Kanda.Sarga 3.45

आर्तस्वरम् तु तम् भर्तुः विज्ञाय सदृशम् वने ।उवाच लक्ष्मणम् सीता गच्छ जानीहि राघवम्॥

ārtasvaram tu tam bhartuḥ vijñāya sadṛśam vane |uvāca lakṣmaṇam sītā gaccha jānīhi rāghavam ||

न हि मे जीवितम् स्थाने हृदयम् वा अवतिष्ठते ।क्रोशतः परम आर्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम्॥

na hi me jīvitam sthāne hṛdayam vā avatiṣṭhate |krośataḥ parama ārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam ||

आक्रन्दमानम् तु वने भ्रातरम् त्रातुम् अर्हसि ।तम् क्षिप्रम् अभिधाव त्वम् भ्रातरम् शरण एषिणम्॥

ākrandamānam tu vane bhrātaram trātum arhasi |tam kṣipram abhidhāva tvam bhrātaram śaraṇa eṣiṇam ||

रक्षसाम् वशम् आपन्नम् सिंहानाम् इव गोवृषम् ।न जगाम तथा उक्तः तु भ्रातुः आज्ञाय शासनम्॥

rakṣasām vaśam āpannam siṃhānām iva govṛṣam |na jagāma tathā uktaḥ tu bhrātuḥ ājñāya śāsanam ||

तम् उवाच ततः तत्र क्षुभिता जनक आत्मजा ।सौमित्रे मित्र रूपेण भ्रातुः त्वम् असि शत्रुवत्॥

tam uvāca tataḥ tatra kṣubhitā janaka ātmajā |saumitre mitra rūpeṇa bhrātuḥ tvam asi śatruvat ||

यः त्वम् अस्याम् अवस्थायाम् भ्रातरम् न अभिपद्यसे ।इच्छसि त्वम् विनश्यन्तम् रामम् लक्ष्मण मत् कृते॥

yaḥ tvam asyām avasthāyām bhrātaram na abhipadyase |icchasi tvam vinaśyantam rāmam lakṣmaṇa mat kṛte ||

लोभात् तु मत् कृतम् नूनम् न अनुगच्छसि राघवम् ।व्यसनम् ते प्रियम् मन्ये स्नेहो भ्रातरि न अस्ति ते॥

lobhāt tu mat kṛtam nūnam na anugacchasi rāghavam |vyasanam te priyam manye sneho bhrātari na asti te ||

तेन तिष्ठसि विस्रब्धः तम् अपश्यन् महाद्युतिम् ।किम् हि संशयम् आपन्ने तस्मिन् इह मया भवेत्॥

tena tiṣṭhasi visrabdhaḥ tam apaśyan mahādyutim |kim hi saṃśayam āpanne tasmin iha mayā bhavet ||

कर्तव्यम् इह तिष्ठन्त्या यत् प्रधानः त्वम् आगतः ।एवम् ब्रुवाणम् वैदेहीम् बाष्प शोक समन्वितम्॥

kartavyam iha tiṣṭhantyā yat pradhānaḥ tvam āgataḥ |evam bruvāṇam vaidehīm bāṣpa śoka samanvitam ||

अब्रवीत् लक्ष्मणः त्रस्ताम् सीताम् मृग वधूम् इव ।पन्नग असुर गन्धर्व देव दानव राक्षसैः॥

abravīt lakṣmaṇaḥ trastām sītām mṛga vadhūm iva |pannaga asura gandharva deva dānava rākṣasaiḥ ||

अशक्यः तव वैदेही भर्ता जेतुम् न संशयः ।देवि देव मनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु॥

aśakyaḥ tava vaidehī bhartā jetum na saṃśayaḥ |devi deva manuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu ||

राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च ।दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने॥

rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca |dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane ||

यो रामम् प्रतियुध्येत समरे वासव उपमम् ।अवध्यः समरे रामो न एवम् त्वम् वक्तुम् अर्हसि॥

yo rāmam pratiyudhyeta samare vāsava upamam |avadhyaḥ samare rāmo na evam tvam vaktum arhasi ||

न त्वाम् अस्मिन् वने हातुम् उत्सहे राघवम् विना ।अनिवार्यम् बलम् तस्य बलैः बलवताम् अपि॥

na tvām asmin vane hātum utsahe rāghavam vinā |anivāryam balam tasya balaiḥ balavatām api ||

