥

nakkṣatre aditi daivatye sva uccha saṃstheṣu paṃcasu |graheṣu karkaṭe lagne vākpatā iṃdunā saha ||

प्रोद्यमाने जगन्नाथम् सर्व लोक नमस्कृतम् ।कौसल्या अजनयत् रामम् सर्व लक्षण संयुतम्॥

prodyamāne jagannātham sarva loka namaskṛtam |kausalyā ajanayat rāmam sarva lakṣaṇa saṃyutam ||

विष्णोः अर्धम् महाभागम् पुत्रम् ऐक्ष्वाकु नंदनम् ।लोहिताक्षम् महाबाहुम् रक्त ओष्टम् दुंदुभि स्वनम्॥

viṣṇoḥ ardham mahābhāgam putram aikṣvāku naṃdanam |lohitākṣam mahābāhum rakta oṣṭam duṃdubhi svanam ||

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेण अमित तेजसा ।यथा वरेण देवानाम् अदितिः वज्र पाणिना॥

kausalyā śuśubhe tena putreṇa amita tejasā |yathā vareṇa devānām aditiḥ vajra pāṇinā ||

भरतो नाम कैकेय्याम् जज्ञे सत्य पराक्रमः ।साक्षात् विष्णोः चतुर्थ भागः सर्वैः समुदितो गुणैः॥

bharato nāma kaikeyyām jajñe satya parākramaḥ |sākṣāt viṣṇoḥ caturtha bhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ ||

अथ लक्ष्मण शत्रुघ्नौ सुमित्रा अजनयत् सुतौ ।वीरौ सर्व अस्त्र कुशलौ विष्णोः अर्ध समन्वितौ॥

atha lakṣmaṇa śatrughnau sumitrā ajanayat sutau |vīrau sarva astra kuśalau viṣṇoḥ ardha samanvitau ||

पुष्ये जातः तु भरतो मीन लग्ने प्रसन्न धीः ।सार्पे जातौ तु सौमित्री कुLईरे अभ्युदिते रवौ॥

puṣye jātaḥ tu bharato mīna lagne prasanna dhīḥ |sārpe jātau tu saumitrī kuLīre abhyudite ravau ||

राज्ञः पुत्रा महात्मानः चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ।गुणवंतः अनुरूपाः च रुच्या प्रोष्ठ पदोपमाः॥

rājñaḥ putrā mahātmānaḥ catvāro jajñire pṛthak |guṇavaṃtaḥ anurūpāḥ ca rucyā proṣṭha padopamāḥ ||

जगुः कलम् च गंधर्वा ननृतुः च अप्सरो गणाः ।देव दुंदुभयो नेदुः पुष्प वृष्टिः च खात् पतत्॥

jaguḥ kalam ca gaṃdharvā nanṛtuḥ ca apsaro gaṇāḥ |deva duṃdubhayo neduḥ puṣpa vṛṣṭiḥ ca khāt patat ||

उत्सवः च महान् आसीत् अयोध्यायाम् जनाकुलः ।रथ्याः च जन संबाधा नट नर्तक संकुलाः॥

utsavaḥ ca mahān āsīt ayodhyāyām janākulaḥ |rathyāḥ ca jana saṃbādhā naṭa nartaka saṃkulāḥ ||

गायनैः च विराविण्यो वादनैः च तथ अपरैः ।विरेजुर् विपुलाः तत्र सर्व रत्न समन्विताः॥

gāyanaiḥ ca virāviṇyo vādanaiḥ ca tatha aparaiḥ |virejur vipulāḥ tatra sarva ratna samanvitāḥ ||

प्रदेयांश्च ददौ राजा सूत मागध वंदिनाम् ।ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तम् गो धनानि सहस्रशः॥

pradeyāṃśca dadau rājā sūta māgadha vaṃdinām |brāhmaṇebhyo dadau vittam go dhanāni sahasraśaḥ ||

अतीत्य एकादश आहम् तु नाम कर्म तथा अकरोत् ।ज्येष्ठम् रामम् महात्मानम् भरतम् कैकयी सुतम्॥

atītya ekādaśa āham tu nāma karma tathā akarot |jyeṣṭham rāmam mahātmānam bharatam kaikayī sutam ||

