Kanda.Sarga 3.33

ततः शूर्पणखा दीना रावणम् लोक रावणम् ।अमात्य मध्ये संक्रुद्धा परुषम् वाक्यम् अब्रवीत्॥

tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇam loka rāvaṇam |amātya madhye saṃkruddhā paruṣam vākyam abravīt ||

प्रमत्तः काम भोगेषु स्वैर वृत्तो निरंकुशः ।समुत्पन्नम् भयम् घोरम् बोद्धव्यम् न अवबुध्यसे॥

pramattaḥ kāma bhogeṣu svaira vṛtto niraṃkuśaḥ |samutpannam bhayam ghoram boddhavyam na avabudhyase ||

सक्तम् ग्राम्येषु भोगेषु काम वृत्तम् महीपतिम् ।लुब्धम् न बहु मन्यन्ते श्मशान अग्निम् इव प्रजाः॥

saktam grāmyeṣu bhogeṣu kāma vṛttam mahīpatim |lubdham na bahu manyante śmaśāna agnim iva prajāḥ ||

स्वयम् कार्याणि यः काले न अनुतिष्ठति पार्थिवः ।स तु वै सह राज्येन तैः च कार्यैः विनश्यति॥

svayam kāryāṇi yaḥ kāle na anutiṣṭhati pārthivaḥ |sa tu vai saha rājyena taiḥ ca kāryaiḥ vinaśyati ||

अयुक्त चारम् दुर्दर्शम् अस्वाधीनम् नराधिपम् ।वर्जयन्ति नरा दूरात् नदी पंकम् इव द्विपाः॥

ayukta cāram durdarśam asvādhīnam narādhipam |varjayanti narā dūrāt nadī paṃkam iva dvipāḥ ||

ये न रक्षन्ति विषयम् अस्वाधीना नराधिपः ।ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा॥

ye na rakṣanti viṣayam asvādhīnā narādhipaḥ |te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā ||

आत्मवद्भिः विगृह्य त्वम् देव गंधर्व दानवैः ।अयुक्त चारः चपलः कथम् राजा भविष्यसि॥

ātmavadbhiḥ vigṛhya tvam deva gaṃdharva dānavaiḥ |ayukta cāraḥ capalaḥ katham rājā bhaviṣyasi ||

त्वम् तु बाल स्वभावत् च बुद्धि हीनः च राक्षस ।ज्ञातव्यम् तु न जानीषि कथम् राजा भविष्यसि॥

tvam tu bāla svabhāvat ca buddhi hīnaḥ ca rākṣasa |jñātavyam tu na jānīṣi katham rājā bhaviṣyasi ||

येषाम् चारः च कोशः च नयः च जयताम् वर ।अस्वाधीना नरेन्द्राणाम् प्राकृतैः ते जनैः समाः॥

yeṣām cāraḥ ca kośaḥ ca nayaḥ ca jayatām vara |asvādhīnā narendrāṇām prākṛtaiḥ te janaiḥ samāḥ ||

यस्मात् पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वान् अर्थान् नराधिपाः ।चारेण तस्मात् उच्यन्ते राजानो दीर्घ चक्षुषः॥

yasmāt paśyanti dūrasthān sarvān arthān narādhipāḥ |cāreṇa tasmāt ucyante rājāno dīrgha cakṣuṣaḥ ||

अयुक्त चारम् मन्ये त्वाम् प्राकृतैः सचिवैः युतः ।स्व जनम् च जनस्थानम् निहतम् न अवबुध्यसे॥

ayukta cāram manye tvām prākṛtaiḥ sacivaiḥ yutaḥ |sva janam ca janasthānam nihatam na avabudhyase ||

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् ।हतानि एकेन रामेण खरः च सह दूषणः॥

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām |hatāni ekena rāmeṇa kharaḥ ca saha dūṣaṇaḥ ||

ऋषीणाम् अभयम् दत्तम् कृत क्षेमाः च दण्डकाः ।धर्षितम् च जनस्थानम् रामेण अक्लिष्ट कारिणा॥

