Kanda.Sarga 1.43

देव देवे गते तस्मिन् सो अंगुष्ठ अग्र निपीडिताम् ।कृत्वा वसुमतीम् राम वत्सरम् समुपासत॥

deva deve gate tasmin so aṃguṣṭha agra nipīḍitām |kṛtvā vasumatīm rāma vatsaram samupāsata ||

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्व लोक नमस्कृतः ।उमापतिः पशुपती राजानम् इदम् अब्रवीत्॥

atha saṃvatsare pūrṇe sarva loka namaskṛtaḥ |umāpatiḥ paśupatī rājānam idam abravīt ||

प्रीतः ते अहम् नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।शिरसा धारयिष्यामि शैलराज सुताम् अहम्॥

prītaḥ te aham naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |śirasā dhārayiṣyāmi śailarāja sutām aham ||

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्व लोक नमस्कृता ।तदा सा अति महत् रूपम् कृत्वा वेगम् च दुःसहम्॥

tato haimavatī jyeṣṭhā sarva loka namaskṛtā |tadā sā ati mahat rūpam kṛtvā vegam ca duḥsaham ||

आकाशात् अपतत् राम शिवे शिव शिरस्य् उत ।अचिन्तयः च सा देवी गंग परम दुर्धरा॥

ākāśāt apatat rāma śive śiva śirasy uta |acintayaḥ ca sā devī gaṃga parama durdharā ||

विशामि अहम् हि पातालम् स्त्रोतसा गृह्य शंकरम् ।तस्याः वलेपनम् ज्ञत्व क्रुद्धः तु भगवन् हरः॥

viśāmi aham hi pātālam strotasā gṛhya śaṃkaram |tasyāḥ valepanam jñatva kruddhaḥ tu bhagavan haraḥ ||

तिरोभावयितुम् बुद्धिम् चक्रे त्रिनयनः तदा ।सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि॥

tirobhāvayitum buddhim cakre trinayanaḥ tadā |sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani ||

हिमवत् प्रतिमे राम जटा मण्डल गह्वरे ।सा कथंचित् महीम् गंतुम् न अशक्नोत् यत्नम् आस्थिता॥

himavat pratime rāma jaṭā maṇḍala gahvare |sā kathaṃcit mahīm gaṃtum na aśaknot yatnam āsthitā ||

न एव सा निर्गमम् लेभे जटा मण्डल अंततः ।तत्र एव आबंभ्रमत् देवी संवत्सर गणान् बहून्॥

na eva sā nirgamam lebhe jaṭā maṇḍala aṃtataḥ |tatra eva ābaṃbhramat devī saṃvatsara gaṇān bahūn ||

ताम् अपश्यन् पुनः तत्र तपः परमम् आस्थितः ।स तेन तोषितः च असीत् अत्यंतम् रघुनंदन॥

tām apaśyan punaḥ tatra tapaḥ paramam āsthitaḥ |sa tena toṣitaḥ ca asīt atyaṃtam raghunaṃdana ||

विससर्ज ततो गंगाम् हरो बिन्दु सरः प्रति ।तस्यम् विसृउज्यमानायाम् सप्त स्रोतंसि जज्ञिरे॥

visasarja tato gaṃgām haro bindu saraḥ prati |tasyam visṛujyamānāyām sapta srotaṃsi jajñire ||

ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथा एव च ।तिस्रः प्राचीम् दिशम् जग्मुः गंगाः शिव जलाः शुभाः॥

hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathā eva ca |tisraḥ prācīm diśam jagmuḥ gaṃgāḥ śiva jalāḥ śubhāḥ ||

सुचक्षुः च एव सीता च सिन्धुः च एव महानदी ।तिस्रः एता दिशम् जग्मुः प्रतीचीम् तु शुभ उदकाः॥

sucakṣuḥ ca eva sītā ca sindhuḥ ca eva mahānadī |tisraḥ etā diśam jagmuḥ pratīcīm tu śubha udakāḥ ||

सप्तमी च अन्वगात् तासम् भगीरथ रथम् तदा ।भगीरथो अपि रजर्षि दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः॥

saptamī ca anvagāt tāsam bhagīratha ratham tadā |bhagīratho api rajarṣi divyam syaṃdanam āsthitaḥ ||

प्रायात् अग्रे महातेजा गंग तम् च अपि अनुव्रजत् ।गगनात् शंकर शिरः ततो धरणिम् आगता॥

prāyāt agre mahātejā gaṃga tam ca api anuvrajat |gaganāt śaṃkara śiraḥ tato dharaṇim āgatā ||