सौमित्रिम् लक्ष्मणम् इति शत्रुघ्नम् अपरम् तथा ।वसिष्ठः परम प्रीतो नामानि कुरुते तदा॥

saumitrim lakṣmaṇam iti śatrughnam aparam tathā |vasiṣṭhaḥ parama prīto nāmāni kurute tadā ||

ब्राह्मणान् भोजयामास पौरान् जानपदान् अपि ।उददद् ब्राह्मणानाम् च रत्नौघम् अमलम् बहु॥

brāhmaṇān bhojayāmāsa paurān jānapadān api |udadad brāhmaṇānām ca ratnaugham amalam bahu ||

तेषाम् जन्म क्रिय आदीनि सर्व कर्माणि अकारयत् ।तेषाम् केतुः इव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः॥

teṣām janma kriya ādīni sarva karmāṇi akārayat |teṣām ketuḥ iva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ ||

बभूव भूयो भूतानाम् स्वयम् भूः इव सम्मतः ।सर्वे वेद विदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः॥

babhūva bhūyo bhūtānām svayam bhūḥ iva sammataḥ |sarve veda vidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ ||

सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।तेषाम् अपि महातेजा रामः सत्य पराक्रमः॥

sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ |teṣām api mahātejā rāmaḥ satya parākramaḥ ||

इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशांक इव निर्मलः ।गज स्कन्धे अश्व पृष्टे च रथ चर्यासु सम्मतः॥

iṣṭaḥ sarvasya lokasya śaśāṃka iva nirmalaḥ |gaja skandhe aśva pṛṣṭe ca ratha caryāsu sammataḥ ||

धनुर्वेदे च निरतः पितुः शुशॄषणे रतः ।बाल्यात् प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मि वर्धनः॥

dhanurvede ca nirataḥ pituḥ śuśṝṣaṇe rataḥ |bālyāt prabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmi vardhanaḥ ||

रामस्य लोकरामस्य भ्रातुः ज्येष्ठस्य नित्यशः ।सर्व प्रिय करः तस्य रामस्य अपि शरीरतः॥

rāmasya lokarāmasya bhrātuḥ jyeṣṭhasya nityaśaḥ |sarva priya karaḥ tasya rāmasya api śarīrataḥ ||

लक्ष्मणो लक्ष्मि संपन्नो बहिः प्राण इव अपरः ।न च तेन विना निद्राम् लभते पुरुषोत्तमः॥

lakṣmaṇo lakṣmi saṃpanno bahiḥ prāṇa iva aparaḥ |na ca tena vinā nidrām labhate puruṣottamaḥ ||

मृष्टम् अन्नम् उपानीतम् अश्नाति न हि तम् विना ।यदा हि हयम् आरूढो मृगयाम् याति राघवः॥

mṛṣṭam annam upānītam aśnāti na hi tam vinā |yadā hi hayam ārūḍho mṛgayām yāti rāghavaḥ ||

अथ एनम् पृष्ठतः अभ्येति स धनुः परिपालयन् ।भरतस्य अपि शत्रुघ्नो लक्ष्मण अवरजो हि सः॥

atha enam pṛṣṭhataḥ abhyeti sa dhanuḥ paripālayan |bharatasya api śatrughno lakṣmaṇa avarajo hi saḥ ||

प्राणैः प्रियतरो नित्यम् तस्य च आसीत् तथा प्रियः ।स चतुर्भिः महाभागैः पुत्रैः दशरथः प्रियैः॥

prāṇaiḥ priyataro nityam tasya ca āsīt tathā priyaḥ |sa caturbhiḥ mahābhāgaiḥ putraiḥ daśarathaḥ priyaiḥ ||

बभूव परम प्रीतो देवैः इव पितामहः ।ते यदा ज्ञान संपन्नाः सर्वैः समुदिता गुणैः॥

babhūva parama prīto devaiḥ iva pitāmahaḥ |te yadā jñāna saṃpannāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ ||

ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तः च सर्वज्ञा दीर्घ दर्शिनः ।तेषाम् एवम् प्रभावाणाम् सर्वेषाम् दीप्त तेजसाम्॥

hrīmantaḥ kīrtimantaḥ ca sarvajñā dīrgha darśinaḥ |teṣām evam prabhāvāṇām sarveṣām dīpta tejasām ||

पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा ।ते च अपि मनुज व्याघ्रा वैदिक अध्ययने रताः॥

pitā daśaratho hṛṣṭo brahmā lokādhipo yathā |te ca api manuja vyāghrā vaidika adhyayane ratāḥ ||

पितृ शुश्रूषण रता धनुर् वेदे च निष्टिताः ।अथ राजा दशरथः तेषाम् दार क्रियाम् प्रति॥

pitṛ śuśrūṣaṇa ratā dhanur vede ca niṣṭitāḥ |atha rājā daśarathaḥ teṣām dāra kriyām prati ||

चिंतयामास धर्मात्मा सह उपाध्यायः स बान्धवः ।तस्य चिंतयमानस्य मंत्रि मध्ये महात्मनः॥

ciṃtayāmāsa dharmātmā saha upādhyāyaḥ sa bāndhavaḥ |tasya ciṃtayamānasya maṃtri madhye mahātmanaḥ ||

अभ्यागच्छत् महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।स राज्ञो दर्शन आकांक्षी द्वार अध्यक्षान् उवाच ह॥

abhyāgacchat mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |sa rājño darśana ākāṃkṣī dvāra adhyakṣān uvāca ha ||

शीघ्रम् आख्यात माम् प्राप्तम् कौशिकम् गाधिनः सुतम् ।तत् श्रुत्वा वचनम् तस्य राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः॥

śīghram ākhyāta mām prāptam kauśikam gādhinaḥ sutam |tat śrutvā vacanam tasya rājño veśma pradudruvuḥ ||

संभ्रान्त मनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ।ते गत्वा राज भवनम् विश्वामित्रम् ऋषिम् तदा॥

saṃbhrānta manasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ |te gatvā rāja bhavanam viśvāmitram ṛṣim tadā ||

प्राप्तम् आवेदयामासुः नृपायैः इक्ष्वाकवे तदा ।तेषाम् तत् वचनम् श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः॥

prāptam āvedayāmāsuḥ nṛpāyaiḥ ikṣvākave tadā |teṣām tat vacanam śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ ||

प्रति उज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणम् इव वासवः ।तम् दृष्ट्वा ज्वलितम् दीप्त्या तपसम् संशित व्रतम्॥

prati ujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇam iva vāsavaḥ |tam dṛṣṭvā jvalitam dīptyā tapasam saṃśita vratam ||

प्रहृष्ट वदनो राजा ततः अर्घ्यम् उपहारयत् ।स राज्ञः प्रतिगृह्य अर्घ्यम् शास्त्र दृष्टेन कर्मणा॥

prahṛṣṭa vadano rājā tataḥ arghyam upahārayat |sa rājñaḥ pratigṛhya arghyam śāstra dṛṣṭena karmaṇā ||

कुशलम् च अव्ययम् च एव पर्य पृच्छत् नराधिपम् ।पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च॥

kuśalam ca avyayam ca eva parya pṛcchat narādhipam |pure kośe janapade bāndhaveṣu suhṛtsu ca ||

कुशलम् कौशिको राज्ञः पर्यपृच्छत् सुधार्मिकः ।अपि ते संनताः सर्वे सामंत रिपवो जिताः॥

kuśalam kauśiko rājñaḥ paryapṛcchat sudhārmikaḥ |api te saṃnatāḥ sarve sāmaṃta ripavo jitāḥ ||

दैवम् च मानुषम् च एव कर्म ते साधु अनुष्टितम् ।वसिष्ठम् च समागम्य कुशलम् मुनिपुंगवः॥

daivam ca mānuṣam ca eva karma te sādhu anuṣṭitam |vasiṣṭham ca samāgamya kuśalam munipuṃgavaḥ ||