ṛṣīṇām abhayam dattam kṛta kṣemāḥ ca daṇḍakāḥ |dharṣitam ca janasthānam rāmeṇa akliṣṭa kāriṇā ||

त्वम् तु लुब्धः प्रमत्तः च पराधीनः च रावण ।विषये स्वे समुत्पन्नम् यो भयम् न अवबुध्यसे॥

tvam tu lubdhaḥ pramattaḥ ca parādhīnaḥ ca rāvaṇa |viṣaye sve samutpannam yo bhayam na avabudhyase ||

तीक्ष्णम् अल्प प्रदातारम् प्रमत्तम् गर्वितम् शठम् ।व्यसने सर्व भूतानि न अभिधावन्ति पार्थिवम्॥

tīkṣṇam alpa pradātāram pramattam garvitam śaṭham |vyasane sarva bhūtāni na abhidhāvanti pārthivam ||

अतिमानिनम् अग्राह्यम् आत्म संभावितम् नरम् ।क्रोधिनम् व्यसने हन्ति स्व जनो अपि नराधिपम्॥

atimāninam agrāhyam ātma saṃbhāvitam naram |krodhinam vyasane hanti sva jano api narādhipam ||

न अनुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च ।क्षिप्रम् राज्यात् च्युतो दीनः तृणैः तुल्यो भवेत् इह॥

na anutiṣṭhati kāryāṇi bhayeṣu na bibheti ca |kṣipram rājyāt cyuto dīnaḥ tṛṇaiḥ tulyo bhavet iha ||

शुष्क काष्ठैः भवेत् कार्यम् लोष्टैः अपि च पांसुभिः ।न तु स्थानात् परिभ्रष्टैः कार्यम् स्यात् वसुधाधिपैः॥

śuṣka kāṣṭhaiḥ bhavet kāryam loṣṭaiḥ api ca pāṃsubhiḥ |na tu sthānāt paribhraṣṭaiḥ kāryam syāt vasudhādhipaiḥ ||

उपभुक्तम् यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा ।एवम् राज्यात् परिभ्रष्टः समर्थो अपि निरर्थकः॥

upabhuktam yathā vāsaḥ srajo vā mṛditā yathā |evam rājyāt paribhraṣṭaḥ samartho api nirarthakaḥ ||

अप्रमत्तः च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः ।कृतज्ञो धर्म शीलः च स राजा तिष्ठते चिरम्॥

apramattaḥ ca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ |kṛtajño dharma śīlaḥ ca sa rājā tiṣṭhate ciram ||

नयनाभ्याम् प्रसुप्तो वा जागर्ति नय चक्षुषा ।व्यक्त क्रोध प्रसादः च स राजा पूज्यते जनैः॥

nayanābhyām prasupto vā jāgarti naya cakṣuṣā |vyakta krodha prasādaḥ ca sa rājā pūjyate janaiḥ ||

त्वम् तु रावण दुर्बुद्धिः गुणैः एतैः विवर्जितः ।यस्य ते अविदितः चारैः रक्षसाम् सुमहान् वधः॥

tvam tu rāvaṇa durbuddhiḥ guṇaiḥ etaiḥ vivarjitaḥ |yasya te aviditaḥ cāraiḥ rakṣasām sumahān vadhaḥ ||

पर अवमंता विषयेषु संगवान्न देश काल प्रविभाग तत्त्व वित् ।अयुक्त बुद्धिः गुण दोष निश्चयेविपन्न राज्यो न चिरात् विपत्स्यते॥

para avamaṃtā viṣayeṣu saṃgavānna deśa kāla pravibhāga tattva vit |ayukta buddhiḥ guṇa doṣa niścayevipanna rājyo na cirāt vipatsyate ||

इति स्व दोषान् परिकीर्तिताम् तयासमीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदा चरेश्वरः ।धनेन दर्पेण बलेन च अन्वितोविचिन्तयामास चिरम् स रावणः॥

iti sva doṣān parikīrtitām tayāsamīkṣya buddhyā kṣaṇadā careśvaraḥ |dhanena darpeṇa balena ca anvitovicintayāmāsa ciram sa rāvaṇaḥ ||