Kanda.Sarga 2.72

अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये॥

apaśyams tu tataḥ tatra pitaram pitur ālaye |jagāma bharataḥ draṣṭum mātaram mātur ālaye ||

अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम्॥

anuprāptam tu tam dṛṣṭvā kaikeyī proṣitam sutam |utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇa mānasam ||

स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ॥

sa praviśya eva dharma ātmā sva gṛham śrī vivarjitam |bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāḥ caraṇau śubhau ||

सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे॥

sā tam mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam |aṅke bharatam āropya praṣṭum samupacakrame ||

अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव॥

adya te katicit rātryaḥ cyutasya āryaka veśmanaḥ |api na adhva śramaḥ śīghram rathena āpatataḥ tava ||

आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि॥

āryakaḥ te sukuśalo yudhā jin mātulaḥ tava |pravāsāc ca sukham putra sarvam me vaktum arhasi ||

एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः॥

evam pṛṣṭhaḥ tu kaikeyyā priyam pārthiva nandanaḥ |ācaṣṭa bharataḥ sarvam mātre rājīva locanaḥ ||

अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे॥

adya me saptamī rātriḥ cyutasya āryaka veśmanaḥ |ambāyāḥ kuśalī tātaḥ yudhājin mātulaḥ ca me ||

यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः॥

yan me dhanam ca ratnam ca dadau rājā param tapaḥ |pariśrāntam pathi abhavat tataḥ aham pūrvam āgataḥ ||

राज वाल्य हरैः दूतैअः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि॥

rāja vālya haraiḥ dūtaiaḥ tvaryamāṇo aham āgataḥ |yad aham praṣṭum iccāmi tat ambā vaktum arhasi ||

शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे॥

śūnyo ayam śayanīyaḥ te paryanko hema bhūṣitaḥ |na ca ayam ikṣvāku janaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me ||

राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः॥

rājā bhavati bhūyiṣṭhgam iha ambāyā niveśane |tam aham na adya paśyāmi draṣṭum iccann iha āgataḥ ||

पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने॥

pitur grahīṣye caraṇau tam mama ākhyāhi pṛccataḥ |āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane ||

तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता॥

tam pratyuvāca kaikeyī priyavad ghoram apriyam |ajānantam prajānantī rājya lobhena mohitā ||

या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः॥

yā gatiḥ sarva bhūtānām tām gatim te pitā gataḥ |rājā mahātmā tejasvī yāyajūkaḥ satām gatiḥ ||

तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः॥

tat śrutvā bharataḥ vākyam dharma abhijanavān śuciḥ |papāta sahasā bhūmau pitṛ śoka bala arditaḥ ||

हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान्॥

hā hāto'smīti kṛpaṇām dīnām vācamudīrayan |nipapāta mahābāhurbāhu vikṣipya vīryavān ||

ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः॥

tataḥ śokena samvītaḥ pitur maraṇa duhkhitaḥ |vilalāpa mahā tejā bhrānta ākulita cetanaḥ ||

एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये॥

etat suruciram bhāti pitur me śayanam purā |śaśinevāmalam rātrau gaganam toyadātyaye ||

तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः॥

tat idam na vibhāti adya vihīnam tena dhīmatā |vyomeva śśinā hīnamapbhuṣka iva sāgaraḥ ||

बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः॥

bāṣpamutsṛjya kaṇṭhe svātmanā paripīḍitaḥ |āccādya vadanam śrīmadvastreṇa jayatām varaḥ ||

तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने॥

tam ārtam deva samkāśam samīkṣya patitam bhuvi |nikṛttamiva sālasya skandham paraśunā vane ||

मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत्॥

mattamātaṅgasamkāśam candrārkasadṛśam bhuvaḥ |utthāpayitvā śoka ārtam vacanam ca idam abravīt ||

उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः॥

uttiṣṭha uttiṣṭha kim śeṣe rāja putra mahā yaśaḥ |tvad vidhā na hi śocanti santaḥ sadasi sammatāḥ ||

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे॥

dānayajñādhikārā hi śīlaśrutivaconugā |buddhiste buddhisampanna prabhevārkasya mandire ||

स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः॥

sa rudatyā ciram kālam bhūmau viparivṛtya ca |jananīm pratyuvāca idam śokaiḥ bahubhir āvṛtaḥ ||

अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।इति अहम् कृत सम्कल्पो हृष्टः यात्राम् अयासिषम्॥

abhiṣekṣyati rāmam tu rājā yajñam nu yakṣyati |iti aham kṛta samkalpo hṛṣṭaḥ yātrām ayāsiṣam ||

तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम्॥

tat idam hi anyathā bhūtam vyavadīrṇam mano mama |pitaram yo na paśyāmi nityam priya hite ratam ||

अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम्॥

amba kena atyagāt rājā vyādhinā mayy anāgate |dhanyā rāma ādayaḥ sarve yaiḥ pitā samskṛtaḥ svayam ||

न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम्॥

na nūnam mām mahā rājaḥ prāptam jānāti kīrtimān |upajighredd hi mām mūrdhni tātaḥ samnamya satvaram ||

क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति॥

kva sa pāṇiḥ sukha sparśaḥ tātasya akliṣṭa karmaṇaḥ |yena mām rajasā dhvastam abhīkṣṇam parimārjati ||

यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः॥

yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso asmi dhīmataḥ |tasya mām śīghram ākhyāhi rāmasya akliṣṭa karmaṇaḥ ||

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम॥

pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmam āryasya jānataḥ |tasya pādau grahīṣyāmi sa hi idānīm gatir mama ||

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः॥

dharmaviddharmanityaśca satyasandho dṛḍhavrataḥ |ārye kim abravīd rājā pitā me satya vikramaḥ ||

पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।इति पृष्टा यथा तत्त्वम् कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्॥

paścimam sādhu samdeśam iccāmi śrotum ātmanaḥ |iti pṛṣṭā yathā tattvam kaikeyī vākyam abravīt ||

राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः॥

rāma iti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇa iti ca |sa mahātmā param lokam gataḥ gatimatām varaḥ ||

इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः॥

imām tu paścimām vācam vyājahāra pitā tava |kāla dharma parikṣiptaḥ pāśaiḥ iva mahā gajaḥ ||

सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम्॥

siddha arthāḥ tu narā rāmam āgatam sītayā saha |lakṣmaṇam ca mahā bāhum drakṣyanti punar āgatam ||

तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम्॥

tat śrutvā viṣasāda eva dvitīyā priya śamsanāt |viṣaṇṇa vadano bhūtvā bhūyaḥ papracca mātaram ||

क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः॥

kva ca idānīm sa dharma ātmā kausalya ānanda vardhanaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samam gataḥ ||

तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया॥

tathā pṛṣṭā yathā tattvam ākhyātum upacakrame |mātā asya yugapad vākyam vipriyam priya śankayā ||

स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः॥

sa hi rāja sutaḥ putra cīra vāsā mahā vanam |daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇa anucaraḥ gataḥ ||

तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे॥

tat śrutvā bharataḥ trastaḥ bhrātuḥ cāritra śankayā |svasya vamśasya māhātmyāt praṣṭum samupacakrame ||

कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः॥

kaccin na brāhmaṇa vadham hṛtam rāmeṇa kasyacit |kaccin na āḍhyo daridraḥ vā tena apāpo vihimsitaḥ ||

कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः॥

kaccin na para dārān vā rāja putraḥ abhimanyate |kasmāt sa daṇḍaka araṇye bhrūṇahā iva vivāsitaḥ ||

अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे॥

atha asya capalā mātā tat sva karma yathā tatham |tena eva strī svabhāvena vyāhartum upacakrame ||

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी॥

evamuktā tu kaikeyī bharatena mahātmanā |uvāca vacanam hṛṣṭā mūḍhā paṇḍitamāninī ||

न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः॥

na brāhmaṇa dhanam kimcidd hṛtam rāmeṇa kasyacit |kaścin na āḍhyo daridraḥ vā tena apāpo vihimsitaḥ ||

न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम्॥

na rāmaḥ para dārāmaḥ ca cakṣurbhyām api paśyati |mayā tu putra śrutvā eva rāmasya eva abhiṣecanam ||

याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत्॥

yācitaḥ te pitā rājyam rāmasya ca vivāsanam |sa sva vṛttim samāsthāya pitā te tat tathā akarot ||

रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः॥

rāmaḥ ca saha saumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā |tam apaśyan priyam putram mahī pālo mahā yaśāḥ ||

पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम्॥

putra śoka paridyūnaḥ pancatvam upapedivān |tvayā tu idānīm dharmajña rājatvam avalambyatām ||

त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक॥

tvat kṛte hi mayā sarvam idam evam vidham kṛtam |mā śokam mā ca samtāpam dhairyamāśraya putraka ||

त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व॥

tvadadhīnā hi nagarī rājyam caitadanāmayam |tat putra śīghram vidhinā vidhijñaiḥ |vasiṣṭha mukhyaiḥ sahitaḥ dvija indraiḥ |samkālya rājānam adīna sattvam |ātmānam urvyām abhiṣecayasva ||