Kanda.Sarga 2.103

वसिष्ठ: पुरत: कृत्वा दारान् दशरथस्य च ।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षित:॥

vasiṣṭha: purata: kṛtvā dārān daśarathasya ca |abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣita: ||

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्॥

rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam ||

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषित:॥

kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |sumitrāmabravīddīnā yāśऺcānyā rājayoṣita: ||

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृता:॥

idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtā: ||

इत: सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रित: ।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्॥

ita: sumitre putraste sadā jalamatandrita: |svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt ||

जघन्यमपि ते पुत्र: कृतवान्न तु गर्हित: ।भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणै:॥

jaghanyamapi te putra: kṛtavānna tu garhita: |bhrāturyadarthasahitaṃ sarvaṃ tadvihitaṃ guṇai: ||

अद्यायमपि ते पुत्र: क्लेशानामतथोचित: ।नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु॥

adyāyamapi te putra: kleśānāmatathocita: |nīcānarthasamācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu ||

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना॥

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā ||

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रिय:॥

taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriya: ||

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मन: ।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि॥

idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmana: |rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi ||

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मन: ।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्॥

tasya devasamānasya pārthivasya mahātmana: |naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam ||

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभु: ।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिप:॥

caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhu: |kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipa: ||

अतो दु:खतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा ।यत्र राम: पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान्॥

ato du:khataraṃ loke na kiñcit pratibhāti mā |yatra rāma: piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān ||

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।कथं दु:खेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा॥

rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |kathaṃ du:khena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā ||

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता:॥

śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |yadanna: puruṣo bhavati tadannāstasya devatā: ||

एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्॥

evamārttāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram ||

सर्वभोगै: परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातर: ।आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिता:॥

sarvabhogai: parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātara: |ārttā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitā: ||

तासां राम: समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।मातऽणां मनुजव्याघ्र: सर्वासां सत्यसङ्गर:॥

tāsāṃ rāma: samutthāya jagrāha caraṇān śubhān |māta'ṇāṃ manujavyāghra: sarvāsāṃ satyasaṅgara: ||

ता: पाणिभि: सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै: शुभै: ।प्रममार्जू रज: पृष्ठाद्रामस्यायतलोचना:॥

tā: pāṇibhi: sukhasparśairmṛdvaṅgulitalai: śubhai: |pramamārjū raja: pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanā: ||

सौमित्रिरपि ता: सर्वा: मातऽ: सम्प्रेक्ष्य दु:खित: ।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्॥

saumitrirapi tā: sarvā: māta': samprekṣya du:khita: |abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram ||

यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रिय: ।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे॥

yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striya: |vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe ||

सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दु:खिता ।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रत: स्थिता॥

sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya du:khitā |śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrata: sthitā ||

तां परिष्वज्य दु:खार्त्तां माता दुहितरं यथा ।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्॥

tāṃ pariṣvajya du:khārttāṃ mātā duhitaraṃ yathā |vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt ||

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।रामपत्नी कथं दु:खं सम्प्राप्ता निर्जने वने॥

videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |rāmapatnī kathaṃ du:khaṃ samprāptā nirjane vane ||

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदै:॥

padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudai: ||

मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भव:॥

mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhava: ||

ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रज: ।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघव:॥

bruvantyāmevamārttāyāṃ jananyāṃ bharatāgraja: |pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghava: ||

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिप: ।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजस: सहैव तेनोपविवेश राघव:॥

purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindra ivāmarādhipa: |pragṛhya pādau susamṛddhatejasa: sahaiva tenopaviveśa rāghava: ||

ततो जघन्यं सहितै: समन्त्रिभि: पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकै: ।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम्॥

tato jaghanyaṃ sahitai: samantribhi: purapradhānaiśca sahaiva sainikai: |janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharatastadāgrajam ||

उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।श्रिया ज्वलन्तं भरत: कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्र: प्रयत: प्रजापतिम्॥

upopaviṣṭastu tathā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |śriyā jvalantaṃ bharata: kṛtāñjaliryathā mahendra: prayata: prajāpatim ||

किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा॥

kimeṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā ||

स राघव: सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिक: ।वृता: सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै: सहितास्त्रयो ऽग्नय:॥

sa rāghava: satyadhṛtiśca lakṣmaṇo mahānubhavo bharataśca dhārmika: |vṛtā: suhṛdbhiśca virejuradhvare yathā sadasyai: sahitāstrayo 'gnaya: ||