ऋषीम् च तान् यथा न्यायम् महाभाग उवाच ह ।ते सर्वे हृष्ट मनसः तस्य राज्ञो निवेशनम्॥

ṛṣīm ca tān yathā nyāyam mahābhāga uvāca ha |te sarve hṛṣṭa manasaḥ tasya rājño niveśanam ||

विविशुः पूजिताः तेन निषेदुः च यथा अर्हतः ।अथ हृष्ट मना राजा विश्वामित्रम् महामुनिम्॥

viviśuḥ pūjitāḥ tena niṣeduḥ ca yathā arhataḥ |atha hṛṣṭa manā rājā viśvāmitram mahāmunim ||

उवाच परम उदारो हृष्टः तम् अभिपूजयन् ।यथा अमृतस्य संप्राप्तिः यथा वर्षम् अनूदके॥

uvāca parama udāro hṛṣṭaḥ tam abhipūjayan |yathā amṛtasya saṃprāptiḥ yathā varṣam anūdake ||

यथा सदृश दारेषु पुत्र जन्म अप्रजस्य वै ।प्रणष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये॥

yathā sadṛśa dāreṣu putra janma aprajasya vai |praṇaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodaye ||

तथा एव आगमनम् मन्ये स्वागतम् ते महामुने ।कम् च ते परमम् कामम् करोमि किमु हर्षितः॥

tathā eva āgamanam manye svāgatam te mahāmune |kam ca te paramam kāmam karomi kimu harṣitaḥ ||

पात्र भूतोऽसि मे ब्रह्मन् दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद ।अद्य मे सफलम् जन्म जीवितम् च सु जीवितम्॥

pātra bhūto'si me brahman diṣṭyā prāpto'si mānada |adya me saphalam janma jīvitam ca su jīvitam ||

यस्माद् विप्रेन्द्रम् अद्राक्षम् सुप्रभाता निशा मम ।पूर्वम् राजर्षि शब्देन तपसा द्योतित प्रभः॥

yasmād viprendram adrākṣam suprabhātā niśā mama |pūrvam rājarṣi śabdena tapasā dyotita prabhaḥ ||

ब्रह्मर्षित्वम् अनुप्राप्तः पूज्योअसि बहुधा मया ।तत् अद्भुतम् अभूत् विप्र पवित्रम् परमम् मम॥

brahmarṣitvam anuprāptaḥ pūjyoasi bahudhā mayā |tat adbhutam abhūt vipra pavitram paramam mama ||

शुभ क्षेत्र गतः च अहम् तव संदर्शनात् प्रभो ।ब्रूहि यत् प्रार्थितम् तुभ्यम् कार्यम् आगमनम् प्रति॥

śubha kṣetra gataḥ ca aham tava saṃdarśanāt prabho |brūhi yat prārthitam tubhyam kāryam āgamanam prati ||

इच्छाम् अनुगृहीतो अहम् त्वदर्थम् परिवृद्धये ।कार्यस्य न विमर्शम् च गंतुम् अर्हसि सुव्रत॥

icchām anugṛhīto aham tvadartham parivṛddhaye |kāryasya na vimarśam ca gaṃtum arhasi suvrata ||

कर्ता च अहम् अशेषेण दैवतम् हि भवान् मम ।मम च अयम् अनुप्राप्तो महान् अभ्युदयो द्विज ।तव आगमन जः कृत्स्नो धर्मः च अनुत्तमो द्विज॥

kartā ca aham aśeṣeṇa daivatam hi bhavān mama |mama ca ayam anuprāpto mahān abhyudayo dvija |tava āgamana jaḥ kṛtsno dharmaḥ ca anuttamo dvija ||

इति हृदय सुखम् निशम्य वाक्यम्श्रुति सुखम् आत्मवता विनीतम् उक्तम् ।प्रथित गुण यशा गुणैः विशिष्टःपरम ऋषिः परमम् जगाम हर्षम्॥

iti hṛdaya sukham niśamya vākyamśruti sukham ātmavatā vinītam uktam |prathita guṇa yaśā guṇaiḥ viśiṣṭaḥparama ṛṣiḥ paramam jagāma harṣam ||