त्रिभिः लोकैः समुदितैः स ईश्वरैः स अमरैः अपि ।हृदयम् निर्वृतम् ते अस्तु संतापः त्यज्यताम् तव॥

tribhiḥ lokaiḥ samuditaiḥ sa īśvaraiḥ sa amaraiḥ api |hṛdayam nirvṛtam te astu saṃtāpaḥ tyajyatām tava ||

आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रम् हत्वा मृगोत्तमम् ।न सस् तस्य स्वरो व्यक्तम् न कश्चित् अपि दैवतः॥

āgamiṣyati te bhartā śīghram hatvā mṛgottamam |na sas tasya svaro vyaktam na kaścit api daivataḥ ||

गन्धर्व नगर प्रख्या माया तस्य च रक्षसः ।न्यास भूता असि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना॥

gandharva nagara prakhyā māyā tasya ca rakṣasaḥ |nyāsa bhūtā asi vaidehi nyastā mayi mahātmanā ||

रामेण त्वम् वरारोहे न त्वाम् त्यक्तुम् इह उत्सहे ।कृत वैराः च कल्याणि वयम् एतैः निशाचरैः॥

rāmeṇa tvam varārohe na tvām tyaktum iha utsahe |kṛta vairāḥ ca kalyāṇi vayam etaiḥ niśācaraiḥ ||

खरस्य निधने देवि जनस्थान वधम् प्रति ।राक्षसा विविधा वाचो व्यवहरन्ति महावने॥

kharasya nidhane devi janasthāna vadham prati |rākṣasā vividhā vāco vyavaharanti mahāvane ||

हिंसा विहारा वैदेहि न चिन्तयितुम् अर्हसि ।लक्ष्मणेन एवम् उक्ता तु क्रुद्धा संरक्त लोचना॥

hiṃsā vihārā vaidehi na cintayitum arhasi |lakṣmaṇena evam uktā tu kruddhā saṃrakta locanā ||

अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् लक्ष्मणम् सत्य वादिनम् ।अनार्य करुणारंभ नृशंस कुल पांसन॥

abravīt paruṣam vākyam lakṣmaṇam satya vādinam |anārya karuṇāraṃbha nṛśaṃsa kula pāṃsana ||

अहम् तव प्रियम् मन्ये रामस्य व्यसनम् महत् ।रामस्य व्यसन्म् दृष्ट्वा तेन एतानि प्रभाषसे॥

aham tava priyam manye rāmasya vyasanam mahat |rāmasya vyasanm dṛṣṭvā tena etāni prabhāṣase ||

न एव चित्रम् सपत्नेषु पापम् लक्ष्मण यत् भवेत् ।त्वत् विधेषु नृशंसेषु नित्यम् प्रच्छन्न चारिषु॥

na eva citram sapatneṣu pāpam lakṣmaṇa yat bhavet |tvat vidheṣu nṛśaṃseṣu nityam pracchanna cāriṣu ||

सुदुष्टः त्वम् वने रामम् एकम् एको अनुगच्छसि ।मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा॥

suduṣṭaḥ tvam vane rāmam ekam eko anugacchasi |mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā ||

तत् न सिद्ध्यति सौमित्रे तव अपि भरतस्य वा ।कथम् इंदीवर श्यामम् रामम् पद्म निभेक्षणम्॥

tat na siddhyati saumitre tava api bharatasya vā |katham iṃdīvara śyāmam rāmam padma nibhekṣaṇam ||

उपसंश्रित्य भर्तारम् कामयेयम् पृथक् जनम् ।समक्षम् तव सौमित्रे प्राणान् त्यक्ष्यामि असंशयम्॥

upasaṃśritya bhartāram kāmayeyam pṛthak janam |samakṣam tava saumitre prāṇān tyakṣyāmi asaṃśayam ||

रामम् विना क्षणम् अपि न एव जीवामि भू तले ।इति उक्तः परुषम् वाक्यम् सीतया रोमहर्षणम्॥

rāmam vinā kṣaṇam api na eva jīvāmi bhū tale |iti uktaḥ paruṣam vākyam sītayā romaharṣaṇam ||

अब्रवीत् लक्ष्मणः सीताम् प्रांजलिः विजितेन्द्रियः ।उत्तरम् न उत्सहे वक्तुम् दैवतम् भवती मम॥

abravīt lakṣmaṇaḥ sītām prāṃjaliḥ vijitendriyaḥ |uttaram na utsahe vaktum daivatam bhavatī mama ||