असर्पत जलम् तत्र तीव्र शब्द पुरस्कृतम् ।मत्स्य कच्छप संघैः च शिशुमार गणैः तथा॥

asarpata jalam tatra tīvra śabda puraskṛtam |matsya kacchapa saṃghaiḥ ca śiśumāra gaṇaiḥ tathā ||

पतद्भिः पतितैः च एव व्यरोचत वसुंधरा ।ततो देव ऋषि गंधर्वा यक्ष सिद्ध गणाः तथा॥

patadbhiḥ patitaiḥ ca eva vyarocata vasuṃdharā |tato deva ṛṣi gaṃdharvā yakṣa siddha gaṇāḥ tathā ||

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनात् गाम् गताम् तदा ।विमानैः नगर आकारैः हयैः गज वरैः तथा॥

vyalokayanta te tatra gaganāt gām gatām tadā |vimānaiḥ nagara ākāraiḥ hayaiḥ gaja varaiḥ tathā ||

पारिप्लव गताः च अपि देवताः तत्र विष्ठिताः ।तत् अद्भुततमम् लोके गंगा अवतरम् उत्तमम्॥

pāriplava gatāḥ ca api devatāḥ tatra viṣṭhitāḥ |tat adbhutatamam loke gaṃgā avataram uttamam ||

दिदृक्षवो देव गणाः समीयुः अमित ओजसः ।संपतद्भिः सुर गणैः तेषाम् च आभरण ओजसा॥

didṛkṣavo deva gaṇāḥ samīyuḥ amita ojasaḥ |saṃpatadbhiḥ sura gaṇaiḥ teṣām ca ābharaṇa ojasā ||

शत आदित्यम् इव आभाति गगनम् गत तोयदम् ।शिंशुमार उरग गणैः मीनैः अपि च चंचलैः॥

śata ādityam iva ābhāti gaganam gata toyadam |śiṃśumāra uraga gaṇaiḥ mīnaiḥ api ca caṃcalaiḥ ||

विद्युद्भिः इव विक्षिप्तैः आकाशम् अभवत् तदा ।पाण्डुरैः सलिल उत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा॥

vidyudbhiḥ iva vikṣiptaiḥ ākāśam abhavat tadā |pāṇḍuraiḥ salila utpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā ||

शारद अभ्रैः इव आक्रीणम् गगनम् हंस संप्लवैः ।क्वचित् द्रुततरम् याति कुटिलम् क्वचित् आयतम्॥

śārada abhraiḥ iva ākrīṇam gaganam haṃsa saṃplavaiḥ |kvacit drutataram yāti kuṭilam kvacit āyatam ||

विनतम् क्वचित् उद्धूतम् क्वचित् याति शनैः शनैः ।सलिलेन एव सलिलम् क्वचित् अभ्याहतम् पुनः॥

vinatam kvacit uddhūtam kvacit yāti śanaiḥ śanaiḥ |salilena eva salilam kvacit abhyāhatam punaḥ ||

मुहुर् ऊर्ध्व पथम् गत्वा पपात वसुधाम् पुनः ।तत् शंकर शिरो भ्रष्टम् भ्रष्टम् भूमि तले पुनः॥

muhur ūrdhva patham gatvā papāta vasudhām punaḥ |tat śaṃkara śiro bhraṣṭam bhraṣṭam bhūmi tale punaḥ ||

व्यरोचत तदा तोयम् निर्मलम् गत कल्मषम् ।तत्र ऋषि गण गन्धर्वा वसुधा तल वासिनः १-४३-२६भव अंग पतितम् तोयम् पवित्रम् इति पस्पृशुः ।शापात् प्रपतिता ये च गगनात् वसुधा तलम्॥

vyarocata tadā toyam nirmalam gata kalmaṣam |tatra ṛṣi gaṇa gandharvā vasudhā tala vāsinaḥ 1-43-26bhava aṃga patitam toyam pavitram iti paspṛśuḥ |śāpāt prapatitā ye ca gaganāt vasudhā talam ||

कृत्वा तत्र अभिषेकम् ते बभूवुः गत कल्मषाः ।धूत पापाः पुनः तेन तोयेन अथ शुभ अन्विता॥

kṛtvā tatra abhiṣekam te babhūvuḥ gata kalmaṣāḥ |dhūta pāpāḥ punaḥ tena toyena atha śubha anvitā ||

