Loading
Valmiki Ramayana · 49 verses
Read this chapter as a bookतां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतन:॥
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ piturmaraṇasaṃhitām |rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetana: ||
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तप:॥
taṃ tu vajramivotsṛṣṭamāhave dānavāriṇā |vāgvajraṃ bharatenoktamamanojñaṃ parantapa: ||
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुम: ।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह॥
pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā druma: |vane paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha ||
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्॥
tathā nipatitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim |kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram ||
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वत: शोककर्शितम् ।रुदन्त: सह वैदेह्या सिषिचु: सलिलेन वै॥
bhrātaraste maheṣvāsaṃ sarvata: śokakarśitam |rudanta: saha vaidehyā siṣicu: salilena vai ||
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।उपाक्रामत काकुत्स्थ: कृपणं बहु भाषितुम्॥
sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā netrābhyāmāsramutsṛjan |upākrāmata kākutstha: kṛpaṇaṃ bahu bhāṣitum ||
स राम: स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्॥
sa rāma: svargataṃ śrutvā pitaraṃ pṛthivīpatim |uvāca bharataṃ vākyaṃ dharmātmā dharmasaṃhitam ||
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति॥
kiṃ kariṣyāmyayodhyāyāṃ tāte diṣṭāṃ gatiṃ gate |kastāṃ rājavarāddhīnāmayodhyāṃ pālayiṣyati ||
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मन: ।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृत:॥
kiṃ nu tasya mayā kāryyaṃ durjātena mahātmana: |yo mṛto mama śokena mayā cāpi na saṃskṛta: ||
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृत:॥
aho bharata siddhārtho yena rājā tvayā 'nagha |śatrughnena ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛta: ||
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे॥
niṣpradhānāmanekāgrāṃ narendreṇa vinā kṛtām |nivṛttavanavāsopi nāyodhyāṃ gantumutsahe ||
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते॥
samāptavanavāsaṃ māmayodhyāyāṃ parantapa |ko nu śāsiṣyati punastāte lokāntaraṃ gate ||
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुत: कर्णसुखान्यहम्॥
purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan |vākyāni tāni śroṣyāmi kuta: karṇasukhānyaham ||
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघव: ।उवाच शोकसन्तप्त: पूर्णचन्द्रनिभाननाम्॥
evamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyetya rāghava: |uvāca śokasantapta: pūrṇacandranibhānanām ||
सीते मृतस्ते श्वशुर: पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।भरतो दु:खमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्॥
sīte mṛtaste śvaśura: pitrā hīno 'si lakṣmaṇa |bharato du:khamācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim ||
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्॥
tato bahuguṇaṃ teṣāṃ bāṣpaṃ netreṣvajāyata |tathā bruvati kākutsthe kumārāṇāṃ yaśasvinām ||
ततस्ते भ्रातर: सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।अब्रुवन् जगतीभर्त्तु: क्रियतामुदकं पितु:॥
tataste bhrātara: sarve bhṛśamāśvāsya rāghavam |abruvan jagatībharttu: kriyatāmudakaṃ pitu: ||
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम्॥
sā sītā śvaśuraṃ śrutvā svargalokagataṃ nṛpam |netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmaśakannekṣituṃ patim ||
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।उवाच लक्ष्मणं तत्र दु:खितो दु:खितं वच:॥
sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām |uvāca lakṣmaṇaṃ tatra du:khito du:khitaṃ vaca: ||
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मन:॥
ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīramāhara cottaram |jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmana: ||
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा॥
sītā purastādvrajatutvamenāmabhito vraja |ahaṃ paścādgamiṣyāmi gatirhyeṣā sudāruṇā ||
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामति: ।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्॥
tato nityānugasteṣāṃ viditātmā mahāmati: |mṛdurdāntaśca śāntaśca rāme ca dṛḍhabhaktimān ||
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतै: सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्॥
sumantrastairnṛpasutai: sārddhamāśvāsya rāghavam |avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām ||
ते सुतीर्थां तत: कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विन: ।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्॥
te sutīrthāṃ tata: kṛcchrādupāgamya yaśasvina: |nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām ||
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति॥
śīghrasrotasamāsādya tīrthaṃ śivamakarddamam |siṣicustūdakaṃ rājñe tatraitatte bhavatviti ||
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत्॥
pragṛhya ca mahīpālo jalapūritamañjalim |diśaṃ yāmyāmabhimukho rudan vacanamabravīt ||
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु॥
etatte rājaśārdūla vimalaṃ toyamakṣayam |pitṛlokagatasyādya maddattamupatiṣṭhatu ||
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघव: ।पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभि: सह॥
tato mandākinītīrāt pratyuttīryya sa rāghava: |pituścakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhi: saha ||
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।न्यस्य राम: सुदु:खार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत्॥
aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare |nyasya rāma: sudu:khārtto rudan vacanamabravīt ||
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता:॥
idaṃ bhuṅkṣva mahārāja prīto yadaśanā vayam |yadanna: puruṣo bhavati tadannāstasya devatā: ||
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्॥
tatastenaiva mārgeṇa pratyuttīryya nadītaṭāt |āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam ||
तत: पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपति: ।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ॥
tata: parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpati: |parijagrāha bāhubhyāmubhau bharatalakṣmaṇau ||
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।भ्रातऽणां सह वैदेह्या: सिंहानामिव नर्दताम्॥
teṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśrutko 'bhavadgirau |bhrāta'ṇāṃ saha vaidehyā: siṃhānāmiva nardatām ||
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितु: ।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिका:॥
mahābalānāṃ rudatāṃ kurvatāmudakaṃ pitu: |vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikā: ||
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत: सङ्गतो ध्रुवम् ।तेषामेव महाञ्छब्द: शोचतां पितरं मृतम्॥
abruvaṃścāpi rāmeṇa bharata: saṅgato dhruvam |teṣāmeva mahāñchabda: śocatāṃ pitaraṃ mṛtam ||
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखा: स्वनम् ।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविता:॥
atha vāsān parityajya taṃ sarve 'bhimukhā: svanam |apyekamanaso jagmuryathāsthānaṃ pradhāvitā: ||
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतै: ।सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययु:॥
hayairanye gajairanye rathairanye svalaṅkṛtai: |sukumārāstathaivānye padbhireva narā yayu: ||
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।द्रष्टुकामो जन: सर्वो जगाम सहसाश्रमम्॥
aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā |draṣṭukāmo jana: sarvo jagāma sahasāśramam ||
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामा: समागमम् ।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलै:॥
bhrāta'ṇāṃ tvaritāstatra draṣṭukāmā: samāgamam |yayurbahuvidhairyānai: khuranemisvanākulai: ||
सा भूमिर्बहुभिर्यानै: खुरनेमिसमाहता ।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे॥
sā bhūmirbahubhiryānai: khuranemisamāhatā |mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaurivābhrasamāgame ||
तेन वित्रासिता नागा: करेणुपरिवारिता: ।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं तत:॥
tena vitrāsitā nāgā: kareṇuparivāritā: |āvāsayanto gandhena jagmuranyadvanaṃ tata: ||
वराहवृकसङ्घाश्च महिषा: सर्प्पवानरा: ।व्याघ्रगोकर्णगवया: वित्रेसु: पृषतैः सह॥
varāhavṛkasaṅghāśca mahiṣā: sarppavānarā: |vyāghragokarṇagavayā: vitresu: pṛṣataiḥ saha ||
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा: हंसा: कारण्डवा: प्लवा: ।तथा पुंस्कोकिला: क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिश:॥
rathāṅgasāhvā natyūhā: haṃsā: kāraṇḍavā: plavā: |tathā puṃskokilā: krauñcā visaṃjñā bhejire diśa: ||
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा॥
tena śabdena vitrastairākāśaṃ pakṣibhirvṛtam |manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṃ prababhau tadā ||
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जन:॥
tatastaṃ puruṣavyāghraṃ yaśasvinamarindamam |āsīnaṃ sthaṇḍile rāmaṃ dadarśa sahasā jana: ||
विगर्हमाण: कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत्॥
vigarhamāṇa: kaikeyīṃ sahito mantharāmapi |abhigamya jano rāmaṃ bāṣpapūrṇamukho 'bhavat ||
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदु:खितान् ।पर्य्यष्वजत धर्मज्ञ: पितृवन्मातृवच्च स:॥
tānnarān bāṣpapūrṇākṣān samīkṣyātha sudu:khitān |paryyaṣvajata dharmajña: pitṛvanmātṛvacca sa: ||
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मज:॥
sa tatra kāṃccit pariṣasvaje narānnarāśca kecittu tamabhyavādayan |cakāra sarvān savayasya bāndhavān yathārhamāsādya tadā nṛpātmaja: ||
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वन: ।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिम: प्रशुश्रुवे॥
sa tatra teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuninādayan svana: |guhā girīṇāṃ ca diśaśca santataṃ mṛdaṅgaghoṣapratima: praśuśruve ||