वाक्यम् अप्रतिरूपम् तु न चित्रम् स्त्रीषु मैथिलि ।स्वभावः तु एष नारीणाम् एषु लोकेषु दृश्यते॥

vākyam apratirūpam tu na citram strīṣu maithili |svabhāvaḥ tu eṣa nārīṇām eṣu lokeṣu dṛśyate ||

विमुक्त धर्माः चपलाः तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ।न सहे हि ईदृशम् वाक्यम् वैदेही जनक आत्मजे॥

vimukta dharmāḥ capalāḥ tīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ |na sahe hi īdṛśam vākyam vaidehī janaka ātmaje ||

श्रोत्रयोः उभयोः मध्ये तप्त नाराच सन्निभम् ।उपशृण्वंतु मे सर्वे साक्षिनो हि वनेचराः॥

śrotrayoḥ ubhayoḥ madhye tapta nārāca sannibham |upaśṛṇvaṃtu me sarve sākṣino hi vanecarāḥ ||

न्याय वादी यथा वाक्यम् उक्तो अहम् परुषम् त्वया ।धिक् त्वाम् अद्य प्रणश्यन्तीम् यन् माम् एवम् विशंकसे॥

nyāya vādī yathā vākyam ukto aham paruṣam tvayā |dhik tvām adya praṇaśyantīm yan mām evam viśaṃkase ||

स्त्रीत्वात् दुष्ट स्वभावेन गुरु वाक्ये व्यवस्थितम् ।गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति ते अस्तु वरानने॥

strītvāt duṣṭa svabhāvena guru vākye vyavasthitam |gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te astu varānane ||

रक्षन्तु त्वाम् विशालाक्षि समग्रा वन देवताः ।निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ।अपि त्वाम् सह रामेण पश्येयम् पुनरागतः॥

rakṣantu tvām viśālākṣi samagrā vana devatāḥ |nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me |api tvām saha rāmeṇa paśyeyam punarāgataḥ ||

लक्ष्मणेन एवम् उक्ता तु रुदती जनकाअत्मजा ।प्रत्युवाच ततो वाक्यम् तीव्रम् बाष्प परिप्लुता॥

lakṣmaṇena evam uktā tu rudatī janakāatmajā |pratyuvāca tato vākyam tīvram bāṣpa pariplutā ||

गोदावरीम् प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण ।आबन्धिष्ये अथवा त्यक्ष्ये विषमे देहम् आत्मनः॥

godāvarīm pravekṣyāmi hīnā rāmeṇa lakṣmaṇa |ābandhiṣye athavā tyakṣye viṣame deham ātmanaḥ ||

पिबामि वा विषम् तीक्ष्णम् प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।न तु अहम् राघवात् अन्यम् कदाअपि पुरुषम् स्पृशे॥

pibāmi vā viṣam tīkṣṇam pravekṣyāmi hutāśanam |na tu aham rāghavāt anyam kadāapi puruṣam spṛśe ||

इति लक्ष्मणम् आश्रुत्य सीता दुह्ख समन्विता ।पाणिभ्याम् रुदती दुह्खाद् उदरम् प्रजघान ह॥

iti lakṣmaṇam āśrutya sītā duhkha samanvitā |pāṇibhyām rudatī duhkhād udaram prajaghāna ha ||

ताम् आर्त रूपाम् विमना रुदन्तीम्सौमित्रिः आलोक्य विशाल नेत्राम् ।आश्वासयामास न चैव भर्तुःतम् भ्रातरम् किंचित् उवाच सीता॥

tām ārta rūpām vimanā rudantīmsaumitriḥ ālokya viśāla netrām |āśvāsayāmāsa na caiva bhartuḥtam bhrātaram kiṃcit uvāca sītā ||

ततः तु सीताम् अभिवाद्य लक्ष्मणःकृत अन्जलिः किम्चिद् अभिप्रणम्य ।अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिलीम्जगाम रामस्य समीपम् आत्मवान्॥

tataḥ tu sītām abhivādya lakṣmaṇaḥkṛta anjaliḥ kimcid abhipraṇamya |avekṣamāṇo bahuśaḥ sa maithilīmjagāma rāmasya samīpam ātmavān ||