पुनः आकाशम् आविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ।मुमुदे मुदितो लोकः तेन तोयेन भास्वता॥

punaḥ ākāśam āviśya svān lokān pratipedire |mumude mudito lokaḥ tena toyena bhāsvatā ||

कृत अभिषेको गंगायाम् बभूव गत कल्मषः ।भगीरथो राजर्षिः दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः॥

kṛta abhiṣeko gaṃgāyām babhūva gata kalmaṣaḥ |bhagīratho rājarṣiḥ divyam syaṃdanam āsthitaḥ ||

प्रायात् अग्रे महाराजाः तम् गंगा पृष्ठतो अन्वगात् ।देवाः स ऋषि गणाः सर्वे दैत्य दानव राक्षसाः॥

prāyāt agre mahārājāḥ tam gaṃgā pṛṣṭhato anvagāt |devāḥ sa ṛṣi gaṇāḥ sarve daitya dānava rākṣasāḥ ||

गन्धर्व यक्ष प्रवराः स किंनर महोरगाः ।सर्पाः च अप्सरसो राम भगीरथ रथ अनुगाः॥

gandharva yakṣa pravarāḥ sa kiṃnara mahoragāḥ |sarpāḥ ca apsaraso rāma bhagīratha ratha anugāḥ ||

गंगाम् अन्वगमन् प्रीताः सर्वे जल चराः च ये ।यतो भगीरथो राजा ततो गंगा यशस्विनी॥

gaṃgām anvagaman prītāḥ sarve jala carāḥ ca ye |yato bhagīratho rājā tato gaṃgā yaśasvinī ||

जगाम सरिताम् श्रेष्ठा सर्व पाप प्रणाशिनी ।ततो हि यजमानस्य जह्नोः अद्भुत कर्मणः॥

jagāma saritām śreṣṭhā sarva pāpa praṇāśinī |tato hi yajamānasya jahnoḥ adbhuta karmaṇaḥ ||

गंग संप्लावयामास यज्ञ वाटम् महत्मनः ।तसया वलेपनम् ज्ञत्व कृद्धो जह्नुः च राघव॥

gaṃga saṃplāvayāmāsa yajña vāṭam mahatmanaḥ |tasayā valepanam jñatva kṛddho jahnuḥ ca rāghava ||

अपिबत् तु जलम् सर्वम् गंगयाः परम अद्भुतम् ।ततो देवाः स गंघर्व ऋषयः च सु विस्मिताः॥

apibat tu jalam sarvam gaṃgayāḥ parama adbhutam |tato devāḥ sa gaṃgharva ṛṣayaḥ ca su vismitāḥ ||

पूजयन्ति महत्मनम् जह्नुम् पुरुष सत्तमम् ।गंगम् च अपि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः॥

pūjayanti mahatmanam jahnum puruṣa sattamam |gaṃgam ca api nayanti sma duhitṛtve mahātmanaḥ ||

ततः तुष्टः महातेजाः श्रोत्राभ्याम् असृउजत् प्रभुः ।तस्मात् जह्नु सुता गंग प्रोच्यते जाह्नवी इति च॥

tataḥ tuṣṭaḥ mahātejāḥ śrotrābhyām asṛujat prabhuḥ |tasmāt jahnu sutā gaṃga procyate jāhnavī iti ca ||

जगाम च पुनः गंग भगीरथ रथ अनुगा ।सागरम् च अपि संप्रप्ता सा सरित् प्रवरा तदा॥

jagāma ca punaḥ gaṃga bhagīratha ratha anugā |sāgaram ca api saṃpraptā sā sarit pravarā tadā ||

रसातलम् उपागच्छत् सिद्ध्यर्थम् तस्य कर्मणः ।भगीरथो अपि रजार्षि गंगम् आदाय यत्नतः॥

rasātalam upāgacchat siddhyartham tasya karmaṇaḥ |bhagīratho api rajārṣi gaṃgam ādāya yatnataḥ ||

पितमहान् भस्म क्रुतम् अपश्यत् गत चेतनः ।अथ तत् भस्मनाम् राशिम् गंग सलिलम् उत्तमम् ।प्लावयत् पूत पाप्मानः स्वर्गम् प्रप्ता रघु उत्तम॥

pitamahān bhasma krutam apaśyat gata cetanaḥ |atha tat bhasmanām rāśim gaṃga salilam uttamam |plāvayat pūta pāpmānaḥ svargam praptā raghu uttama ||