Kanda.Sarga 2.92

ततस्तां रजनीं व्युष्य भरत: सपरिच्छद: ।कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ऺह॥

tatastāṃ rajanīṃ vyuṣya bharata: saparicchada: |kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ऺha ||

तमृषि: पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चागतम् ।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत॥

tamṛṣi: puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cāgatam |hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo 'bhyabhāṣata ||

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।समग्रस्ते जन: कच्चिदातिथ्ये शंस मे ऽनघ॥

kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |samagraste jana: kaccidātithye śaṃsa me 'nagha ||

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च ।आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्॥

tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato 'bhipraṇamya ca |āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam ||

सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहन: ।तर्पित: सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया॥

sukhoṣito 'smi bhagavan samagrabalavāhana: |tarpita: sarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā ||

अपेतक्लमसन्तापा: सुभिक्षा: सुप्रतिश्रया: ।अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिता:॥

apetaklamasantāpā: subhikṣā: supratiśrayā: |api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitā: ||

आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम ।समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा॥

āmantraye 'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattama |samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā ||

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मन: ।आचक्ष्व कतमो मार्ग: कियानिति च शंस मे॥

āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmana: |ācakṣva katamo mārga: kiyāniti ca śaṃsa me ||

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् ।प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपा:॥

iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapā: ||

भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकानन:॥

bharatārddhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |citrakūṭo giristatra ramyanirdarakānana: ||

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।पुष्ऺिपतद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना॥

uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |puṣऺिpatadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā ||

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वत: ।तयो: पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्॥

anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvata: |tayo: parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam ||

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ।वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्॥

dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate |vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam ||

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा राजराजस्य योषित: ।हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्य्यवारयन्॥

prayāṇamiti tacchrutvā rājarājasya yoṣita: |hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryyavārayan ||

वेपमाना कृशा ऺदीना सह देव्या सुमित्रया ।कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुने:॥

vepamānā kṛśā ऺdīnā saha devyā sumitrayā |kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau mune: ||

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा॥

asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā ||

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा॥

taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |adūrādbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā ||

तत: पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रत: ।विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातऽणां तव राघव॥

tata: papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrata: |viśeṣaṃ jñātumicchāmi māta'ṇāṃ tava rāghava ||

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिक: ।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविद:॥

evamuktastu bharato bharadvājena dhārmika: |uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovida: ||

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि॥

yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi ||

एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा॥

eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā ||

अस्यावामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मना: ।कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे॥

asyāvāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanā: |karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare ||

एतस्यास्तु सुतौ देव्या: कुमारौ देववर्णिनौ ।उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ॥

etasyāstu sutau devyā: kumārau devavarṇinau |ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau ||

यस्या: कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गत:॥

yasyā: kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gata: ||

क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्य्यामार्यरूपिणीम्॥

krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryyāmāryarūpiṇīm ||

ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।यतो मूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मन:॥

mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |yato mūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmana: ||

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।स निशश्वास ताम्राक्षो नाग: क्रुद्ध इव श्वसन्॥

ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |sa niśaśvāsa tāmrākṣo nāga: kruddha iva śvasan ||

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्॥

bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat ||

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति॥

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |rāmapravrājanaṃ hyetat sukhodarkaṃ bhaviṣyati ||

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह॥

devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha ||

अभिवाद्य तु संसिद्ध: कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।आमन्त्र्य भरत: सेन्यं युज्यतामित्यचोदयत्॥

abhivādya tu saṃsiddha: kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |āmantrya bharata: senyaṃ yujyatāmityacodayat ||

ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्कृतान् ।अध्यारोहत् प्रयाणार्थी बहून् बहुविधो जन:॥

tato vājirathān yuktvā divyān hemapariṣkṛtān |adhyārohat prayāṇārthī bahūn bahuvidho jana: ||

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्या: पताकिन: ।जीमूता इव घर्मान्ते सघोषा: सम्प्रतस्थिरे॥

gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyā: patākina: |jīmūtā iva gharmānte saghoṣā: sampratasthire ||

विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च ।प्रययु: सुमहार्हाणि पादैरेव पदातय:॥

vividhānyapi yānāni mahānti ca laghūni ca |prayayu: sumahārhāṇi pādaireva padātaya: ||

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखा: स्त्रिय: ।रामदर्शनकांक्षिण्य: प्रययुर्मुदितास्तदा॥

atha yānapravekaistu kausalyāpramukhā: striya: |rāmadarśanakāṃkṣiṇya: prayayurmuditāstadā ||

चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् ।आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरत: सपरिच्छद:॥

candrārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām |āsthāya prayayau śrīmān bharata: saparicchada: ||

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थित:॥

sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthita: ||

वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभि: ।गङ्गाया: परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च॥

vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhi: |gaṅgāyā: paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca ||

सा सम्प्रहृष्टद्विजवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र॥

sā samprahṛṣṭadvijavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra ||